Alfabet polski


Alfabet polski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Alfabet polski (litery szare nie są używane w słowach pochodzenia polskiego). Hasło Abecadło z Encyklopedii staropolskiej Brücknera. Abecadło polskie, zbiory Cambridge Trinity College[potrzebny przypis] z XVI wieku.

Alfabet polski, abecadło (dawniej: obiecadło, obiecado[1]) – alfabet dwuszeregowy oparty na piśmie łacińskim używany do zapisu języka polskiego.

Spis treści

Litery | edytuj kod

Oparty jest na piśmie łacińskim i składa się obecnie z 32 liter[2], z czego dziewięć ma znaki diakrytyczne; każda litera może występować w formie majuskuły lub minuskuły. W poniższej tabeli przedstawiono litery wraz z ich nazwami:

Litery Q (ku; majuskuła: Q; minuskuła: q), V (fał, rzadziej: we[3]); majuskuła: V; minuskuła: v) oraz X (iks; majuskuła: X; minuskuła: x) nie są zaliczane do liter polskiego alfabetu, gdyż w polskim słowotwórstwie nie ma potrzeby ich stosowania. Występują one tylko w wyrazach pochodzenia obcego, czyli zapożyczonych (patrz np. imię Xymena lub dawną pisownię xiążę).

Litera X w tytule książę

Ponadto literę x można spotkać w zapisie[4]:

  • niewiadomej, nieznanych obiektów, osób, wielkości (np. oś x-ów, 5x, xy, pan X, planeta X)
  • nazwisk polskich pisanych w ten sposób od dawna, np. Axentowicz, Axer
  • skrótu wyrazów książę czy ksiądz
  • rodzimych skrótowców, głównie będących nazwami firm związanych z eksportem, np. Budimex, Hortex, Rolimpex, Stalexport
  • nazw leków, np. oxeladin, madroxin, hydroxizin, maalox

Literę v w języku polskim można spotkać w skrócie TV, pochodzącym od angielskiego słowa television, oznaczającego telewizję, np. w skrócie TVP, oznaczającym Telewizję Polską, przy czym do 1992 roku Telewizja Polska posługiwała się skrótem TP, a Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji urzędowo do dzisiaj nie stosuje litery v w skrócie i jej skrót brzmi KRRiT.

Zdania:

  • Mężny bądź, chroń pułk twój i sześć flag.”;
  • Pójdźże, kiń tę chmurność w głąb flaszy.”;
  • Pchnąć w tę łódź jeża lub ośm skrzyń fig.”;

pangramami, czyli zawierają wszystkie litery polskiego alfabetu. Spełniają też dodatkowy warunek – każda litera występuje tylko jeden raz.

Rada Języka Polskiego uzasadnia, iż brzmienie wszystkich, nawet nowo wymyślanych, wyrazów w języku polskim da się zapisać zgodnie z regułami polskiej ortografii za pomocą 32 liter, bez użycia liter X (iks), V (fał) czy Q (ku). Niemniej te trzy łacińskie litery towarzyszą językowi polskiemu w wyrazach obcych i obcojęzycznych, przekształcając się zazwyczaj w litery polskiego alfabetu w miarę powszednienia stosowania wyrazów je zawierających.

Historia | edytuj kod

Próbka XVII-wiecznego zapisu polskiego tekstu. Nauka domowa Jerzego Bocka wydana po polsku mieszaną czcionką gotycką i antykwą w Oleśnicy w 1670 roku.

Druk polski zachował pismo gotyckie do XVII wieku w odmianie zwanej szwabachą. Dopiero u schyłku XVII wieku pojawiały się już całe książki drukowane okrągłą italiką. W Czechach druk gotycki zachował się do XIX wieku, w Polsce do XVIII wieku głównie w wydawnictwach straganowych. Pierwszymi językoznawcami polszczyzny byli w dziedzinie alfabetu i ortografii rektor krakowski Jakub Parkoszowic i ks. Zaborowski, naśladujący wzory Jana Husa. Ich następcami byli późniejsi humaniści Kochanowski, Górnicki i Januszowski.

Przy wyliczeniach alfabetycznych przeważnie nie są używane litery ze znakami diakrytycznymi, a w zamian są stosowane litery ku, fał i iks. Dawniej spotykany był także wariant obejmujący tylko 23 polskie litery podstawowego alfabetu łacińskiego oraz iks i eł lecz obecnie wyszedł on prawie z użycia.

Staropolskie abecadło stworzone przez Jana Kochanowskiego: A à á ą b b’ c ć cz d dz dź dż e è é ę f g h ch i j k l ł m m’ n ń o ò ó p p’ q r rz s ś sz t u w w’ x y z ź ż.”[5].

Ponadto na Polesiu wśród Tatarów do zapisu języka polskiego używane było pismo arabskie[6] (patrz alfabet arabski dostosowany do języka polskiego).

Dwuznaki | edytuj kod

W języku polskim stosowane są dwuznaki[7]:

Nie każda sytuacja występowania zestawienia liter rz jest sytuacją występowania dwuznaku rz, gdyż w wyrazach takich jak „marznie”, „mierzi” czy „Tarzan” mamy do czynienia z parami głosek r + z / r + ź. Podobnie w przypadku zestawienia liter dz, pierwsza z nich może być elementem przedrostka „od”, np. „odznaczyć”[7]. Znak i zmiękcza niektóre z poprzedzających spółgłosek lub grup spółgłoskowych. Przed samogłoską zazwyczaj nie jest czytany i służy wyłącznie do zapisu zmiękczenia. Szczegółowy opis roli dwuznaków w wymowie znajduje się w artykule w Wikisłowniku. W polskim języku występuje też trójznak dzi oraz zmiękczenia: ci, ni, si, zi[8].

Częstość występowania liter | edytuj kod

Wykres częstości liter polskiego alfabetu.

Poniżej zaprezentowano procentowy udział liter w próbce drugiego wydania Korpusu IPI PAN liczącej ponad 30 milionów segmentów (około 25 milionów słów ortograficznych).

Najczęściej występującą literą jest a (8,91%). Występuje 445,5 razy tyle, co najrzadsza x (0,02%).

Kodowanie polskich znaków w HTML | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Aleksander Brückner. Encyklopedia staropolska, tom I. str. 2, Abecadło
  2. Język polski (pol.). Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN, 2007. [dostęp 24 listopada 2016]. ​ISBN 978-83-916268-2-5​.
  3. nazwa litery V - Poradnia językowa PWN, sjp.pwn.pl [dostęp 2017-11-21]  (pol.).
  4. „Wielki Słownik Ortograficzny PWN”
  5. Aleksander Brücker: Jan Kochanowski. Pisma zbiorowe. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Bibljoteka Polska”, 1924, s. 371.
  6. „Язык большинства текстов китаба Сегеневича, иногда с некоторой натяжкой, можно назвать польским.” w: Антонович А. К. 1968. „Краткий обзор белорусских текстов, писанных арабским письмом”, w: В. В. Мартынов, Н. И. Толстой (red.) Полесье (Лингвистика. Археология. Топонимика). Moskwa: Nauka, str. 273
  7. a b Nagórko 2007 ↓, s. 24.
  8. Alfabet polski - najważniejsze definicje. www.alfabetpolski.pl. [dostęp 2017-05-16].

Bibliografia | edytuj kod

  • Alicja Nagórko: Zarys gramatyki polskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2007. ISBN 978-83-01-15390-8.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Alfabet polski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy