Choroszcz


Na mapach: 53°08′35″N 22°59′08″E/53,143056 22,985556

Choroszcz w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Choroszczmiasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Choroszcz. Położone nad rzeką Horodnianką. Jest zaliczane do aglomeracji białostockiej. Według danych z 1 stycznia 2018 Choroszcz liczył 5 834 mieszkańców[1]. W mieście znajduje się odbudowana w latach 60. XX w. letnia rezydencja rodziny Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych, zabytkowy park pałacowy, kościół i klasztor podominikański, cerkiew, 4 zabytkowe cmentarze oraz szpital psychiatryczny zlokalizowany na terenie dawnej fabryki kortów i sukna, należących do rodziny Moesów.

Spis treści

Położone | edytuj kod

Miasto wchodzi w skład aglomeracji białostockiej. Leży na granicy Narwiańskiego Parku Narodowego. Miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Przez miasto przepływa rzeczka Horodnianka.

Historia | edytuj kod

Choroszcz jest jednym z najstarszych w regionie osiedli miejskich. Jak wskazują badania archeologiczne, pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą z okresu mezolitu. To tutaj w gęstej roszczy, czyli puszczy znajdował się Święty Gaj. Wojny z XII i XIII w. na pograniczu polsko – jaćwiesko – ruskim nie wyludniły zupełnie puszcz. Bartnicy, smolarze, bobrownicy i drwale dostarczyli miód, smołę, wosk, potaż, drewno i inne dobra. Oni również nadali nazwy wielu miejscom takim jak: Przełajna Góra, Porosły, Izbiszcze, Złotoria czy Choroszcz.

W końcu XV w. Choroszcz z włością stała się własnością bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn Aleksander gospodarzył w swych włościach z rozmachem, karczując puszczę, budując młyny, folusze, osadzając osadników z Rusi i Mazowsza. Z czasem w dobrach Chodkiewiczów powstały Ruszczany, Zastawie, Sienkiewicze, Barszczewo, Jeroniki, Żółtki, młyny młynarzy Dzikich w miejscowości Dzikie. W 1506 Aleksander nadał Choroszcz z włością klasztorowi w Supraślu. Mnisi wznieśli tu cerkiew i otaczali opieką duszpasterską ludność wiary greckiej. W 1533 Choroszcz powróciła do Chodkiewiczów. Dzięki staraniom Aleksandra w 1507 Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie z obowiązkiem dostarczania drużyny zbrojnej na wypadek wojny.

W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie. Z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz była wówczas centrum okolicznych dóbr, a trakty łączyły ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI wieku Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1200 mieszkańców. W 1587 Anna Chodkiewiczówna wniosła w posagu dobra choroskie Pawłowi Pacowi. Ich spadkobiercą był Mikołaj Stefan Pac, wojewoda trocki i przyszły biskup wileński, który sprowadził w 1654 do Choroszczy zakon dominikanów.

Nie jest znany układ przestrzenny miasta w XVI i XVII wieku. Życie zapewne koncentrowało się w centrum, wokół rynku. Tu znajdował się kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów, w którym mógł również rezydować biskup wileński Stefan Mikołaj Pac. Wiek XVII zapisał się tragicznie w historii kraju – wojny, epidemie i pożary nie ominęły Choroszczy. Pożar w 1683 doszczętnie zniszczył miasto – spłonęło 600 domów, klasztor, kościół i cerkiew. W 1703 Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego z rąk generała Jerzego Mniszcha. Do upadku miasta przyczynił się kolejny pożar w 1707.

Pałac Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych

W 1709 dobra choroskie przeszły na własność hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Miejscowość ta była na tyle urokliwa, że hetman przez wiele lat z nakładem ogromnych kosztów budował letnią rezydencję. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital – przytułek i unicką cerkiew. Wtedy też zapewne powstał folwark dworski. Ówczesny rynek miejski okalały kościół, klasztor, ratusz z 6 kramami kupców żydowskich, bożnica z żydowską szkołą. W 1771 miasto liczyło 126 posesji, z czego 43 należały do Żydów. Najpopularniejszy trunek tamtej epoki – piwo, produkowało w Choroszczy 15 browarów.

Po śmierci hetmana dobra choroskie z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 weszła do zaboru rosyjskiego. Spis pruski w końcu XVIII wieku wykazał: „584 mieszkańców, w tym 156 Żydów, 122 domy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera – 6 mężczyzn”.

Po śmierci księżnej Branickiej dobra choroskie w części nabyła rodzina Komarów, a część włączono do posiadłości Potockich, którzy wkrótce sprzedali je Tadeuszowi Mostowskiemu. Zalążek manufaktury tekstylnej w majątku hrabiny Mostowskiej dał w 1840 początek największej w regionie fabryce sukienniczo – kapeluszniczej rodu Moesów i przemysłowej karierze miasteczka. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się również struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 z ogólnej liczby 1512 mieszkańców 765 było wyznania mojżeszowego, ponad 300 katolików, ok. 200 ewangelików (specjalistów niemieckich pracujących w fabryce) i ok. 200 prawosławnych. Miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta posiadło 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkołę, piekarnię, 2 sklepy, aptekę i zbór ewangelicki.

W 1839 w ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji Zakon Dominikanów. Po powstaniu styczniowym w murach klasztoru znalazła się rosyjska szkoła, zamieszkiwał tu także proboszcz parafii prawosławnej. W 1865 rozebrano drewnianą cerkiew. Nową (istniejącą obecnie) wyświęcono w 1878.

Położone nieopodal Choroszczy wzgórze, zwane „Szubienicą” było miejscem kaźni 11 powstańców z 1863, a przy drodze na Zastawie „carscy” zabili 3 powstańców. Dzięki staraniom społeczności choroskiej w latach 1913–1924 wzniesiono kaplicę na choroskim cmentarzu, a w 1989 na wspomnianym wzgórzu nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.

Wybuch I wojny światowej był kresem działalności fabryki. Z 5000 mieszkańców sprzed I wojny światowej w 1921 zamieszkiwało w Choroszczy tylko 2405 osób. Lata międzywojenne to nowy etap w historii miasta. Dzięki inicjatywie dr Zygmunta Brodowicza na terenie byłej fabryki utworzony został w 1930 szpital psychiatryczny.

W czasie okupacji sowieckiej w latach 1939–1941 wywieziono część pacjentów szpitala w głąb Rosji. W 1941 Choroszcz zajęli hitlerowcy, którzy w pobliskim lesie w Nowosiółkach rozstrzelali chorych i ułomnych (464 osoby). Masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941–1944. Ludność żydowska miasta została przesiedlona do getta w Białymstoku, skąd w listopadzie 1943 została wysłana do komór gazowych w Treblince. Lata powojenne przyniosły Choroszczy odbudowę letniej rezydencji Branickich (1969-1973), w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych.

W 1979 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy.

Zespół dawnej fabryki sukna i kortów fabrykanta Augusta Moesa(Budynek nr 47), obecnie szpitalna maszynowniaDawna stajnia z magazynemDawna portiernia („budynek nr 27")Dawna kuźnia, później szpitalny budynek kina Zdrowie, obecnie kaplicaMiejsko-Gminne Centrum KulturyWieża ciśnień

Zabytki | edytuj kod

Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana Cerkiew Opieki Matki Bożej

Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[4]:

  • zespół pałacowy Branickich – ob. Muzeum Wnętrz Pałacowych.
    • pałac, 2 poł. XVIII w., przebudowany po 1956 r., nr rej.: 41 (47) z 22.03.1956
    • park, 1725-63, przekomponowany w 2. poł. XIX w., nr rej.: 42 (48) z 22.03.1956 oraz A-30 z 24.09.2002
  • Zespół Fabryki Sukna i Kortów Augusta Moesa – ob. szpital psychiatryczny, k. XIX w. – po 1900 r., nr rej.: 521 z 20.07.1984:
    • 12 budynków fabrycznych
    • wieża ciśnień
    • brama wjazdowa
Fabryka wznoszona w miejscu folwarku dawnych dóbr Branickich, po kupieniu ich przez Fryderyka Moesa w 1843 r. Zachowane pawilony fabryczne wznoszone w latach 1890–1910. Wszystkie urządzenia fabryczne wywiezione z Choroszczy w 1915 r.
  • kaplica cmentarna pw. Zmartwychwstania Pana Jezusa, ul. Piaskowa, 1921 r., nr rej.: A-396 z 28.03.1988
  • cmentarz żydowski, pocz. XIX w., nr rej.: A-86 z 28.12.1988

Pozostałe zabytki:

  • rynek w Choroszczy otoczony XIX-wiecznymi kamienicami
  • kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena (XVIII w.)

Demografia | edytuj kod

Dane z 30 czerwca 2012[5]:

  • Wykres liczby ludności miasta Choroszcz od 1580:
  • Piramida wieku mieszkańców Choroszczy w 2014 roku[6].


Według danych z 30 czerwca 2015 miasto liczyło 5795 mieszkańców[7].

Transport | edytuj kod

S8 Widok z wiaduktu przy Mickiewicza

Przez miasto przechodzą drogi:

12 września 2012 został otwarty odcinek drogi ekspresowej Jeżewo StareBiałystok odcinek ten wynosi 24.5 km

Planowane | edytuj kod

Komunikacja miejska | edytuj kod

Do Choroszczy można dojechać linią nr 103 którą operuje Komunalny Zakład Komunikacyjny w Białymstoku. Choroszcz znajduje się około 6 km od granic Białegostoku i 13 km od centrum. Do Choroszczy można także dojechać autobusami niskopodłogowymi które służą m.in. do przewozu osób niepełnosprawnych. Białostocka komunikacja miejska wyróżnia się prowadzeniem mobilnego systemu informacji o rozkładzie jazdy, który jest dostępny także dla osób niewidomych i słabowidzących – Ginger.

Główne ulice | edytuj kod

Edukacja | edytuj kod

  • Przedszkole Samorządowe w Choroszczy im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy im. Henryka Sienkiewicza
  • Publiczne Gimnazjum im. kardynała Stefana Wyszyńskiego
  • Liceum Ogólnokształcące

Instytucje publiczne | edytuj kod

Zespół Szkół w Choroszczy
  • Bank Spółdzielczy w Białymstoku oddział w Choroszczy
  • Miejsko-Gminne Centrum Kultury i Sportu w Choroszczy
  • Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna
  • Gminne Centrum Informacji
  • Poczta
  • Posterunek policji
  • Ochotnicza Straż Pożarna
  • Szpital Psychiatryczny
  • Elektrociepłownia
  • Zespół Szkół w Choroszczy
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy
  • Przedszkole Samorządowe
  • Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana
  • Cerkiew Opieki Matki Bożej

Kościoły i związki wyznaniowe | edytuj kod

Imprezy cykliczne | edytuj kod

Turystyka i sport | edytuj kod

W Choroszczy istnieje klub piłkarski Narew Choroszcz występujący w rozgrywkach organizowanych przez Podlaski Związek Piłki Nożnej – obecne występuje w najniższym poziomie rozgrywkowym – w A-klasie. Istnieją także 3 drużyny występujące na co dzień w rozgrywkach ligi gminnej: LZS Choroszcz, Rajkom Choroszcz i Lambada Choroszcz.

Obiekty sportowe | edytuj kod

  • Stadion
  • Orlik 2012 – Boisko wielofunkcyjne, boisko do piłki nożnej
    • W sezonie zimowym na boisku wielofunkcyjnym działa, tzn. „Biały Orlik” wraz z lodowiskiem.
  • Hala gimnastyczna w Zespole Szkół w Choroszczy.

Szlaki rowerowe | edytuj kod

Szlaki piesze | edytuj kod

Media | edytuj kod

Prasa | edytuj kod

  • Gazeta w Choroszczy
  • Głos Choroszczy

Choroszczański portal internetowy | edytuj kod

Miasta partnerskie | edytuj kod

Lista miast partnerskich Choroszcz[9]:

Ciekawostka | edytuj kod

Podczas okupacji sowieckiej 1939-1941 w Choroszczy postawiono trzy pomniki Lenina, które zostały zburzone po usunięciu Armii Czerwonej z miasta w końcu czerwca 1941[10].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Choroszcz, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 96.
  4. Rejestr zabytków nieruchomych woj. podlaskie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 5. [dostęp 2012-10-28].
  5. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2015 r. (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-14].
  6. Choroszcz w liczbach (pol.). polskawliczbach.pl. [dostęp 2016-05-19].
  7. Bilans ludności z 31 grudnia 2011 (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-19].
  8. Józef Waczyński, Jak to z Jarmarkiem Dominikańskim bywało… (pol.). choroszcz.pl. [dostęp 2018-09-24].
  9. Partnerstwo Choroszcz Horohiv nawiązane (pol.). [dostęp 2015-01-16].
  10. Artykuł o pomnikach Lenina w Choroszczy.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Choroszcz" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy