Inwazja na Rosję (1812)


Inwazja na Rosję (1812) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Inwazja na Rosję (1812), oficjalnie zwana drugą wojną polską[1] rozpoczęta 24 czerwca, zakończona 25 grudnia 1812 roku. W historiografii rosyjskiej zwana wojną ojczyźnianą 1812 roku. Była decydującą dla losu dalszych wojen napoleońskich klęską Wielkiej Armii.

Spis treści

Podłoże konfliktu | edytuj kod

W 1812 roku Francja niepodzielnie panowała w zachodniej i środkowej Europie, ale wojna z Wielką Brytanią – szczególnie na Półwyspie Iberyjskim – trwała nadal. Najistotniejszym jej elementem była blokada wysp brytyjskich. Dokuczała ona coraz bardziej wszystkim, również Rosji, rujnując jej handel. Cesarz Imperium Rosyjskiego Aleksander nie był też zadowolony z dominacji Cesarza Francuzów Napoleona I w Europie. Gdy latem 1810 roku Jean Baptiste Bernadotte, jeden z marszałków napoleońskich zasiadł na tronie Szwecji znajdującej się w strefie wpływów Rosji, Aleksander I kazał otworzyć porty rosyjskie dla statków neutralnych, w tym przewożących także towary brytyjskie. W grudniu 1810 roku Rosja wystąpiła z systemu blokady kontynentalnej i nawiązała kontakty z opozycją antyfrancuską w państwach niemieckich. Sztab rosyjski opracował plan wojny ofensywnej. Na początku 1811 roku przedstawiono cesarzowi Aleksandrowi plan ataku na Gdańsk i Warszawę[2].

Napoleon I uważając, że wygrać z Wielką Brytanią może tylko na drodze jej blokady, powziął wówczas zamiar pobicia Rosji i zmuszenia jej do respektowania zobowiązań podjętych w Tylży. Zgromadził na terenach Prus Wschodnich i Księstwa Warszawskiego wielonarodową armię liczącą prawie 600 tys. ludzi (m.in. 300 tys. Francuzów, Włochów i Belgów, 180 tys. Niemców, 90 tys. Polaków) i 24 czerwca przekroczył z nią rzekę Niemen, rozpoczynając kampanię wojenną, którą na użytek Polaków nazwał „drugą wojną polską”. Z polecenia Napoleona I Sejm Księstwa Warszawskiego 28 czerwca 1812 roku zawiązał Konfederację Generalną Królestwa Polskiego, która ogłosiła wskrzeszenie Polski i przyłączenie do niej prowincji zabranych.

W rozmowie na początku kampanii 1812 roku Napoleon I wyjawił cele tej wojny:

Ordre de Bataille walczących stron | edytuj kod

Wielka Armia

W sumie 600 tys. żołnierzy i 1,3 tys. dział.

Armia Imperium Rosyjskiego

Razem 300 tys. żołnierzy i 0,9 tys. dział oraz:

  • Korpus Finlandii Steingella (w akcji od sierpnia)
  • Korpus Dunaju Cziczagowa (w akcji od listopada)

+ nieznane co do wielkości siły na Krymie i na Kaukazie. W sumie ponad 650 tys. żołnierzy.

Przebieg zmagań | edytuj kod

Manewr na Wilno | edytuj kod

Wieczorem 23 czerwca 1812 roku, około godziny 22, pierwsze korpusy – kawaleryjski marszałka Murata oraz korpusy marszałków Davout i Neya przekraczają Niemen. Rosjanie opuszczają Wilno 28 czerwca 1812 roku. Napoleon I będzie próbował rozdzielić dwa rosyjskie korpusy Bagrationa i Barclaya de Tolly, które w pierwszej fazie wojny znajdując się w nieustannym odwrocie uchodzą skutecznie, unikając rozstrzygnięć bitewnych. W początkowym okresie wojny doszło do starcia w gronie dowodzących generałów rosyjskich. Podczas gdy większość dążyła do bezpośredniego starcia z wojskami napoleońskimi z zamiarem pokonania ich w walnej bitwie na granicach państwa, część uważała, że najlepszym rozwiązaniem będzie tzw. „taktyka scytyjska”, w okresie późniejszym znana jako „taktyka spalonej ziemi”. Ostatecznie cesarz Aleksander zmienia dowództwo wojska rosyjskiego mianując Kutuzowa wodzem. Była to wojna na wyniszczenie. 1 lipca 1812 r. Napoleon odrzuca propozycję negocjacji przesłaną przez Aleksandra.

Manewr na Witebsk | edytuj kod

Napoleon działa równolegle na dwóch różnych kierunkach starając się nie dopuścić do połączenia dwóch rosyjskich armii. Korpusy marszałków Murata, Oudinota i Neya ścigają Armię Barclaya de Tolly, wycofującą się w kierunku na Orszę i Borysów, a dalej na Witebsk. Cesarz Napoleon z głównymi siłami kieruje się w kierunku warownego obozu nad Dryssą, odcinając szlaki komunikacyjne na Petersburg. 16 lipca pod Romanowem brygada kawalerii Latour–Mabourga ulega kozakom Płatowa. 24 lipca Płatow przekracza Dniepr. Davout uciera się z ariergardą Bagrationa dowodzoną przez Rajewskiego, spychając go na wschód i odsuwając w czasie połączenie z armią Barclaya de Tolly. 27 lipca Barclay de Tolly opóźnia wejście Napoleona do Witebska, umożliwiając ewakuację miasta. Rosyjskie armie – I Barclaya de Tolly i II Piotra Bagrationa docierają do Smoleńska odpowiednio 31 lipca i 3 sierpnia.

Manewr na Smoleńsk | edytuj kod

7 sierpnia 1812 roku w Witebsku władca francuski nakazuje reorganizację. Rosjanie zaś przygotowują się w trzech kolumnach na przyjęcie Francuzów przed Smoleńskiem (lewe skrzydło Tuczkow, centrum Dochturow, prawe Bagration). 8 sierpnia generałowie Dochturow i Pahlen zaskakują Sebastianiego pod Inkowem. Następuje koncentracja Wielkiej Armii – siły francuskie wynoszą 156 tysięcy żołnierzy. 14 sierpnia Murat posuwa się na Krasnoje, walcząc z piechotą Niewierowskiego. Rosjanie tracą 1,5 tys. żołnierzy, Francuzi 0,5 tys. 17 sierpnia – walki na przedmieściach Smoleńska. 18 sierpnia – następuje odwrót Rosjan, pozostają oddziały ariergardy. 19 sierpnia – bitwa pod Górą Walutyną. Wielka Armia wchodzi do Smoleńska. Po przegranej pod Smoleńskiem Rosjanie zastosowali jednak tę taktykę – wycofywali się, unikając decydujących bitew i wciągając przeciwnika w głąb Rosji.

Manewr na Borodino | edytuj kod

Francuzi wyruszają ze Smoleńska w trzech kolumnach o łącznej sile 124 tys. piechoty, 32 tys. kawalerii i 587 armat. 26 sierpnia Bagration zakłada kwaterę główną w Wiaźmie. 29 sierpnia Kutuzow wizytuje oddziały podnosząc morale żołnierzy; Miłoradowicz wzmacnia siły rosyjskie milicją z Moskwy w sile 15,5 tys. 4 września starcie awangardy kawalerii Murata z ariergardą Konownicyna. Dopiero na przedpolach Moskwy, pod Możajskiem, a w zasadzie pod wsią Borodino, w dniach 5–7 września doszło do wielkiej bitwy. Wzięło w niej udział 250 tys. żołnierzy, zginęło 80 tys., bitwa została wygrana przez Francuzów, ale nie przyniosła spodziewanego przez Cesarza Francuzów rozstrzygnięcia. 10 września następuje starcie z rosyjską strażą tylną pod Krimskoje, a 11 pod Możajskiem. 14 września Napoleon Bonaparte wkracza do Moskwy.

Oczekiwanie w Moskwie | edytuj kod

Napoleon pod Moskwą ze zbiorów Muzeum w Sierakowie.

Dowodzący wojskami rosyjskimi książę marszałek Michaił Kutuzow wycofał je, oddając w połowie września ćwierćmilionową Moskwę, po wcześniejszej ewakuacji mieszkańców i wywiezieniu wszelkich zapasów żywności. Napoleon słał do Imperatora Rosji propozycje honorowego zakończenia wojny, lecz po miesiącu bezowocnych oczekiwań na odpowiedź zarządził 18 października odwrót Wielkiej Armii.

Odwrót na Smoleńsk | edytuj kod

Jej marsz przez bezkresne przestrzenie, wśród ostrych mrozów, bez kwater, w niedostatku żywności i przy nieustannej wojnie podjazdowej prowadzonej przez partyzantów i oddziały kozackie, zmienił się z wolna w koszmar. Ubytek wielu żołnierzy obniżał wolę walki (nikło morale) w słabnących oddziałach, a rozkład dyscypliny sprawiał, że znaczna część wojska stawała się bezładną masą maruderów. Jednostki odwodowe również poddawały się rozprzężeniu, tracąc walory bojowe. 18 października Joachim Murat (25 tys.) walczył z Bennigsenem. Straty: 2 tys. zabitych, 1,5 tys. wziętych do niewoli, strata 38 dział. 19 października czoło kolumny osiągnęło Watutinkę, a ostatnie oddziały opuściły Moskwę. Wyruszyło 108 tysięcy żołnierzy i 569 dział. 24 października 1812 roku rozegrała się bitwa pod Małojarosławcem, decydująca dla odwrotu. Straty rosyjskie – 8 tys., Wielkiej Armii – 6 tysięcy. Mimo zdobycia miasta przez Francuzów (po ośmiokrotnych atakach) Napoleon I skierował Wielką Armię na trakt smoleński, zamiast w kierunku nieogołoconych terenów południowych. 31 października – bitwa pod Czaśnikami. 3 listopada – bitwa pod Wiaźmą. 6 listopada – bitwa pod Dorohobużem. 9 listopada – Wielka Armia dotarła do Smoleńska, gdzie znajdowały się jej magazyny. 10 listopada – bitwa pod Smolanami (Victor starł się z Wittgensteinem). 16 listopada – korpus marszałka Neya opuścił Smoleńsk.

Manewr na Borysów | edytuj kod

18 listopada – bitwa pod Krasnym. 21 listopada resztki korpusu marszałka Neya (1200 ludzi) docierają do Orszy. Pomimo tego Napoleon I wyrwał się z matni. Ostatnie ciężkie straty Francuzi i ich sojusznicy ponieśli podczas przeprawy przez rzekę Berezynę na Białorusi. W tej ostatniej wielkiej bitwie szczególnie odznaczyły się, ale też największe straty poniosły, oddziały polskie.

Nad Niemen wróciło tylko nieco ponad dziesięć tysięcy skrajnie wyczerpanych żołnierzy. Napoleon I opuścił 5 grudnia w Smorgoniach resztki swej Wielkiej Armii i śpiesznie wrócił do Francji, gdzie dojrzewał kolejny spisek przeciw jego panowaniu.

Skutki | edytuj kod

Wykres Minarda pokazujący spadek liczebności Wielkiej Armii.

Wyprawa Napoleona I na Moskwę była początkiem końca jego dominacji w Europie. Wielka Armia, która w czerwcu 1812 roku liczyła ponad 400 tysięcy, zmalała do 10% tej liczby. Napoleon stracił łącznie w Rosji ok. 580 tys. żołnierzy z tego ok. 200 tys. zabitych, ok. 180–190 tys. dostało się do niewoli, ok. 130 tys. zdezerterowało i ok. 50 tys. uciekło z frontu. Uciekinierów w większości ukryli Rosjanie (chłopi, mieszczanie, szlachta). Z 47 tys. Gwardii Cesarskiej, która weszła do Rosji, po pół roku pozostało około kilkuset. Napoleon stracił także 1200 armat.

Rosjanie stracili w kampanii ok. 210 tys. żołnierzy, z tego w szeregi armii powróciło ok. 40 tys. Straty korpusów walczących na pomocniczych kierunkach i w pospolitym ruszeniu to ok. 40 tys. żołnierzy.

Na początku 1813 roku w rosyjskiej niewoli w obozach przebywało ok. 150 tys. żołnierzy, ok. 50 tys. przebywało w aresztach u mieszkańców Rosji. Około 50–80 tys. zmarło od ran i chorób do końca 1812 roku. W 1813 roku jeńców z obozów przetransportowano w dwóch kierunkach: na południe w rejon TambowOdessa i na wschód na Powołże i Syberię. W szczególnie złej sytuacji byli żołnierze i oficerowie Polacy, Litwini i Białorusini, ze względu na poddaństwo cesarzowi Aleksandrowi i obowiązek służby wojskowej w rosyjskim wojsku imperialnym (zdrada lub dezercja). Wszystkich Polaków wcielono do pułków granicznych wojska rosyjskiego i skierowano na Kaukaz, na południową Syberię i Ałtaj. W tym czasie trwały tam wojny z Imperium Osmańskim. W większości zostali wcieleni do terskich i kozackich pułków, jako najwierniejszych pułków imperatora. Okólnikiem (rozporządzeniem) Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Imperium Rosyjskiego z dnia 14 lipca 1813 roku pozwolono jeńcom przyjąć obywatelstwo rosyjskie. Kto chciał musiał złożyć i podpisać przysięgę na wieczne poddaństwo Rosji. Po podpisaniu przysięgi nowi obywatele Rosji, w ciągu dwóch miesięcy musieli określić co chcą robić. Wybór pracy zależał od ich położenia socjalnego we Francji. Po określeniu przyszłej profesji otrzymywali oni ulgi w podatkach na 10 lat. Francuzi nie mieli prawa osiedlać się i przebywać w ważnych dla Rosji rejonach strategicznych, szczególnie na zachodzie (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia i Besarabia). Zabronione było osiedlanie w Moskwie i Petersburgu. 2 sierpnia 1814 roku ukazem darowano wolność „niewolnikom wszystkich narodów, którzy złożyli przysięgę na poddaństwo Rosji”. Mogli za zezwoleniem wyjechać z Rosji na własny koszt. W sierpniu 1814 roku prawie 2 tys. byłych niewolników zebrano w Rydze i odprawiono statkami francuskimi do Francji. W latach następnych wracali do Francji w większości oficerowie którym rodzina przysłała pieniądze. Część żołnierzy szło do Francji piechotą. W Rosji pozostali tzw. „kombatanci francuscy”. Osiedlanie byłych niewolników w Rosji było różnorodne. Większość osiedliła się na wsi i stała się chłopami. Otrzymywali oni od państwa domostwa. Były też przypadki kupowania jeńców francuskich i zapisywania ich jako chłopów (w większości zatrudnianych jako guwernanci i nauczyciele języków). Osiadli Francuzi przybierali rosyjskie imiona i nazwiska lub zmieniali nazwiska poprzez dodanie końcówek lub przedrostków. Większość osiadłych przechodziło na prawosławie. Oficerowie po kilku latach wstępowali do armii rosyjskiej. Synowie ich i wnukowie dosłużyli się w armii rosyjskiej stopni generałów i admirałów.

Cesarz Francuzów nie był w stanie ocenić znaczenia przestrzeni i klimatu Rosji. Klęsk, jakie poniósł, nie były w stanie zrównoważyć jego błyskotliwe zwycięstwa w bitwach pod Lützen czy Dreznem. Kolejna koalicja zdołała zgromadzić armie tak wielkie, że pod Lipskiem nie mógł już im podołać.

W rezultacie, po tzw. „kampanii zimowej”, rozgrywanej na terytorium Francji, Cesarz Napoleon poniósł klęskę i zmuszony został do abdykacji. W jej konsekwencji, co potwierdził kongres wiedeński, przestało istnieć Księstwo Warszawskie, a terytorium zostało nazwane Królestwo Polskie z władającym nim Cesarzem / Imperatorem Rosji, Carem Polski itd.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. "Pierwszą wojną polską" była kampania 1806-1807 w wojnie z IV koalicją antyfrancuską, w wyniku której powstało Księstwo Warszawskie. zob. Mikaberidze, s. 9, Biuletyn Wielkiej Armii.
  2. Dariusz Nawrot: Litwa i Napoleon w 1812 roku, Katowice 2008, str. 58–59.
  3. Armand Caulaincourt: Wspomnienia z wyprawy na Moskwę 1812 r., Gdańsk 2006, s. 104–105.

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (wojna):
Na podstawie artykułu: "Inwazja na Rosję (1812)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy