Józef Lompa


Józef Lompa w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Książka wydana w Głogówku w 1847 roku pt. Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej.

Józef Piotr Lompa (ur. 29 czerwca 1797 w Oleśnie, zm. 29 marca 1863 w Woźnikach) – polski działacz, poeta, tłumacz, publicysta – współpracownik wielu ówczesnych pism, prozaik, pionier oświaty ludowej oraz etnografii na Śląsku. Prekursor procesu polskiego odrodzenia narodowego na Górnym Śląsku oraz autor polskich podręczników szkolnych[1].

Spis treści

Rodzina | edytuj kod

Urodził się w 1797 w Oleśnie, w małomieszczańskiej rodzinie rzemieślniczej[2]. Jego ojciec Michał Lompa miał w Oleśnie mały domek gdzie prowadził sklepik kramarski i warzywniczy, a matka Józefa ze Stróżków pochodziła z Dobrodzienia leżącego w powiecie lublinieckim[3]. Józef Lompa był dwukrotnie żonaty i miał w sumie 16 dzieci, którym nadawał po kilka wyszukanych imion: Ernestina Josephina Catharina, Gustaw Eduard Aegidius, Teodor Ferdynand, Carl Otokar Adam[4].

Życiorys | edytuj kod

W rodzinnej miejscowości ukończył naukę elementarną oraz pobierał nauki gry na organach i skrzypcach dzięki czemu mógł zarabiać pieniądze jako muzyk. Przez rok był organistą w Wieluniu, a później podjął pracę w rodzinnej miejscowości jako pisarz, tłumacz sądowy, guwerner oraz sekretarz „Komisji generalnej spraw ziemskich i włościańskich”. W latach 1815-1817 kształcił się w katolickim seminarium we Wrocławiu. Początkowo pracował jako nauczyciel szkół elementarnych w Cieszynie w powiecie sycowskim, Łomnicy, oraz w Lublińcu. Przyczynił się do utworzenia szkoły podstawowej w Lubszy koło Lublińca, gdzie przez ok. 30 lat pracował na posadzie nauczyciela, ale także pełnił funkcje pisarza gminnego i organisty. Był poliglotą oraz tłumaczem przysięgłym języka polskiego, czeskiego i niemieckiego dzięki czemu pracował przy komisji ustalającej granice między Królestwem Polskim a Śląskiem[5].

Pracując na posadzie nauczyciela w Lubszy rozpoczął działalność pisarską, społeczną oraz narodową za co został dyscyplinarnie zwolniony w 1849 roku przez władze pruskie. Władze rejencji opolskiej pozbawiły go także emerytury oraz wymówiły mu służbowe mieszkanie. W 1858 roku z powodu policyjnych szykan[6] przeniósł się do Woźnik gdzie był tłumaczem sądowym[7].

Budynek dawnej szkoły, w której uczył Józef Lompa Pomnik Józefa Lompy w Woźnikach Nagrobek Józefa Lompy przy kościele św. Walentego w Woźnikach

Przez cały okres pracy w szkole zaangażowany w twórczość literacką. W Bytomiu związany był z tamtejszym wydawnictwem „Dziennik Górnośląski”, broniącym praw i języka ludności polskiej. W 1848 roku był inicjatorem założenia Towarzystwa Nauczycieli Polaków oraz Towarzystwa Pracujących dla Oświaty Ludu Górnośląskiego w Bytomiu. W 1849 roku wraz z nauczycielem Emanuelem Smołką założył Towarzystwo Nauczycieli Polaków w Bytomiu. Przeciwstawiał się germanizacji. Domagał się nauki języka polskiego oraz historii Polski w szkołach oraz był zaangażowany w ideę tworzenia polskich bibliotek na Śląsku. Założył Czytelnię Ludową w Lubecku k. Lublińca.

Utrzymywał kontakty z innymi działaczami polonijnymi w Prusach Gustawem Gizewiuszem oraz na Śląsku Cieszyńskim z Pawłem Stalmachem. Korespondował z wielu wybitnymi Polakami Józefem Łepkowskim, Jerzym Bandtkie, Kazimierzem Wóycickim oraz Józefem Kraszewskim, któremu m.in. przesłał w 1861 roku wiersz Przestroga do przeciwników narodowości polskiej na Śląsku Pruskim[8].

Zmarł w 1863, pochowany został na cmentarzu w Woźnikach.

Twórczość literacka | edytuj kod

Jego twórczość miała dwa główne nurty publicystyczny oraz popularnonaukowy, którego zadaniem była edukacja ludności na Śląsku. Jest autorem przede wszystkim dzieł o charakterze historycznym i etnograficznym, poświęconych głównie historii Śląska i miast śląskich, a także podręczników do nauki szkolnej. Opracował w języku polskim popularne zarysy historii oraz geografii Śląska m.in. dzieje Byczyny, Bytomia, Koźla, Olesna oraz Opola. W 1847 był autorem pierwszej polskiej wzmianki o Królewskiej Hucie, obecnie Chorzów; w 1856 opublikował w warszawskim dzienniku „Kronika Wiadomości Krajowych I Zagranicznych” (nr 210), dosyć obszerny opis tego miasta.

Lompa chciał zapobiec zniszczeniu wielu dawnych pieśni, dzieł sztuki Górnego Śląska. W swoich książkach spisał około 191 baśni i legend śląskich, a także opublikował wiele lokalnych materiałów folklorystycznych z terenu Śląska[10]. W publikacjach prasowych występował pod pseudonimem A. Mieczyński. Był publicystą w prasie śląskiej m.in. „Tygodnika Cieszyńskiego”, „Tygodnika Polskiego” w latach 1845‒46, „Dziennika Górnośląskiego” (1848‒49), „Telegrafu Górnośląskiego”, „Szkoły Polskiej” (1849‒53), „Gwiazdki Cieszyńskiej”. Współpracował również z wieloma pismami ukazującymi się w innych częściach Prus oraz Królestwa Polskiego przyczyniając się do popularyzacji tematyki śląskiej. Był autorem wielu publikacji, wierszy, tłumaczeń, ok. 50 książek, głównie popularnonaukowych, historycznych oraz etnograficznych z historii Śląska[4].

Dorobek pisarski Józefa Lompy według różnych źródeł szacowany jest na około 100 utworów napisanych w języku polskim. Janusz Nowakowski, który odwiedził Lompę wymieniał w artykule pt. Odwiedziny u Lompy w Wilnie 1861 roku 38 dzieł autora[2]. Józef Chociszewski w swojej „Geografii ojczystej” zanotował 50 dzieł[2][11]. Ksiądz Emanuel Grim wymienił w 1910 roku w „Zaraniu Śląskim” 53 dzieła o tematyce ludowej[2]. Natomiast wydawana na Śląsku niemieckojęzyczna gazeta „Schlesische Provinzialblatter” w 1863 roku szacowała twórczość pisarza na 100 publikacji w tym część napisanych w języku polskim: ... das Verzeichnis der von Lompa verfassten Schriften, deren Gesamtzahl sich gegen 100 belaufen soll, zum Teil in polnischer Sprache[2][12].

Etnograficzne | edytuj kod

Popularnonaukowe | edytuj kod

Językowe | edytuj kod

  • „O śląsko-polskiej mowie”[2]
  • „Granice mowy polskiej na Śląsku pruskim”[2]
  • „Idyotyzmy i germanizmy śląskie”
  • „Spis książek polskich w Śląsku pruskim wydanych”

Powieści | edytuj kod

  • „Zamek w Głogówku” – powieść historyczna

Religijne | edytuj kod

Upamiętnienie | edytuj kod

Literatura | edytuj kod

Postać Lompy została upamiętniona w polskiej literaturze.

  • W 1932 roku Zofia Kossak w zbiorze „Nieznany kraj” poświęciła Lompie opowiadanie Pierwsze światła.
  • W 1945 roku Kazimierz Gołba poświęcił mu sztukę dramatyczną pt. Lompa.

Muzea i pomniki | edytuj kod

  • W Lubszy na terenie szkoły znajduje się Izba pamięci Józefa Lompy.
  • Pomniki Józefa Lompy znajdują się w Zabrzu-Biskupicach, Woźnikach i Opolu[15].

Józef Lompa jako patron | edytuj kod

  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej w Lubszy, w której sam nauczał, jednak której siedzibę przeniesiono do innego budynku.
  • Józef Lompa jest patronem Zespołu Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych w Kudowie-Zdroju[16]
  • Józef Lompa jest patronem Zespołu Szkół Zawodowych w Oleśnie[17]
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej w Starczy[18]
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej w Woźnikach[19]
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej Nr 4 w Radzionkowie[20]
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej Nr 4 w Rudzie Śląskiej
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej Nr 3 w Grodkowie
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej Nr 21 w Bytomiu
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej Nr 14 w Łodzi
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej Nr 47 w Katowicach
  • Józef Lompa jest patronem Szkoły Podstawowej Nr 39 w Chorzowie
  • W Polsce, szczególnie na Śląsku znajduje się wiele ulic poświęconych Józefowi Lompie; należą do nich m.in. w Lubaniu Śląskim, Ulica Józefa Lompy w Katowicach, Lublińcu, Pszczynie, Piekarach Śląskich, Rybniku, Kędzierzynie-Koźlu, Brzegu, Oleśnie, Wrocławiu, Zabrzu, Ziębicach, Świdnicy, Prudniku , Niemodlinie, Woźnikach i Bielsku-Białej

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. "Pisarze Śląscy XIX i XX wieku", Wrocław 1963
  2. a b c d e f g Bronisław Koraszewski: Józef Lompa zasłużony działacz, krzewiciel ducha polskiego na Śląsku w 50. rosz. śmierci. Opole: Gazeta Opolska, 1913.
  3. Janina Ender: Józef Lompa; zarys biograficzny w Pamiętnik Instytutu Śląskiego Tom 9 z Pamiętnik: Seria 2. Instytut Śląski Katowice, 1947, s. 23.
  4. a b Plik (PDF) Praca zbiorowa, Józef Lompa, Bytomska Biblioteka Pedagogiczna Informator Zeszyt 22 (styczeń ‒ marzec 2013) ISSN 2081-5395.
  5. JerzyJ. Oleksiński JerzyJ., I nie ustali w walce, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1980, s. 93, ISBN 83-10-07610-X, OCLC 830955231 .
  6. JerzyJ. Oleksiński JerzyJ., I nie ustali w walce, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1980, s. 94, ISBN 83-10-07610-X, OCLC 830955231 .
  7. hasło Józef Lompa. W: Praca zbiorowa: „Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny” Tom I. Warszawa: PWN, 1984. ISBN 83-01-01520-9.
  8. Józef Lompa red. Kazimierz Dobrowolski: Listy Józefa Lompy do J.I. Kraszewskiego z lat 1860-1862. Nakladem Muzeum Slaskiego, 1931.
  9. „Życie i praca Józefa Lompy”, Katolik, Nr 75, 1897.
  10. Red. komitet pod przewodnictwem Juliana Krzyżanowskiego: Teksty folklorystyczne ze zbiorów Józefa Lompy. Wrocław: Zakład Narod. im. Ossolińskich, 1960.
  11. Józef Chociszewski: Podręcznik geografii ojczystej, zawierający treściowy opis ziem dawnej Polski, z uwzględnieniem dzisiejszych stosunków i podziału politycznego: dodana krótka wiadomość o Czechach i Rusinach. Nakł. K. Kozłowskiego, 1892.
  12. „Schlesische Provinzialblatter”. 1863. s. 299. 
  13. Bogdan Zakrzewski „Pieśni ludu śląskiego”, Instytut Śląski w Opolu 1970.
  14. Józef Lompa: Przewodnik dokładny dla odwiedzających święte, od wieków cudami słynące miejsce w obrazie Najświętszej Panny Maryi na Jasnej Górze w Częstochowie. Księgarnia Polska A. Dzwonkowskiego, 1860.
  15. Street View
  16. O patronie – ZSOiZ w Kudowie-Zdroju
  17. ZSZ Olesno – Patron Józef Lompa.
  18. O szkole. [dostęp 2014-10-25].
  19. Patron szkoły Józef Lompa!. [dostęp 2014-10-25].
  20. Statut Szkoły podstawowej Nr 4 im. Józefa Lompy w Radzionkowie. [dostęp 2014-10-25].

Bibliografia | edytuj kod

  • Jerzy Moskal: … Bogucice, Załęże et nova villa Katowice – Rozwój w czasie i przestrzeni. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1993. ISBN 83-85831-35-5.
  • JerzyJ. Oleksiński JerzyJ., I nie ustali w walce, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1980, s. 91-100, ISBN 83-10-07610-X, OCLC 830955231 .
  • „Życie i praca Józefa Lompy”, Katolik Nr 75, 1897.
  • „Józef Lompa: zasłużony działacz, krzewiciel ducha polskiego na Śląsku: w 50-tą rocznicę śmierci”
  • Stanisław Wilczek, „Józef Lompa – Prekursor pracy kulturalno-oświatowej na Górnym Śląsku”, MŚ 1997
  • Wiesław Dobrzycki, „Józef Lompa 1797 -1863”, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1970
  • Janina Ender, „Józef Lompa zarysy biograficzny” – Seria „Pamiętnik Instytutu Śląskiego” Tom IX

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Józef Lompa" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy