Jerzy Giedroyć


Jerzy Giedroyc w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Jerzy Giedroyć) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Jerzy Władysław Giedroyc (ur. 27 lipca 1906 w Mińsku, zm. 14 września 2000 w Maisons-Laffitte) – polski wydawca, publicysta, polityk i działacz emigracyjny, epistolograf, w dwudziestoleciu międzywojennym związany z obozem młodokonserwatystów, autor wspomnień.

Spis treści

Pochodzenie i rodzina | edytuj kod

Pochodził z książęcego rodu, pieczętującego się herbem Hippocentaurus. Był synem farmaceuty Ignacego Giedroycia i Franciszki Starzyckiej (1889-1944).

Miał dwóch młodszych braci: Zygmunta (1909-1973) oraz Henryka (1922-2010)[1].

Pradziadek Jerzego, Lucjan Giedroyć, był oficerem w wojsku rosyjskim. Po jego samobójczej śmierci, majątek rodzinny podupadł i zubożała rodzina Giedroyciów zmuszona była do zamieszkania w mieście.

W przypadku Jerzego Giedroycia stosuje się zwyczajowo szczególną pisownię, przyjętą przez niego samego po 1945 roku i pozostaniu na uchodźstwie, dla uniknięcia konieczności stosowania polskiej litery „ć” w językach obcych, a więc: w mianowniku Giedroyc, w przypadkach zależnych przed końcówką pojawia się zmiękczenie: Giedroycia, Giedroyciowi, Giedroyciem, Giedroyciu[2].

Życiorys | edytuj kod

Uczył się w szkołach w Mińsku, Moskwie i Warszawie, dokąd rodzina przeniosła się w 1919 roku[3]. Absolwent Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego[4] w Warszawie (1924). Studiował prawo (w latach 1924–1929) i historię (1930–1931) na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie studiów został przyjęty do korporacji akademickiej Patria. Wkrótce został jej prezesem[5]. Po przewrocie majowym jeden z liderów Myśli Mocarstwowej i Związku Pracy Mocarstwowej. Był m.in. prezesem Związku Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski. Był tez członkiem konserwatywnego Stronnictwa Prawicy Narodowej[6].

W 1930 objął redakcję tygodnika „Dzień Akademicki”, dodatku do „Dnia Polskiego”. Wkrótce przekształcił pismo w dwutygodnik „Bunt Młodych”. W 1937 pismo zmieniło nazwę na „Polityka” i stało się tygodnikiem. Od 1931 do 1937 był żonaty z Rosjanką Tatianą Szwecow (1911–2005)[7]. Działał w organizacji Orientalistyczne Koło Młodych.

Od 1930 pracował jako sekretarz ministra rolnictwa i reform rolnych Leona Janty-Połczyńskiego, a następnie wiceministra w tym resorcie Rogera Raczyńskiego, by w 1936 roku przenieść się do Ministerstwa Przemysłu i Handlu (w 1939 awansowany na naczelnika wydziału prezydialnego). Po wybuchu II wojny światowej został ewakuowany do Rumunii. Tam został sekretarzem ambasadora RP w Bukareszcie, Rogera Raczyńskiego i pozostał na tej placówce, także po ewakuacji polskiej ambasady w 1940, zostając szefem biura polskiego ambasady Chile, która odtąd reprezentowała polskie interesy. Z Rumunii wyjechał razem z personelem ambasady angielskiej, która w następnym roku została również ewakuowana – do Turcji. Tam Giedroyc postanowił wstąpić do wojska, wyjechał więc do Palestyny i został żołnierzem Brygady Karpackiej. Razem z nią brał udział w walkach w Egipcie i obronie Tobruku. Po połączeniu Brygady z wojskami ewakuowanymi z ZSRR pod wodzą gen. Andersa, zaczął pracować w Biurze Propagandy 2. Korpusu. To właśnie w wojsku poznał wielu późniejszych jego współpracowników z „Kultury”, m.in. Józefa Czapskiego[8].

W 1944 został skierowany na kurs oficerski do ośrodka szkoleniowego w Gallipoli; później pracował tam jako oficer wychowawczy, aby w roku następnym zostać wezwanym do Londynu, w celu objęcia posady w Departamencie Kontynentalnym Ministerstwa Informacji Rządu RP na Uchodźstwie. Niebawem jednak złożył dobrowolną prośbę o przeniesienie z powrotem do armii gen. Andersa. W ten sposób znalazł się w Rzymie, gdzie w 1946 założył Instytut Literacki, w ramach którego – po przenosinach do Paryża – wydawał w latach 1947-2000 miesięcznik „Kultura”, a od 1962 „Zeszyty Historyczne” (których wydawanie kontynuowane było aż do śmierci jego brata, Henryka Giedroycia, w roku 2010).

W 1950 Giedroyc razem z Józefem Czapskim wziął udział w Kongresie Wolności Kultury w Berlinie[9].

W 1974 na łamach „Kultury” Jerzy Giedroyc sformułował, wraz z Juliuszem Mieroszewskim koncepcję, iż suwerenność Ukrainy, Litwy i Białorusi (ULB) jest czynnikiem sprzyjającym niepodległości Rzeczypospolitej, natomiast zdominowanie tych krajów przez Rosję otwiera drogę do zniewolenia także Polski[10].

 Osobny artykuł: Cenzura w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

W PRL informacje na temat Jerzego Giedroyca podlegały cenzurze. Jego nazwisko znajdowało się na specjalnej liście osób z całkowitym zakazem publikacji. Zalecenia cenzorskie dotyczące jego osoby zanotował Tomasz Strzyżewski, który w swojej książce o peerelowskiej cenzurze opublikował notkę informacyjną nr 9 z 1975 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Wytyczne dla cenzorów zawierały na liście autorów zakazanych jego nazwisko głosząc: „(...) w stosunku do niżej wymienionych pisarzy, naukowców i publicystów przebywających na emigracji (w większości współpracowników wrogich wydawnictw i środków propagandy antypolskiej) należy przyjąć zasadę bezwarunkowego eliminowania ich nazwisk oraz wzmianek o ich twórczości, poza krytycznymi, z prasy, radia i TV oraz publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze (literatura piękna, publicystyka, eseistyka)”[11].

Zmarł na zawał serca, w nocy z 14 na 15 września 2000[12]. Został pochowany na cmentarzu w Le Mesnil-le-Roi.

Nagrody i odznaczenia | edytuj kod

Odznaczony rumuńskim Krzyżem Oficerskim Orderu Korony (1930), estońskim Orderem Gwiazdy Białej (1932), belgijskim Orderem Korony (1938) i francuskim Orderem Legii Honorowej (1938)[13]. Doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (1991), Wrocławskiego (18 maja 1998), Warszawskiego (14 listopada 1998)[14], Uniwersytetu w Białymstoku, Szczecińskiego (2000) i UMCS (27 września 2000)[15]. Laureat Nagrody Kisiela (1992). Krytycznie patrząc na stosunki panujące w Polsce po 1989 roku odmówił przyjęcia Orderu Orła Białego (1994)[16]. Nie przyjął także ukraińskiego Orderu Zasługi (1998)[17].

Przyjął natomiast francuski Order Legii Honorowej (1996)[17], Honorowe Obywatelstwo Litwy (1997)[18] i litewski Order Wielkiego Księcia Giedymina (1998).

Wybrane publikacje | edytuj kod

Grób Jerzego Giedroycia na cmentarzu w Le Mesnil-le-Roi, sierpień 2001

Seria „Archiwum „Kultury” | edytuj kod

ISBN 978-83-62610-95-2​.

Inne | edytuj kod

Opracowania | edytuj kod

  • Ewa Berberyusz, Książę z Maisons-Laffitte, Gdańsk: „Marabut” 1995, ​ISBN 83-85893-13-X
  • Iza Chruślińska, Była raz Kultura... rozmowy z Zofią Hertz, ze wstępem Czesława Miłosza, wyd. 2 popr. i rozsz., Paryż: Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego - Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 2003, ​ISBN 83-227-2020-3​.
  • Magdalena Grochowska, Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu, Warszawa: Świat Książki 2009, ​ISBN 978-83-247-0904-5​; seria: „Autorytety"
  • Rafał Habielski, Dokąd nam iść wypada. Jerzy Giedroyc od „Buntu Młodych” do „Kultury”, Kraków: Biblioteka „Więzi” 2006, ​ISBN 83-60356-19-X
  • Jerzego Giedroycia doktoraty honoris causa, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 1999, ​ISBN 83-227-1468-8
  • Jerzy Giedroyc: kultura-polityka-wiek XX. Debaty i rozprawy, praca zbiorowa; redakcja: Andrzej Mencwel, Andrzej Stanisław Kowalczyk, Leszek Szaruga, Zuzanna Grębecka; materiały z konferencji naukowej na Uniwersytecie Warszawskim, która odbyła się w dniach 25-27 września 2006, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ​ISBN 978-83-235-0532-7
  • Jerzego Giedroycia rozrachunki z historią i polityką: studia i szkice w czterdziestą rocznicę „Zeszytów Historycznych”, red. Sławomir M. Nowinowski i Rafał Stobiecki, Łódź - Kurowice koło Łodzi: Wydawnictwo Ibidem 2005, ​ISBN 83-88679-50-3
  • Stefania Kossowska, Przyjaciele i znajomi, Toruń: Biblioteka Uniwersytecka. Uniwersytet Mikołaja Kopernika 1998, ​ISBN 83-231-0961-3
  • Janusz Korek, Paradoksy paryskiej „Kultury”, Styl i tradycje myślenia politycznego, wydanie 3 zmienione i uzupełnione, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2008, ​ISBN 978-83-226-1667-3​)
  • Jerzy Giedroyc. Redaktor – polityk – człowiek, praca zbiorowa; Zebrał, do druku przygotował i wstępem poprzedził Krzysztof Pomian; Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu – Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 2001, ​ISBN 83-227-1783-0
  • Andrzej Stanisław Kowalczyk, Giedroyc Jerzy [w:] Leksykon kultury polskiej poza krajem od roku 1939, t. 1, red. Krzysztof Dybciak i Zdzisław Kudelski, Lublin: TN KUL 2000, s. 124-129, ​ISBN 83-87703-18-4​.
  • Andrzej Stanisław Kowalczyk, Giedroyc i „Kultura”, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie 1999, ​ISBN 83-7023-714-2​; seria: „A to Polska właśnie"
  • Andrzej Stanisław Kowalczyk, Od Bukaresztu do Laffitów : Jerzego Giedroycia rzeczpospolita epistolarna, Sejny: Fundacja Pogranicze 2006, ​ISBN 83-86872-85-3
  • Andrzej Stanisław Kowalczyk, Wena do polityki: o Giedroyciu i Mieroszewskim, t. 1-2, Warszawa: Towarzystwo 'Więź” 2014, ​ISBN 978-83-62610-69-3​, 9788362610839
  • Spotkania z paryską „Kulturą”, oprac. Zdzisław Kudelski, Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu : Oficyna Wydawnicza Pomost 1995, ​ISBN 83-86907-01-0
  • Barbara Toruńczyk, Rozmowy w Maisons-Laffitte 1981, Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich 2006, ​ISBN 83-60046-70-0
  • Mirosław Supruniuk, Uporządkować wspomnienia. Nieautoryzowane rozmowy z Jerzym Giedroyciem (Wydawnictwo CYCERO.PL)
  • Wizja Polski na łamach Kultury 1947-1976, t. 1-2, do dr. przygotowała, wstępem, przypisami i indeksem opatrzyła Grażyna Pomian, Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu - Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 1999, ​ISBN 83-227-1170-0
  • Aleksandra Ziółkowska-Boehm, Na tropach Wańkowicza po latach, rozdział: „Wańkowicz i paryska Kultura w świetle dokumentów”, Warszawa: Prószyński i S-ka 2009, ​ISBN 978-83-7648-261-3
  • Marek Żebrowski, Dzieje sporu: „Kultura” w emigracyjnej debacie publicznej lat 1947-1956, Warszawa: Towarzystwo Opieki Nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu 2007, ​ISBN 978-83-86907-54-0
  • Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć: życie przed „Kulturą”, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2012, ​ISBN 978-83-08-04975-4

Upamiętnienie | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Zmarł Henryk Giedroyc z paryskiej „Kultury”. „Rzeczpospolita”, s. A17, 2010-03-22 (pol.). [dostęp 23 marca 2010]. 
  2. Poradnia językowa: Giedroyc
  3. Andrzej Stanisław Kowalczyk, Giedroyc Jerzy [w:] Leksykon kultury polskiej poza krajem od roku 1939, t. 1, red. Krzysztof Dybciak i Zdzisław Kudelski, Lublin 2000, s. 124.
  4. W: Smolna 30. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Warszawa: PIW, 1989, spis absolwentów na s. 345 poz. 16. jako „Jerzy Giedroyć” (z „ć”).
  5. J. Giedroyć Autobiografia na cztery ręce, Warszawa 2006, s. 24
  6. Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć: życie przed „Kulturą”, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2012, s. 113-149.
  7. Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć: życie przed „Kulturą”, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2012, s. 224-228, 231-240.
  8. Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć: życie przed „Kulturą”, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2012. s. 369-403.
  9. Andrzej Stanisław Kowalczyk, Giedroyc Jerzy [w:] Leksykon kultury polskiej poza krajem od roku 1939, t. 1, red. Krzysztof Dybciak i Zdzisław Kudelski, Lublin 2000, s. 127.
  10. Jerzy Giedroyc, Juliusz Mieroszewski. Rosyjski 'kompleks polski' i obszar ULB. „Kultura”. 9, 1974. 
  11. Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 87.
  12. 10 lat temu zmarł Jerzy Giedroyc. wp.pl, 14 września 2010. [dostęp 21 lutego 2011].
  13. Alicja Szałagan: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, T. 1, Warszawa, WSiP, 1996, s. 41
  14. Doktoraty HC, uw.edu.pl [dostęp 2011-02-21] .
  15. Doktorzy honoris causa UMCS. umcs.lublin.pl. [dostęp 23 lutego 2011].
  16. Medale i ordery. Kto daje, komu i za co. polityka.pl, 20 listopada 2010. [dostęp 21 lutego 2011].
  17. a b Jerzy Giedroyc, kulturaparyska.com
  18. Jerzy Giedroyc Honorowym Obywatelem Litwy. polskieradio.pl, 17 września 2010. [dostęp 19 lutego 2011].
  19. Вуліца Ежы Гедройца w: [1]
  20. M.P. z 2005 r. nr 46, poz. 623

Bibliografia | edytuj kod

  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 91. ISBN 978-83-61344-70-4.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Jerzy Giedroyć" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy