Jimmy Carter


Jimmy Carter w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Jimmy Carter, właściwie James Earl Carter Jr. (ur. 1 października 1924 w Plains) – amerykański polityk, działacz Partii Demokratycznej, 39. prezydent USA w latach 1977 do 1981, a także międzynarodowy działacz humanitarny i na rzecz praw człowieka, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 2002.

Spis treści

Dzieciństwo i młodość | edytuj kod

James Earl Carter urodził się 1 października 1924 roku w Plains, jako syn hodowcy orzeszków ziemnych Earla Cartera i jego żony Lilian[1]. Uczęszczał do lokalnych szkół, gdzie segregacja rasowa była na porządku dziennym[1]. Po ukończeniu podstawowej edukacji wstąpił na Georgia Southwestern State University i Georgia Institute of Technology, a w 1943 roku dostał się do Akademii Marynarki Wojennej w Annapolis[1]. Tę ostatnią uczelnię ukończył w 1947 roku i uzyskał stopień inżyniera z dziedziny fizyki jądrowej[2].

W 1950 został oddelegowany do służby na okręcie podwodnym USS K-1, pod dowództwo Hymana Rickovera[2]. Następnie dostał się do służby na atomowym okręcie podwodnym USS Seawolf[2]. Po śmierci ojca, postanowił zakończyć służbę wojskową i osiadł w rodzinnej miejscowości, przejmując plantację orzeszków ziemnych[2]. Już wówczas sprzeciwiał się segregacji rasowej, która na głębokim Południu była codziennością[3]. Sytuacja zaostrzyła się, gdy Carter odmówił wstąpienia do Rady Białych Obywateli – klienci przestali kupować jego towary, a banki nie chciały udzielać kredytów[3].

Kariera polityczna | edytuj kod

W latach 50. Carter zainteresował się polityką i postanowił kandydować do legislatury stanowej Georgii[3]. Przegrał wybory, jednak powtórzenia wyborów w jednym z hrabstw, gdzie miało dojść do fałszowania wyników[3]. Udało mu się doprowadzić do powtórki głosowania i tym razem wybory wygrał[3]. W czasie czterech lat spędzonych w Senacie stanowym, zajmował się głównie sprawami z zakresu edukacji[3].

W 1966 roku postanowił kandydować do Izby Reprezentantów, ale zmienił zdanie i został kandydatem na gubernatora Georgii, z ramienia Partii Demokratycznej[4]. Pomimo intensywnie prowadzonej kampanii wyborczej, przegrał wybory na rzecz Lestera Maddoxa[4]. Przez cztery kolejne lata przygotowywał się do kolejnej kampanii wyborczej, którą zwieńczył sukcesem i zwycięstwem w wyborach[4]. Gubernatorem był w latach 1971–1975 i w tym czasie walczył z dyskryminacją rasową, m.in. poprzez mianowanie Afroamerykanów na wysokie stanowiska stanowej władzy wykonawczej[5]. Ponadto usprawnił działanie systemu sprawiedliwości, wprowadził nowe zasady polityki ekonomicznej i zreorganizował władze stanowe[5]. Pomimo skutecznej działalności gubernatorskiej, nie był zbyt popularny[5]. Pod koniec 1974 roku oznajmił, że nie będzie ubiegać się o reelekcję, gdyż chce wystartować w wyborach prezydenckich w 1976 roku[5]. Ponieważ nikt nie uważał, by Carter miał realne szanse na zwycięstwo, nazywano go wówczas „Jimmy Kto?” (Jimmy Who?)[5].

W prawyborach odbywających się w stanach południowych udało mu się pokonać najgroźniejszego rywala – George’a Wallace’a[6]. Głównych kandydatów do nominacji Partii Demokratycznej oprócz Cartera było czterech: Henry Jackson, Fred Harris, Morris Udall i Pat Brown[6]. Na lipcowej konwencji demokratów w Nowym Jorku, uzyskał nominację w pierwszym głosowaniu[6]. Kandydatem na wiceprezydenta został Walter Mondale[7]. Głównym rywalem Cartera był urzędujący prezydent Gerald Ford, z Partii Republikańskiej[7]. W kampanii wyborczej, Carter podkreślał potrzebę reorganizacji gabinetu, reformę podatkową, zmniejszenie bezrobocia i wprowadzenia systemu opieki zdrowotnej[7]. W zakresie polityki zagranicznej opowiadał się za rozluźnieniem w relacjach amerykańsko-radzieckich[7]. W głosowaniu powszechnym uzyskał ponad 40 milionów głosów, wobec 38,5 miliona dla Forda[8]. W Kolegium Elektorskim na demokratę zagłosowało 297 elektorów, a na republikanina – 140[8]. Carter został zaprzysiężony 20 stycznia 1977 roku[9].

Prezydentura | edytuj kod

Do swojego gabinetu powołał m.in. Cyrusa Vance’a (sekretarz stanu), Harolda Browna (sekretarza obrony), Michaela Blumenthala (sekretarz skarbu), Hamiltona Jordana (szef personelu Białego Domu) i Zbigniewa Brzezińskiego (doradca ds. bezpieczeństwa narodowego)[9]. W celu przeciwdziałania rasizmowi mianował czarnoskórego Andrew Younga na stanowisko ambasadora Stanów Zjednoczonych przy ONZ[9]. Z powodu kontrowersyjnych poglądów Young był atakowany przez prawicę i ustąpił ze stanowiska[9]. Carter na jego miejsce powołał także Afroamerykanina – Donalda McHenry’ego[9]. Członkiem rządu Cartera został jeszcze inny czarnoskóry polityk – Clifford Alexander (sekretarz sił morskich)[10]. Prezydent popierał także równouprawnienie płci, dlatego mianował Juanitę Morris Kreps sekretarzem handlu, Patricię Roberts Harris sekretarzem budownictwa, a Shirley Hufstedler sekretarzem oświaty[10].

W zakresie polityki wewnętrznej Carter musiał uporać się ze skutkami recesji gospodarczej z pierwszej połowy lat 70., której objawami były: wysoka stopa bezrobocia, inflacji i kryzys energetyczny[11]. Pierwszym krokiem prezydenta była próba zmniejszenia bezrobocia poprzez ożywienie gospodarki – postanowił obniżyć podatki, by zachęcić biznesmenów do inwestycji[11]. Następnie skupił się na problemie inflacji, której wskaźnik wynosił około 7% w 1977 roku[11]. Ponieważ odrzucił program kontroli cen i płac, inflacja zaczęła rosnąć i w 1980 roku wynosiła 18%[11]. Wobec tego, prezydent postanowił zarządzić cięcia budżetowe, opiewające na 14 miliardów dolarów, ograniczenia kredytowe i wprowadzić podatek na importowaną ropę naftową[12]. Program antyinflacyjny został skrytykowany przez ekonomistów i związki zawodowe, które uważały, że wysoka stopa inflacji jest skutkiem działań wielkiego kapitału, a jej ofiarami są robotnicy[12].

Drugim problemem gospodarczym były skutki kryzysu energetycznego[12]. Prezydent zaproponował program oszczędzania energii, bazujący na wymianie samochodów na bardziej ekonomiczne, izolację termiczną domów i zakładów pracy oraz zmianę głównego surowca energetycznego na węgiel (z ropy naftowej i gazu)[12]. Ponadto, utworzył Departament Energii, którego sekretarzem został James Schlesinger[12]. Aby zachęcić społeczeństwo do realizacji założeń, prezydent odwoływał się do patriotyzmu[12]. Koła biznesu jednak ostro oponowały przeciw temu programowi i lobbowały, by Senat go odrzucił[13]. Ostatecznie prezydent musiał pójść na kompromis i izba wyższa przyjęła projekty, ale znacznie odbiegały one od początkowych założeń[13]. W czasie, gdy program był przedmiotem debat w Kongresie, miał miejsce niemalże czteromiesięczny strajk górników węglowych[13]. Carter na początku nie chciał interweniować, licząc na porozumienie, jednak ostatecznie przerwał strajk, nakazując górnikom powrót do pracy[13]. Decyzja ta nie przysporzyła mu popularności – krytykowali go zarówno zwolennicy jak i przeciwnicy protestu[13].

Jedną z pierwszych inicjatyw w polityce zagranicznej nowej administracji było dokończenie rozmów ze Związkiem Radzieckim w sprawie podpisania układ SALT II, rozpoczętych jeszcze za kadencji Geralda Forda[14]. W tym celu Cyrus Vance pojechał do Moskwy, gdzie przedstawił projekt traktatu, zakładający zmniejszenie liczby rakiet balistycznych bazujących na lądzie[14]. W ZSRR około 80% arsenału jądrowego to były właśnie takie rakiety, natomiast w USA ten ułamek wynosił jedynie 23%[14]. Ponieważ oba kraje miały zredukować jednakową liczbę rakiet, Związek Radziecki nie zgodził się na tę propozycję, z uwagi na złamanie zasady równego bezpieczeństwa[14]. Carter usiłował wymusić rozwiązanie bardziej korzystne dla Stanów Zjednoczonych, dlatego negocjacje w tej sprawie się przedłużały[15]. Udało się je zakończyć dopiero 9 maja 1979 roku[15]. Akt zawarcia porozumienia został podpisany 18 czerwca przez prezydenta USA i I sekretarza KPZR Leonida Breżniewa[15]. Z uwagi na silną opozycję wobec SALT II w kołach amerykańskich przeciwników polityki odprężenia, mobilizowano senatorów, by nie poparli ratyfikacji[15]. Ponieważ Carter był świadomy, że Senat nie będzie w stanie przegłosować układu, nakazał wycofanie go z porządku obrad, pod pretekstem wstrzymania go z powodu radzieckiej interwencji w Afganistanie[15].

We wrześniu 1977 prezydent podpisał dwa traktaty z rządem Panamy, regulując sytuację Kanału Panamskiego[16]. W układach tych zawarto klauzulę, mówiącą o tym, że Panama odzyska pełną kontrolę nad Kanałem w 2000 roku[16]. Konserwatywni republikanie uznali decyzję prezydenta za zdradę interesów amerykańskich i rozpoczęli agitację, by Senat nie ratyfikował układów[16]. Dzięki wsparciu postępowych republikanów jak Gerald Ford czy Henry Kissinger, izba wyższa zaaprobowała porozumienia wiosną 1978 roku, a latem 1979 – przyjęła go Izba Reprezentantów[16].

Podobnie jak poprzednicy, Carter zaangażował się w rozwiązanie konfliktu na Bliskim Wschodzie[16]. W pierwszej połowie 1977 roku spotkał się z premierem Izraela Icchakiem Rabinem, prezydentem Egiptu Anwarem as-Sadatem oraz królem Jordanii Husajnem ibn Talalem[16]. 27 czerwca administracja centralna oświadczyła, że zawarcie pokoju na Bliskim Wschodzie jest możliwe dzięki rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 242[17]. Zakładała ona wycofanie się wojsk izraelskich z Półwyspu Synaj, Gazy, Wzgórz Golan i Zachodniego Brzegu Jordanu (Cisjordanii)[17]. Dodatkowo konieczne było rozwiązanie kwestii palestyńskiej[17]. Latem i zimą 1977 wizytował w Waszyngtonie nowy premier Izraela Menachem Begin, który zaproponował Carterowi plan pokojowy, zakładający zwrot większości Półwyspu Synajskiego przy zachowaniu Cisjordanii[17]. Pod koniec grudnia prezydent udał się z wizytą do Iranu i Arabii Saudyjskiej, gdzie 4 stycznia 1978 spotkał się z Anwarem Sadatem i przedstawił mu propozycję premiera Begina[18]. Jesienią 1978 roku w Camp David i Blair House odbyły się rozmowy trójstronne z udziałem Cartera, Begina i Sadata[18]. W lutym 1979 roku prezydent USA negocjował z Beginem i premierem Egiptu Mustafą Chalilem[18]. W marcu propozycje pokojowe zaakceptowały: rząd egipski, rząd izraelski i Kneset[18]. Traktat pokojowy, kończący wojnę Izraela z Egiptem podpisano 26 marca[18]. W układzie nie rozwiązano jednak problemu Organizacji Wyzwolenia Palestyny, choć Izrael zgodził się na ograniczoną autonomię Cisjordanii i strefy Gazy[19]. Wszystkie kraje arabskie potępiły traktat, wstrzymały pomoc gospodarczą i dostawy ropy naftowej dla Egiptu i dążyły do wykluczenia go z Ligi Arabskiej[19]. Ostatecznie próba załagodzenia konfliktu bliskowschodniego doprowadziła do pogłębienia podziałów[19].

Prezydent dążył do unormowania stosunków dyplomatycznych z Chińską Republiką Ludową[19]. W tym celu władze w Pekinie odwiedził Cyrus Vance i Zbigniew Brzeziński[19]. Ponieważ USA wspierały Republikę Chińską, władze ChRL były sceptycznie nastawione[20]. 1 stycznia 1979 roku Carter uznał władze w Pekinie jako jedyny rząd, co umożliwiło nawiązanie formalnych stosunków dyplomatycznych i mianowanie ambasadorów[20]. Mimo to władze w Waszyngtonie kontynuowały wspieranie Tajwanu[20].

Carter ułaskawił obywateli amerykańskich, którzy uchylali się od obowiązku służby wojskowej w czasie wojny wietnamskiej[20]. Ponadto chciał wycofać część wojsk z Korei Południowej, co spotkało się ze sprzeciwem kół przemysłowo-wojskowych[20]. Lobby twierdziło, że kraje socjalistyczne się zbroją, więc Stany Zjednoczone nie mogą postępować odwrotnie[20]. Prezydent ugiął się pod naciskiem tej propagandy i 1978 roku zmienił swoje postępowanie[20]. Zwiększył roczny budżet wojskowy, a następnie z jego inicjatywy Rada Ministerialna Paktu Północnoatlantyckiego postanowiła rozmieścić w krajach Europy Zachodniej 572 rakiety Pershing II i Tomahawk[20]. Ponadto zwiększył budżet Centralnej Agencji Wywiadowczej i eksport broni dla krajów afrykańskich[21]. Mimo to, zaprzestał finansowania badań nad bronią neutronową, laserową, modernizacji broni jądrowej i produkcji bombowców B-1[22].

W 1979 roku w doszło do rewolucji w Iranie, kiedy to proamerykański rząd szacha Mohammada Rezy Pahlawiego został obalony[22]. Rząd tymczasowy Szapura Bachtijara nie przetrwał, a władzę przejął ajatollah Ruhollah Chomejni[22]. W wyniku tego przewrotu, Stany Zjednoczone utraciły większość wpływów, CIA musiała zlikwidować ośrodki wywiadowcze, a wystąpienie Iranu i Pakistanu z CENTO spowodowało rozpad ważnego dla USA sojuszu wojskowego[22]. 4 listopada 1979 roku, Irańczycy wkroczyli do ambasady USA w Teheranie i wzięli 66 zakładników (sześciu pozostałych członków personelu udało się uciec i schronić w ambasadzie kanadyjskiej)[13]. Okupanci żądali wydania szacha Pahlawiego, który przebywał na leczeniu w szpitalu w Nowym Jorku[13]. Prezydent postanowił nie uciekać się do interwencji zbrojnej, tylko nacisków dyplomatycznych – nakazał zamrożenie aktywów irańskich i deportację irańskich studentów z USA[13]. Spowodowało to uwolnienie trzynaściorga zakładników[13]. W kwietniu prezydent nakazał przeprowadzić akcję odbicia zakładników, jednak w wyniku usterek technicznych śmigłowców i kolizji jednego z nich z samolotem, zginęło 8 Amerykanów, a 5 zostało rannych[13]. Irańczycy zwolnili kolejnego zakładnika, jednak przetrzymywali jeszcze 52 osoby[13]. Carter wziął na siebie odpowiedzialność za nieudaną operację, natomiast sekretarz stanu Cyrus Vance (który był jej przeciwny) podał się do dymisji[23]. Jego następcą został Edmund Muskie[23]. 27 lipca 1980 zmarł Mohammad Reza Pahlawi, co ułatwiło negocjacje między oboma krajami[23]. W ostatnim dniu prezydentury Cartera, 20 stycznia 1981 roku, USA cofnęły zamrożenie aktywów irańskich, a Irańczycy wypuścili pozostałych zakładników[23].

Pod koniec 1979 roku Carter oświadczył, że zamierza ubiegać się o reelekcję[24]. W Partii Demokratycznej wyzwanie rzucił mu senator Ted Kennedy oraz gubernator Kalifornii Pat Brown[25]. Po serii prawyborów (ostatnie w Wisconsin), w których Brown osiągał słabe wyniki, postanowił się wycofać[26]. Na konwencji demokratów, Kennedy także zrezygnował, zatem urzędujący prezydent otrzymał nominację w pierwszym głosowaniu[27]. W Partii Republikańskiej o prezydenturę chciało się ubiegać czterech czołowych polityków: Ronald Reagan, George H.W. Bush, Howard Baker i John Connally[24]. Dużą popularnością cieszył się także John Anderson[28]. Po prawyborach w Wisconsin Conally, Baker, Anderson i kilku innych pretendentów zrezygnowało[26]. Na lipcowej konwencji republikanów w Detroit nominatem został Reagan, który zaproponował Busha, jako kandydata na wiceprezydenta[27]. W głosowaniu powszechnym Reagan uzyskał około 43 miliony głosów, wobec 35 milionów dla Cartera[29]. W Kolegium Elektorskim republikanin otrzymał 489 głosów, a demokrata – 49[29].

Emerytura | edytuj kod

Po opuszczeniu Białego Domu, osiadł w rodzinnym Plains[30]. Zajął się wówczas pisaniem swoich pamiętników, które zostały wydane w 1982 roku, a także wykładał w Emory University[30]. Ostro krytykował politykę prowadzoną przez Reagana, zwłaszcza w dziedzinie spraw międzynarodowych[30]. W latach 80. i 90. napisał także kilka książek, w tym zbiór poezji i książkę dla dzieci[31]. W 1986 roku otwarto bibliotekę prezydencką Carter Presidental Center[31].

Włączał się w działalność charytatywną w ramach działalności Habitat for Humanity[31]. Ponadto brał udział w mediacjach i misjach pokojowych[32]. W 1987 roku udał się na Bliski Wschód, a dwa lata później mediował pokój pomiędzy Etiopią a Frontem Wyzwolenia Erytrei[32]. Podobne funkcje pełnił w Zambii, Sudanie i Panamie[32]. W 1991 roku udał się z wizytą do Chińskiej Republiki Ludowej, a trzy lata później do Korei Północnej, gdzie rozmawiał z Kim Ir Senem[32]. Jesienią 1994 roku udał się na misję pokojową do Haiti, a zimą – na Bałkany[33].

Choroba | edytuj kod

3 sierpnia 2015 Carter przeszedł planową operację usunięcia „niewielkiego guza” (small mass) wątroby, a wstępna prognoza dla pełnego wyzdrowienia miała brzmieć „doskonała”. Jednak 12 sierpnia Carter ogłosił, że zdiagnozowano u niego przerzut nowotworu, przy czym nie określono gdzie rak się pojawił[34]. 20 sierpnia ujawnił, że w jego mózgu i wątrobie wykryto czerniaka. Podał on wtedy również, że rozpoczął leczenie pembrolizumabem (lekiem z zakresu immunoterapii) i że wkrótce zaczyna radioterapię. Opieką medyczną Cartera kierowało Emory Healthcare w Atlancie. Zarówno rodzice byłego prezydenta jak i wszyscy z trojga jego rodzeństwa zachorowali na nowotwór[35].

Życie prywatne | edytuj kod

Jimmy Carter poślubił Rosalynn Smith 7 lipca 1946 roku[2]. Para ma trzech synów: Johna Williama (ur. w 1947), Jamesa Earla III (ur. w 1950) i Donnela Jeffreya (ur. w 1952) oraz jedną córkę: Amy Lynn (ur. w 1967)[2]. Carter jest baptystą[1].

Wyróżnienia | edytuj kod

Jego imieniem nazwano atomowy okręt podwodny typu SeawolfUSS Jimmy Carter. W 2002 roku został uhonorowany Pokojową Nagrodą Nobla, za działalność na rzecz rozwiązania konfliktów międzynarodowych i propagowanie demokracji i praw człowieka[36].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 880.
  2. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 881.
  3. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 882.
  4. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 883.
  5. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 884.
  6. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 885.
  7. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 886.
  8. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 887.
  9. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 888.
  10. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 889.
  11. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 902.
  12. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 903.
  13. a b c d e f g h i j k L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 904.
  14. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 892.
  15. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 893.
  16. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 894.
  17. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 895.
  18. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 896.
  19. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 897.
  20. a b c d e f g h L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 898.
  21. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 899.
  22. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 901.
  23. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 905.
  24. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 907.
  25. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 906.
  26. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 909.
  27. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 912.
  28. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 908.
  29. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 913.
  30. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 914.
  31. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 915.
  32. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 916.
  33. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 917.
  34. Former President Jimmy Carter reveals he has cancer (ang.). CNBC. [dostęp 2018-01-06].
  35. Jimmy Carter Says He’s Being Treated for Cancer in Brain (ang.). Bloomberg. [dostęp 2018-01-06].
  36. Jimmy Carter (ang.). Nobel Prize. [dostęp 2018-01-06].

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Jimmy Carter" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy