Monako


Na mapach: 43°43′52,48″N 7°25′11,08″E/43,731245 7,419744

Monako w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Księstwo Monako (skrótowo: Monako; fr.: Principauté de Monaco, Monaco) – niewielkie miasto-państwo położone w Europie Południowej nad Morzem Śródziemnym w obrębie Riwiery Francuskiej. Jest to najmniejsze po Watykanie niezależne państwo świata.

Od 1866 jest w unii celnej z Francją, a od 1918 Francja uzyskała prawo do stacjonowania wojsk na terenie Monako i zatwierdzania zawieranych przez to państwo umów międzynarodowych[2].

W Monako odbywa się znany doroczny wyścig samochodowy Grand Prix Monako Formuły 1, jeden z oryginalnych wyścigów Formuły 1. Na terenie księstwa jest także klub piłkarski AS Monaco FC grający w lidze francuskiej.

Spis treści

Podstawowe informacje | edytuj kod

  • Ważniejsze dzielnice: Monte Carlo, La Condamine;
  • całkowita granica lądowa: 4,4 km (z Francją);
  • długość wybrzeża: 4,1 km;
  • najwyższy punkt: 163 m n.p.m. (zbocze wzgórza), najwyższy wierzchołek Mont Agel 140 m n.p.m.[3];
  • najniższy punkt – wybrzeże Morza Śródziemnego: 0 m n.p.m.;
  • język urzędowy: francuski (w użyciu także włoski i monegaski);
  • waluta: 1 euro = 100 eurocentów;
  • długość linii kolejowych: 2 km;
  • długość dróg utwardzonych: 50 km.

Historia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Historia Monako. Monako Italia (kraina historyczna) I wiek p.n.e. Monako Republika Genui, Włochy 1494 Monako Republika Genui, Włochy 1796
  • Czasy starożytne – kolonia fenicka, grecka i terytorium rzymskie;
  • od X wieku – pod władzą Genui;
  • XII wiek – Monako przejściowo pod władaniem hrabiów Prowansji;
  • 1297 – uciekinier z Genui, Franciszek Grimaldi, w przebraniu mnicha oszukuje strażników zamku, którzy wpuszczają go do środka; po zabiciu załogi Grimaldi odbiera Monako panującej w nim rodzinie genueńskiej;
  • koniec XV wieku – niepodległość Monako uznają król Francji i papież;
  • 1524–1641 – Monako jest protektoratem hiszpańskim;
  • 1793 – w czasie rewolucji francuskiej Grimaldi zostają usunięci z tronu, a księstwo wcielone do Francji;
  • 1814 – Monako odzyskuje byt państwowy, ale do 1860 pozostaje protektoratem królestwa Sardynii;
  • 1861 – traktat z Francją przywraca księstwu pełną niepodległość;
  • 1865 – unia celna z Francją;
  • 1911 – przyjęcie pierwszej konstytucji, wprowadzającej podział władzy między księciem a pochodzącą z wyborów Radą Narodową;
  • 1918 – układ o stacjonowaniu wojsk francuskich i zatwierdzaniu przez Francję umów międzynarodowych zawieranych przez Monako;
  • 1943 – rozpoczęła się włoska okupacja Monako;
  • 1949 – umiera książę Ludwik II; tron przejmuje jego wnuk, książę Rainier III;
  • 1956 – książę poślubia gwiazdę Hollywood Grace Kelly, którą poznał rok wcześniej na festiwalu w Cannes;
  • 1959 – monarcha zawiesza Radę Narodową z powodu sporu wokół budżetu;
  • 1962 – przywrócenie parlamentu i wprowadzenie nowej, bardziej liberalnej konstytucji;
  • 1963 – zawarcie konwencji finansowej z Francją w sprawie ceł i podatków;
  • 1982 – księżna Grace ginie w wypadku samochodowym w Monte Carlo;
  • 1993 – Monako dołącza do ONZ;
  • 2002 – przyjęcie zmian w konstytucji, mających utrzymać ciągłość sukcesji nawet w razie bezpotomnej śmierci następcy tronu, księcia Alberta;
  • 2004 – na głównym stadionie piłkarskim wybucha bomba, ale obywa się bez ofiar. Do dziś nie wyjaśniono przyczyn eksplozji;
  • 2005 – Rainier III umiera, na tron wstępuje jego najstarszy syn jako Albert II.

Geografia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Geografia Monako. Zdjęcie satelitarne Monako

Monako jest najmniejszym po Watykanie państwem świata. Monako to państwo-miasto w południowej Europie, nad Morzem Śródziemnym, na Wybrzeżu Lazurowym. Leży 18 km na wschód od francuskiej Nicei.

 Zobacz też: Granica francusko-monakijska. Rozwój terytorialny Monako od 1861 r.

Klimat | edytuj kod

Monako, jak i całe Lazurowe Wybrzeże leży w strefie klimatu podzwrotnikowego o łagodnej śródziemnomorskiej odmianie. Zimy w księstwie są wilgotne i łagodne, zaś lata suche i ciepłe. Średnia temperatura zimą wynosi 8 °C, zaś latem od 23 do 26 °C. Średnia suma opadów wynosi od 600 do maksymalnie 800 mm, opady występują głównie jesienią i zimą. Latem deszcz prawie nie pada, a klimat kształtowany jest w głównej mierze przez masy powietrza zwrotnikowego.

Przyroda | edytuj kod

Monako stanowi przykład państwa, którego całe terytorium pokrywa infrastruktura miejska. To oznacza, że naturalna roślinność praktycznie nie istnieje, zajmując jedynie niewielkie skrawki w postaci roślinności twardolistnej, która stanowiła naturalną formację roślinną tego regionu. Powszechnie występują tu sadzone przez człowieka różne gatunki palm. Na skalistym klifie w zachodniej części księstwa znajduje się Jardin exotique de Monaco. Ze względu na silną urbanizację praktycznie jedynymi dziko żyjącymi zwierzętami kręgowymi są różne gatunki ptaków oraz drobne gryzonie.

Podział administracyjny | edytuj kod

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Monako.

Monako stanowi administracyjnie jedność (nie występują żadne jednostki administracyjne). Jednak do lat 90. kraj dzielił się na 4 dystrykty: Monaco-Ville, Monte Carlo, La Condamine i Fontvieille.

System polityczny | edytuj kod

 Osobne artykuły: Ustrój polityczny MonakoKonstytucja Monako.

Księstwo Monako jest monarchią konstytucyjną. Stan taki rozpoczął się w 1911 roku, kiedy to przyjęto konstytucję tego państwa. Na jej mocy książę zachował pozycję głowy państwa, ale szereg uprawnień przeszło w ręce innych ciał i instytucji.

Książę | edytuj kod

 Osobny artykuł: Władcy Monako. Albert II, książę Monako

Książę jest samodzielnym władcą i głową państwa. Jak dotychczas, wszyscy książęta Monako pochodzili z dynastii Grimaldi. Od 2005 r. księciem jest Albert II.

Władza ustawodawcza dzielona jest pomiędzy księcia i Radę Narodową. Władca wnosi projekty ustaw, a Rada przyjmuje je lub odrzuca w drodze głosowania. Władza wykonawcza spoczywa niemal całkowicie w rękach księcia – Minister Stanu i Rada Rządowa są bezpośrednio odpowiedzialni przed księciem za kierunek podejmowanych działań. Również władza sądownicza jest częściowo zależna od księcia – sądy wydają wyroki w jego imieniu.

 Zobacz też: Linia sukcesji tronu MonakoGrimaldi (rodzina).

Rada Rządowa | edytuj kod

 Osobne artykuły: Rada Rządowa (Monako)Ministrowie stanu Monako.

Rada Rządowa jest ciałem wspierającym księcia Monako w rządzeniu. Składa się z sześciu członków. Przewodniczącym Rady jest Minister Stanu, posiadający podobną pozycję jak we Francji premier, będący tak naprawdę „pierwszym pomiędzy równymi” (primus inter pares). W skład rady wchodzi także pięciu radców:

  • ds. spraw wewnętrznych,
  • ds. finansów i ekonomii,
  • ds. wyposażenia, środowiska i planowania,
  • ds. polityki społecznej i służby zdrowia,
  • ds. polityki zagranicznej.

Rada Narodowa | edytuj kod

 Osobny artykuł: Rada Narodowa (Monako).

Rada Narodowa jest parlamentem Księstwa Monako. Składa się z jednej izby (unikameralizm). W jej skład wchodzi 24 członków, wybieranych w wyborach powszechnych na kadencję trwającą 5 lat. Książę może rozwiązać parlament w każdym momencie, co implikuje nowe wybory, które muszą odbyć się w przeciągu 3 miesięcy.

Rada spotyka się co najmniej dwa razy w roku w celu głosowania nad projektem budżetu i projektami aktów prawnych wniesionymi przez rząd księcia.

Partie polityczne | edytuj kod

 Osobny artykuł: Partie polityczne Monako.

Partie polityczne w Księstwie Monako:

Rada Koronna | edytuj kod

Ciało administracyjne składające się z 7 członków, zbierające się przynajmniej dwa razy do roku w celu doradzania księciu przy podejmowaniu decyzji w ważnych kwestiach wewnętrznych i międzynarodowych. Książę powołuje przewodniczącego rady i trzech innych członków, pozostała trójka wybierana jest przez monarchę spośród kandydatów wysuniętych przez Radę Narodową.

Książę musi skonsultować się z Radą Koronną przed podpisaniem umów międzynarodowych, rozwiązaniem Rady Narodowej, przyznaniem obywatelstwa i innymi ważnymi decyzjami.

Sądownictwo | edytuj kod

Sądy w Monako obsadzane są przez księcia. Podobnie jest z Sądem Najwyższym (Tribunal Supreme), w którym sędziów mianuje monarcha, część spośród kandydatów przedstawionych przez Radę Narodową.

Państwo-miasto | edytuj kod

Ponieważ Księstwo Monako jest jednocześnie państwem i miastem, równolegle z instytucjami państwowymi funkcjonują instytucje miejskie o podobnych kompetencjach i zakresie działań. Przykładem tutaj może być Rada Komunalna – ciało odpowiedzialne za administrowanie czterema dzielnicami miasta. Składa się z 15 członków, wybieranych w wyborach powszechnych na 4 lata, i burmistrza, wybieranego przez tę piętnastkę. Rada zbiera się co 3 miesiące.

Polityka zagraniczna | edytuj kod

 Osobny artykuł: Polityka zagraniczna Monako.

Monako jako w pełni niepodległe oraz suwerenne państwo ma własną politykę zagraniczną. Jest mocno związane z Francją, z którą utrzymuje bliskie stosunki dyplomatyczne. Francja w 1919 roku wraz z podpisaniem traktatu wersalskiego zobowiązała się do obrony suwerenności Monako oraz ochrony kraju przed agresją militarną. W zamian za ochronę Monako miało zagwarantować Francji strefę wpływów. Traktat z Wersalu został zreformowany podczas spotkań przedstawicieli obu krajów w roku 1945 oraz 1963.

W 2002 roku Monako podpisało z Francją nową umowę, która weszła w życie w 2005 roku. Umowa zawiera następujące gwarancje:

Monako jako kraj niezrzeszony w Unii Europejskiej, lecz mający szczególne stosunki z Francją ma prawo do stowarzyszenia z krajami wchodzącymi w skład UE oraz ma możliwość wprowadzenia euro jako waluty narodowej.

Monako jest pełnoprawnym członkiem ONZ, do której państwo wstąpiło w 1993 roku. 4 października 2004 roku dołączyło do Rady Europy. Monako jest również członkiem Interpolu oraz Międzynarodowej Organizacji Hydrograficznej, której siedziba znajduje się właśnie w Monako.

Monako ma 10 misji dyplomatycznych w Europie Zachodniej, ma stałego członka w Radzie Europy oraz ONZ. Państwo ma także 106 generalnych konsulatów w 45 państwach świata. 76 krajów ma swoje ambasady lub konsulaty na terenie Monako.

Demografia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Demografia Monako.

Spośród ponad 37 tysięcy mieszkańców jedynie 9160 (24,3%) stanowią Monegaskowie (obywatele księstwa); pozostali to migranci, głównie z Francji i Włoch. Jedynie 63,5% obywateli kraju urodziło się na jego terenie, 0,9% urodziło się poza jego granicami, 35,6% zostało naturalizowanych (w tym 19,1% na drodze małżeństwa z osobą posiadającą obywatelstwo Monako)[7]. Na terenie księstwa jest zatrudnionych blisko 51 tysięcy ludzi, więcej niż jego cała populacja. W sektorze prywatnym ponad 3/4 zatrudnionych (około 35 tys.) dojeżdża z terytorium Francji[8]. W usługach pracuje 75% ludności zawodowo czynnej, w przemyśle – 25%. Cała ludność mieszka w bardzo gęsto zaludnionym mieście – ok. 18 775 osób na km². Jest to największa gęstość zaludnienia w Europie i druga na świecie (po Makau). Wraz z sąsiadującymi miejscowościami po stronie francuskiej w zespole miejskim Monako-Menton mieszka około 100 tysięcy ludzi.

Struktura etniczna | edytuj kod

spis powszechny 2008[11]

Wyznania religijne | edytuj kod

Udział poszczególnych wyznań w populacji Monako (według Pew Research Center w 2010 r.)[14][15]:

 Zobacz też: Archidiecezja Monako.  Zobacz więcej w artykule Świadkowie Jehowy we Francji, w sekcji Świadkowie Jehowy w Monako.

Gospodarka | edytuj kod

Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca Monako wynosi ok. 70 tysięcy USD rocznie. Podstawą gospodarki są usługi, zwłaszcza bankowość, turystyka i handel nieruchomościami.

Przemysł Monako opiera się na produkcji żywności, przyrządów precyzyjnych, wyrobów farmaceutycznych, sprzedaży znaczków pocztowych i turystyce. Port jachtowy i kasyno w Monte Carlo są słynne na całym świecie. Monte Carlo jest ponadto ośrodkiem badań oceanograficznych. Monako jest siedzibą wielu firm zagranicznych i banków (z uwagi na korzystne przepisy podatkowe). Istnieje tu rozbudowana sieć hoteli. W 2000 w hotelach Monako nocowało 240 tysięcy turystów zagranicznych. Znaczne dochody przynosi kasyno gry w Monte Carlo oraz emisja znaczków pocztowych i pamiątkarstwo. W dzielnicy Fontvieille znajdują się nowoczesne zakłady przemysłu precyzyjnego, chemicznego (w tym farmaceutycznego), odzieżowego i jubilerskiego, ponadto funkcjonuje lądowisko dla śmigłowców, nowoczesny stadion, przystań jachtowa. Energia elektryczna w całości importowana jest z Francji. W pobliżu terytorium Monako przechodzą: linia kolejowa i autostrada NiceaGenua. Transport wewnętrzny zapewniają samochody prywatne (676 samochodów osobowych na 1000 mieszkańców). Monako łączy unia celna z Francją, która pośredniczy w całości wymiany handlowej księstwa. Monako uczestniczy w Europejskiej Unii Gospodarczej i Walutowej.

Galeria | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. W tym 9160 obywateli Monako. Stan na grudzień 2016. Źródło [1]
  2. Encyklopedia Gazety Wyborczej. wyd. Mediasat Poland Kraków tom 11, str 156, ​ISBN 83-89651-35-1​.
  3. Bartłomiej Suder: Najwyższy szczyt Monako w serwisie Korona Europy. [dostęp 2009-01-31].
  4. Météo-France: Monaco. Fiche Climatologique: Statistiques 1981–2010 et records.
  5. visitmonaco.com: Monaco – Climat (fr.).
  6. Monaco Sea Temperature - seatemperature.org
  7. [Stan na 31 grudnia 2013 r., IMSEE Observatoire Démographique 2013
  8. IMSEE Focus Employees
  9. Stan na grudzień 2016, IMSEE Population et emploi (fr.). [dostęp 2018-03-29].
  10. Wg spisu powszechnego 2008; źródło: IMSEE Recensement général de la population 2008
  11. Źródło: IMSEE Recensement général de la population 2008
  12. W tym 0,22% Polaków; nie licząc Rosjan których Urząd Statystyczny Monako (IMSEE) wlicza do ludności Azji.
  13. W tym Rosjanie 0,30%
  14. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].
  15. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-02-21].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (państwo niepodległe):
Na podstawie artykułu: "Monako" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy