Nagroda Nobla w dziedzinie chemii


Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Nagroda Nobla w dziedzinie chemii) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie chemii – laureaci nagrody przyznawanej corocznie osobom, które dokonały odkrycia naukowego lub wynalazku w dziedzinie chemii (jednej z pięciu, w których tę nagrodę ustanowiono), wyświadczając tym największe dobrodziejstwo ludzkości. Na początku nagradzano zwykle jedną osobę w danym roku, potem coraz częściej były to dwie lub trzy osoby.

Kryterium oceny osiągnięć kandydatów do Nagrody Nobla sformułował Alfred Nobel (1833–1896) w swoim testamencie. Fundusz nagród pochodzi z odsetek od majątku fundatora, którym zarządza Fundacja Nobla. Decyzje w sprawach wyróżnień podejmuje Królewska Szwedzka Akademia Nauk, zgodnie ze ściśle opisaną procedurą[1]. Ceremonie wręczania nagród odbywają się od roku 1901, zawsze 10 grudnia, co jest uhonorowaniem rocznicy śmierci fundatora (10 grudnia 1896)[2].

Spis treści

Rys historyczny | edytuj kod

Pierwsza strona testamentu Alfreda Nobla (27 listopada 1895)

Alfred Nobel – wynalazca i przedsiębiorca (autor 355 patentów) – był człowiekiem o wszechstronnych zainteresowaniach, jednak wielki majątek zgromadził głównie dzięki studiom w zakresie inżynierii chemicznej i kontaktom z wieloma znanymi wówczas chemikami. Najbardziej znany z jego wynalazków – dynamit – przyczynił się do przełomu w górnictwie i budowie tuneli. Zgromadzony majątek postanowił przeznaczyć na wspieranie nauki i wynalazczości. Zadysponował, że fundacja, dobrze zarządzająca jego majątkiem, powinna dzielić swoje roczne zyski na pięć równych części i przeznaczać je na nagrody pieniężne, między innymi[3]:

Od roku 1895 i pierwszego spotkania Norweskiego Komitetu Noblowskiego (1897) podział obszaru działalności naukowców i wynalazców stracił aktualność. Na pograniczach między fizyką, chemią i medycyną powstały i rozwinęły się nowe dyscypliny naukowe: chemia fizyczna, termodynamika chemiczna, astrochemia, biochemia, medycyna molekularna, fizyka medyczna i wiele innych. Już pierwsza z nagrodzonych prac z dziedziny chemii dotyczyła zagadnień fizykochemicznych (Jacobus Henricus van 't Hoff[4], za odkrycie praw dynamiki chemicznej i ciśnienia osmotycznego). Z upływem lat coraz bardziej dominowały osiągnięcia dotyczące różnych aspektów „chemii życia” (biochemia, biotechnologia). Coraz częściej zdarzały się równoczesne zgłoszenia osiągnięć poszczególnych naukowców do różnych komisji (do nagrody w dziedzinie chemii, fizyki i medycyny). Lista laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie chemii, podobnie jak analogiczne listy laureatów w innych dziedzinach, stały się zapisem ponad stuletniej historii rozwoju nowych dziedzin nauki oraz rosnącej roli badań zespołowych (współpracy naukowców reprezentujących różne dyscypliny i różne ośrodki naukowe na świecie[5][6]).

W latach 1901–2015 w gronie laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie chemii znalazły się 172 osoby, wśród nich tylko 63 otrzymały wyróżnienie za pracę indywidualną. Dwukrotnie wyróżnionym był Frederick Sanger, specjalista w dziedzinie biologii molekularnej (lata 1958 i 1980)[7][8]. Średnia wieku laureatów w chwili odbierania nagrody wynosiła 58 lat (najmłodszy z laureatów: Frédéric Joliot-Curie, 35 lat; najstarszy z laureatów: John Fenn, 85 lat)[2]. Nagrodę otrzymało 5 kobiet[2]: Maria Skłodowska-Curie (1911)[9], Irene Joliot-Curie (1935)[10], Dorothy Crowfoot Hodgkin (1964)[11], Ada Jonath (2009)[12], Frances Arnold (2018)[13].

Pierwsze spotkanie Norweskiego Komitetu Noblowskiego (1897)Dyplom Marii Skłodowskiej-Curie, laureatki z pogranicza fizyki (1903) i chemii (1911)Laureaci 2004 (biologia molekularna): I. Rose, A. HerszkoA. Ciechanower

Lista laureatów | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Nomination and Selection of Chemistry Laureates (ang.). W: Oficjalna strona internetowa [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-20].
  2. a b c Facts on the Nobel Prize in Chemistry (ang.). W: Oficjalna strona internetowa „Nobel Prizes” [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-20].
  3. Alfred Nobel's Will (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-02].
  4. Jacobus Henricus van 't Hoff (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 1901 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-17].; Biographical. i Osmotic Pressure and Chemical Equilibrium. W: Nobel Lecture [on-line]. 13 grudnia 1901.
  5. Bo G. Malmström, Bertil Andersson: The Nobel Prize in Chemistry: The Development of Modern Chemistry (ang.). [dostęp 2014-05-19].
  6. Marcin Kawa: Nagrody Nobla związanie z biotechnologią (pol.). W: Serwis informacyjny BioTechnolog.pl » Artykuły i publikacje [on-line]. 2004-10-20. [dostęp 2014-05-19].
  7. Frederick Sanger: The Chemistry of Insulin (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 1958 > Nobel Lecture [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-18].; Frederick Sanger – Biographical.
  8. Frederick Sanger - Facts (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 1980 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-17].; Biographical. i Determination of Nucleotide Sequences in DNA. W: Nobel Lecture [on-line]. 8 grudnia 1980.
  9. Maria Skłodowska-Curie (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 1911 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-17].; Biographical. i Radium and the New Concepts in Chemistry. W: Nobel Lecture [on-line]. 11 grudnia 1911.
  10. Irène Joliot-Curie (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 1935 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-17].; Biographical. i Artificial Production of Radioactive Elements. W: Nobel Lecture [on-line]. 12 grudnia 1935.
  11. Dorothy Crowfoot Hodgkin (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 1964 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-17].; Biographical. i The X-ray Analysis of Complicated Molecules. W: Nobel Lecture [on-line]. 11 grudnia 1964.
  12. Ada E. Yonath - Facts (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 2009 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-17].; Biographical.; Hibernating Bears, Antibiotics and the Evolving Ribosome. W: Nobel Lecture [on-line]. 8 grudnia 2009.
  13. a b c The Nobel Prize in Chemistry 2018 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2018-10-03].
  14. Nobelprize.org: All Nobel Prizes in Chemistry (ang.). Nobel Media AB 2013. [dostęp 2014-06-09].
  15. The Nobel Prize in Chemistry 1901 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  16. The Nobel Prize in Chemistry 1902 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  17. The Nobel Prize in Chemistry 1903 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  18. The Nobel Prize in Chemistry 1904 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  19. The Nobel Prize in Chemistry 1905 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  20. The Nobel Prize in Chemistry 1906 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  21. The Nobel Prize in Chemistry 1907 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  22. The Nobel Prize in Chemistry 1908 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  23. The Nobel Prize in Chemistry 1909 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  24. The Nobel Prize in Chemistry 1910 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  25. The Nobel Prize in Chemistry 1911 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  26. a b The Nobel Prize in Chemistry 1912 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  27. The Nobel Prize in Chemistry 1913 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  28. The Nobel Prize in Chemistry 1914 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  29. The Nobel Prize in Chemistry 1915 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  30. The Nobel Prize in Chemistry 1916 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  31. The Nobel Prize in Chemistry 1917 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  32. The Nobel Prize in Chemistry 1918 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  33. The Nobel Prize in Chemistry 1919 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  34. The Nobel Prize in Chemistry 1920 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  35. The Nobel Prize in Chemistry 1921 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  36. The Nobel Prize in Chemistry 1922 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  37. The Nobel Prize in Chemistry 1923 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  38. The Nobel Prize in Chemistry 1924 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  39. The Nobel Prize in Chemistry 1925 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  40. The Nobel Prize in Chemistry 1926 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  41. The Nobel Prize in Chemistry 1927 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  42. The Nobel Prize in Chemistry 1928 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  43. The Nobel Prize in Chemistry 1929 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  44. The Nobel Prize in Chemistry 1930 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  45. The Nobel Prize in Chemistry 1931 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  46. The Nobel Prize in Chemistry 1932 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  47. The Nobel Prize in Chemistry 1933 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  48. The Nobel Prize in Chemistry 1934 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  49. The Nobel Prize in Chemistry 1935 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  50. The Nobel Prize in Chemistry 1936 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  51. a b The Nobel Prize in Chemistry 1937 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  52. The Nobel Prize in Chemistry 1938 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  53. a b The Nobel Prize in Chemistry 1939 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  54. The Nobel Prize in Chemistry 1940 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  55. The Nobel Prize in Chemistry 1941 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  56. The Nobel Prize in Chemistry 1942 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  57. The Nobel Prize in Chemistry 1943 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  58. The Nobel Prize in Chemistry 1944 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  59. The Nobel Prize in Chemistry 1945 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  60. a b The Nobel Prize in Chemistry 1946 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  61. The Nobel Prize in Chemistry 1947 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  62. The Nobel Prize in Chemistry 1948 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  63. The Nobel Prize in Chemistry 1949 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  64. The Nobel Prize in Chemistry 1950 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  65. The Nobel Prize in Chemistry 1951 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  66. The Nobel Prize in Chemistry 1952 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  67. The Nobel Prize in Chemistry 1953 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  68. The Nobel Prize in Chemistry 1954 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  69. The Nobel Prize in Chemistry 1955 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  70. The Nobel Prize in Chemistry 1956 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  71. The Nobel Prize in Chemistry 1957 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  72. The Nobel Prize in Chemistry 1958 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  73. The Nobel Prize in Chemistry 1958 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  74. The Nobel Prize in Chemistry 1960 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  75. The Nobel Prize in Chemistry 1961 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  76. a b The Nobel Prize in Chemistry 1962 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  77. a b The Nobel Prize in Chemistry 1963 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  78. The Nobel Prize in Chemistry 1964 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  79. The Nobel Prize in Chemistry 1965 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  80. The Nobel Prize in Chemistry 1966 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  81. a b c The Nobel Prize in Chemistry 1967 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  82. The Nobel Prize in Chemistry 1968 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  83. a b The Nobel Prize in Chemistry 1969 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  84. The Nobel Prize in Chemistry 1970 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  85. The Nobel Prize in Chemistry 1971 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  86. a b c The Nobel Prize in Chemistry 1972 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  87. The Nobel Prize in Chemistry 1973 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  88. The Nobel Prize in Chemistry 1974 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  89. a b The Nobel Prize in Chemistry 1975 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  90. The Nobel Prize in Chemistry 1976 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  91. The Nobel Prize in Chemistry 1977 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  92. The Nobel Prize in Chemistry 1978 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  93. a b The Nobel Prize in Chemistry 1979 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  94. a b The Nobel Prize in Chemistry 1980 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  95. The Nobel Prize in Chemistry 1981 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  96. The Nobel Prize in Chemistry 1982 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  97. The Nobel Prize in Chemistry 1983 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  98. The Nobel Prize in Chemistry 1984 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  99. The Nobel Prize in Chemistry 1985 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  100. The Nobel Prize in Chemistry 1986 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  101. The Nobel Prize in Chemistry 1987 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  102. The Nobel Prize in Chemistry 1988 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  103. The Nobel Prize in Chemistry 1989 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  104. The Nobel Prize in Chemistry 1990 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  105. The Nobel Prize in Chemistry 1991 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  106. The Nobel Prize in Chemistry 1992 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  107. The Nobel Prize in Chemistry 1993 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  108. The Nobel Prize in Chemistry 1994 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  109. The Nobel Prize in Chemistry 1995 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  110. The Nobel Prize in Chemistry 1996 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  111. a b The Nobel Prize in Chemistry 1997 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  112. The Nobel Prize in Chemistry 1998 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  113. The Nobel Prize in Chemistry 1999 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  114. The Nobel Prize in Chemistry 2000 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  115. The Nobel Prize in Chemistry 2001 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  116. The Nobel Prize in Chemistry 2002 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  117. The Nobel Prize in Chemistry 2003 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  118. The Nobel Prize in Chemistry 2004 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  119. The Nobel Prize in Chemistry 2005 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  120. The Nobel Prize in Chemistry 2006 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  121. The Nobel Prize in Chemistry 2007 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  122. The Nobel Prize in Chemistry 2008 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  123. The Nobel Prize in Chemistry 2009 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  124. The Nobel Prize in Chemistry 2010 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  125. The Nobel Prize in Chemistry 2011 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  126. The Nobel Prize in Chemistry 2012 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  127. The Nobel Prize in Chemistry 2013 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-06-05].
  128. The Nobel Prize in Chemistry 2014 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-10-08].
  129. The Nobel Prize in Chemistry 2015 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2015-10-07].
  130. The Nobel Prize in Chemistry 2016 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2017-10-04].
  131. The Nobel Prize in Chemistry 2017 (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2017-10-04].

Zobacz też | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod


Na podstawie artykułu: "Nagroda Nobla w dziedzinie chemii" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy