Olejarka abisyńska


Olejarka abisyńska w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Olejarka abisyńska (Guizotia abyssinica) – gatunek jednorocznej rośliny z rodziny astrowatych. Wywodzi się z Etiopii, gdzie również rozpoczęto jej uprawę. Jest źródłem oleistych nasion o licznych zastosowaniach, zarówno w żywieniu ludzi, jak i ptaków egzotycznych. Ziarno to zwie się w języku polskim murzynkiem.

Spis treści

Systematyka | edytuj kod

Po raz pierwszy gatunek opisał syn Karola LinneuszaCarl von Linné le Jeune – jako Polymnia abisynica. Autorem obecnie używanej nazwy Guizotia abyssinica jest Henri Cassini; nadał ją w 59. tomie Dictionnaire des sciences naturelles (1829)[1]. Gatunek opisywany był pod licznymi synonimami[2]. Kariotyp jest symetryczny, inaczej, niż u niektórych pozostałych olejarek; 2n=30. Odnotowano hybrydy pomiędzy olejarką abisyńską a Guizotia scabra podg. schimperi i podg. scabra oraz Guizotia villosa[3].

Morfologia | edytuj kod

Łodyga
Owłosiona po sam szczyt. Osiąga 0,5–1,5 m wysokości[4]. Są puste w środku, łamliwe. Łodyga ma od 5 do 12 odgałęzień. Jej kolor waha się od fioletowej po zieloną. U nasady osiąda 1,5 cm średnicy[3].
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe. Liście siedzące, o kształcie od sercowatego po owalnie lancetowaty, piłkowane, chropowate w dotyku. Osiągają 22 cm długości[4], 3–5 cm szerokości[3]. Liścienie długo pozostają na roślinie[3].
Kwiaty
Podsadki o łuskowatym kształcie, ułożone w dwóch rzędach. Kwiatostany żółte[4], rzadziej zielonawe[3], dobrze widoczne, zgrupowane w baldachogrona. Poszczególnych hermafrodytycznych kwiatów rurkowatych jest 40–60, otaczają je kwiaty języczkowe. Kwitnienie całego kwiatostanu trwa 7–8 dni[4]. Główka kwiatowa osiąga 15–50 mm średnicy[3].
Owoc
Z jednej główki kwiatowej powstać może około 40 owoców w formie niełupki barwy czarnej. Występuje kiełkowanie epigeiczne[3]. Skład owoców omówiono w sekcji Zastosowania.

Zasięg | edytuj kod

Pierwotnie olejarka abisyńska występowała na wyżynach Etiopii[4]. Uprawiana jest jednak na pozostałych terenach Etiopii, a także w Indiach (główny producent, obok Etiopii[5]), Nepalu, Mjanmie, Bangladeszu[5][4], Kenii[6], Malawi, Ugandzie i Demokratycznej Republice Kongo[5]. Uprawiana jest na wysokości od 200 do 2500 m n.p.m.[5][4] Olejarka abisyńska rośnie dziko także na Półwyspie Indyjskim, prawdopodobnie wprowadzili ją tam dawni kupcy. Być może wprowadzili ją imigranci z Etiopii, podobnie jak miało to miejsce z ragi, czyli manneczką łękowatą (Eleusine coracana)[3].

Uprawa | edytuj kod

Murzynek

Olejarka abisyńska wymaga w uprawie umiarkowanych opadów. Rośnie zarówno w strefie tropikalnej, jak i umiarkowanej, jednak źle znosi chłodne noce. Plony wynoszą przeciętnie 0,2–0,3 tony/ha, z dobrym zarządzaniem ziemią osiągają 0,5–0,6 tony/ha (w Kenii osiągnięto 0,6 tony/ha w monokulturze[6]). Plony z eksperymentalnych, ulepszonych kultywarów w Indiach wyniosły 1–1,2 tony/ha[5]. Plenność w Indiach w uprawach mieszanych z manneczką łękowatą, wynosiła 0,1–0,2 tony/ha[6]. Badania w stanie Minnesota wykazały, że zapotrzebowanie upraw olejarki na azot wynosi 60 kg/ha. Nie wykazano korzyści nawożenia potasem i fosforem[5]. Podczas badań w północno-wschodnim Pakistanie wykazano, że najlepszy rozstęp między roślinami wynosi 30 cm[6]. Dobrze rośnie na glebie o pH wynoszącym 5,2–7,3. Jest odporna na zasolenie gleby, te jednak opóźnia kwitnienie[7].

Zastosowania | edytuj kod

Lokalna etiopska nazwa ziarna olejarki abisyńskiej to noug[7]. Olej uzyskany z murzynka jest jadalny. Schnie powoli, dodawany jest do żywności, farb i mydeł, lamp olejnych. Może zastąpić olej oliwkowy, zostać zmieszany z olejem lnianym, stanowi również domieszkę do oleju rzepakowego, sezamowego i innych. W Etiopii nasiona murzynka wyciskane z miodem wchodzą w skład ciastek, zaś makuchem karmi się bydło. We wspomnianym kraju to główna roślina oleista. Rośliny przed kwitnieniem znajdują zastosowanie jako nawóz[6]. Smażone lub przypieczone nasiona olejarki używane są jako przekąska lub przyprawa. Murzynek wchodzi także w skład karm dla drobnych ptaków egzotycznych[styl do poprawy]. W Indiach około 75% nasion z upraw przeznacza się na olej, pozostałe trafiają na eksport z przeznaczeniem na karmę dla ptaków[5]. Owce mogą jeść całą olejarkę, natomiast bydło jedynie kiszonkę. Znajduje również zastosowanie w medycynie ludowej[3].

Zawartość oleju w murzynku wynosi blisko 30%[5], jest to jednak zmienna cecha, zależna od regionu. Przykładowo wśród zbadanego ziarna z czterech lokacji w Etiopii zawartość oleju wynosiła 37,41–39,3%. Nie są to znacząco odmienne wartości niż u nasion bardziej rozpowszechnionych roślin oleistych, jak słonecznik czy orzechy arachidowe. Wśród kwasów tłuszczowych w murzynku dominuje kwas linolowy (średnio 78,2% wszystkich kwasów tłuszczowych zawartych w nasionach w stanowisku badanych w Etiopii[7], 51,6-58,4% i 45,4-65,8% w dwóch lokacjach w Indiach[3]). Zawartość witaminy E wynosi 70 mg/100 g. Jest bardzo wysoka na tle innych nasion oleistych (dla słonecznika 37,77 mg/100 g, dla orzeszków ziemnych 10,1 mg/100 g)[7].

Przypisy | edytuj kod

  1. wielu autorów: Dictionnaire des sciences naturelles. T. 59. 1829, s. 248. (fr.)
  2. Guizotia abyssinica (L.f.) Cass.. Plant List, 2012. [dostęp 30 marca 2018].
  3. a b c d e f g h i j A. Getinet & S.M. Sharma: Niger. Guizotia abyssinica (L. f.) Cass. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. Rzym: International Plant Genetic Resources Institute, 1996. ISBN 92-9043-292-6.
  4. a b c d e f g Guizotia abyssinica. FAO Ecocrop, 2007. [dostęp 30 marca 2018].
  5. a b c d e f g h Chapter 4. Bird food grains with potential for the tropics and semi-tropics. W: Edo Lin: Production and processing of small seeds for birds. Rzym: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2005.
  6. a b c d e f Duke. J.: Handbook of Energy Crops. 1983.
  7. a b c d Eneyew Tadesse Melaku: Evaluation of Ethiopian Nigerseed (Guizotia abyssinica Cass) Production, Seed Storage and Virgin Oil Expression. Berlin: 2013.
Na podstawie artykułu: "Olejarka abisyńska" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy