Papirus


Papirus w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Papirus Egipska Księga umarłych na papirusie

Papirus (gr. pápyros → łac. papyrus) – materiał pisarski otrzymywany z tzw. trzciny papirusowej, czyli cibory papirusowej (Cyperus papyrus), rosnącej na bagnistych terenach strefy podzwrotnikowej. Długość jej łodyg dochodzi do 3 metrów. Roślina ta niegdyś powszechnie występowała w delcie Nilu, obecnie rzadko spotykana.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Papirus znany był w starożytnym Egipcie już od III tysiąclecia p.n.e.[1]. Jeden z hieroglifów przedstawia zwój papirusowy, co może świadczyć, że użycie papirusu jako materiału pisarskiego jest tak dawne, jak pismo hieroglificzne[2]. Najstarsze zachowane zabytki piśmiennictwa na papirusie pochodzą z ok. 2400 p.n.e.[3]. Prawdopodobnie już wtedy był powszechnie używany jako nośnik tekstu.

Około VI w. p.n.e. papirus dotarł do Grecji[4], zaś około III w. p.n.e. pojawił się w Rzymie[1].

Upowszechnienie papirusu nastąpiło w epoce hellenistycznej. Głównym ośrodkiem produkcji papirusu była od III w. p.n.e. Aleksandria, skąd rozprowadzano go do innych krajów śródziemnomorskich[1]. Był podstawowym materiałem w tworzeniu książek i dokumentów (w postaci zwojów)[5]. W późnej starożytności papirus stopniowo był wypierany przez pergamin, bardziej odpowiedni do nowej postaci książki, jaką był kodeks[6]. Niemniej nie zaprzestano produkcji papirusu. W wieku VII, po podboju Egiptu przez Arabów, produkowano papirus i eksportowano go do krajów południowej Europy (Italia oraz Galia), gdzie wykorzystywany był w kancelariach longobardzkiej i merowińskiej.

Produkcja papirusu w Egipcie trwała do X wieku. W Europie najdłużej, bo do połowy XI wieku, stosowano papirus przy sporządzaniu dokumentów w kancelarii papieskiej[4].

Produkcja | edytuj kod

Schemat produkcji karty papirusowej

Większość informacji na temat papirusu jako rośliny zawdzięczamy Teofrastowi[7] (IV / III w. p.n.e.), natomiast produkcję i rodzaje papirusu jako materiału pisarskiego opisał szczegółowo Pliniusz Starszy[8] (I w. n.e.).

Do produkcji materiału piśmienniczego używano łodygi cibory papirusowej, która ma trójkątny przekrój; miąższ krajano na paski w miarę możliwości cienkie i jak najszersze. Następnie układano je gęsto obok siebie na desce zwilżonej wodą tak, by brzegi pasków nachodziły na siebie. Na tę warstwę kładziono w poprzek drugą, po czym obcinano wystające końce. Całość sklepywano, w wyniku czego powstawał spójny arkusz, który później suszono na słońcu. Gotowe arkusze sklejano ze sobą brzegami za pomocą kleju wykonanego z mąki, wody i octu, następnie wygładzano do połysku muszlą lub kością słoniową. W ten sposób powstawał zwój, na który składało się ok. 20 arkuszy, które jeszcze powlekano klejem dla lepszej przejrzystości pisma. Wysokość zwoju sięgała najczęściej od 15 do 17 cm, jednak zachowały się egzemplarze nawet trzykrotnie wyższe[9].

Zwoje takie zwano rotulus lub volumen. Na papirusie pisano specjalnym atramentem i piórem zwanym calamus. Pisano tylko po jednej stronie, tej, gdzie poziome włókna papirusu tworzyły naturalne linie. Tekst układano kolumnami, jedna kolumna zajmowała jeden arkusz. Czytano, rozwijając wolumen w lewo, nawijając przeczytane partie na drugi wałek. Po zakończeniu lektury zwój należało przewinąć do początku. W okresie hellenistycznym wielkie zwoje zawierające całość dzieła zaczęto dzielić na mniejsze.

O gatunku papirusu decydowały szerokość karty (hieratyczny miał 26 cm szerokości, kupiecki – 12 cm) oraz jakość surowca (lepsze gatunki sporządzano z warstw wewnętrznych łodygi, gorsze – z zewnętrznych). Im cieńsze arkusze, tym zwój był cenniejszy, zwracano także uwagę na jaskrawość i gładkość powierzchni, która zapewnić miała dobrą czytelność pisma. Egzemplarze najstarszych zwojów, pochodzących z III tysiąclecia p.n.e., zachowały do dziś miękkość i giętkość umożliwiając ich zwijanie i rozwijanie.

Największe zbiory papirusów | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Papirus. W: Encyklopedia wiedzy o książce. Birkenmajer, Aleksander (red.); Kocowski, Bronisław (red.); Trzynadlowski, Jan (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, s. 1810.
  2. Svend Dahl: Dzieje książki. Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1965, s. 14.
  3. Barbara Bieńkowska, Elżbieta Maruszak: Książka na przestrzeni dziejów. Warszawa: Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, 2005. ISBN 83-88581-21-X.
  4. a b Karol Głombiowski, Helena Szwejkowska: Książka rękopiśmienna i biblioteka w starożytności i średniowieczu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 26. OCLC 977628453.
  5. Barbara Bieńkowska, Halina Chamerska: Zarys dziejów książki. Warszawa: Wydawnictwo Spółdzielcze, 1987, s. 24. ISBN 83-209-0557-5.
  6. Kodeks. W: Encyklopedia wiedzy o książce. Birkenmajer, Aleksander (red.); Kocowski, Bronisław (red.); Trzynadlowski, Jan (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, s. 1178.
  7. Theophrastus: Enquiry into plants and minor works on odours and weather signs. Arthur Hort (tłum.). T. 1. Londyn: W. Heinemann, 1916, s. 347–349. (gr. • ang.)
  8. Caius Plinius Secundus: K. Pliniusza Starszego Historyi Naturalnej ksiąg XXXVII. Józef Łukaszewicz (tłum.). T. 5. Poznań: w księgarni i drukarni J. Łukaszewicza, 1845, s. 51–52. (łac. • pol.)
  9. Svend Dahl: Dzieje książki. Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1965, s. 11–12.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (materiał pochodzenia roślinnego):
Na podstawie artykułu: "Papirus" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy