Rząd Ignacego Daszyńskiego


Rząd Ignacego Daszyńskiego w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej (określany również jako "rząd lubelski" oraz "rząd ludowy") – rada ministrów pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego, utworzona 7 listopada 1918 r. w Lublinie, przez działaczy lewicy niepodległościowej. Jeden z regionalnych ośrodków władzy w Polsce w 1918 r.[a] Dymisja rządu lubelskiego nastąpiła 11 listopada 1918 r., na ręce Józefa Piłsudskiego. Większość członków rządu Daszyńskiego stanowili działacze PPS oraz PSL "Wyzwolenie". Siedzibą rządu był pałac Lubomirskich przy placu Litewskim w Lublinie - wcześniej siedziba austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego[b].

Spis treści

Geneza | edytuj kod

Rozpad Austro-Węgier i przewidywana klęska Cesarstwa Niemieckiego w 1918 r. przyspieszyła działania różnych ośrodków politycznych na rzecz objęcia władzy na terytorium Polski. Podczas obrad konspiracyjnego XIV Zjazdu Polskiej Partii Socjalistycznej we wrześniu 1918 r. uchwalono, iż należy dążyć do usunięcia okupacji i „stworzenia zjednoczonej i niepodległej republiki ludowej, w której klasa robotnicza przystąpi do realizacji socjalistycznego programu społecznego[1]. Tymczasem stworzona przez okupantów Rada Regencyjna 7 października 1918 roku proklamowała niepodległość Polski. W dniu 19 października powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, zaś 28 października w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna z udziałem Wincentego Witosa oraz Ignacego Daszyńskiego, którzy pokrzyżowali Radzie Regencyjnej próbę podporządkowania Galicji[2].

W nocy z 1 na 2 listopada w mieszkaniu Artura Śliwińskiego, działacza Stronnictwa Niezawisłości Narodowej, podczas zebrania działaczy niepodległościowych podjęto decyzję o stworzeniu rządu ogólnokrajowego przeciw środowiskom konserwatywnym Rady Regencyjnej. Zdecydowano się na Lublin z uwagi na spodziewaną likwidację okupacji austro-węgierskiej. W dniu 6 listopada większość członków mającego się utworzyć rządu przybyła do Lublina[c][3].

Skład | edytuj kod

Przed przyjazdem Witosa i Daszyńskiego w dniu 7 listopada do Lublina, rozplakatowany został "Komunikat" nr 91, zawierający niepełny skład rządu[d]. Dopiero na konstytuującym zebraniu ministrów, odbytym w nocy z 7 na 8 listopada, formalnie ustalono skład rządu, ogłoszony w "Komunikacie" nr 92[4][5][3]. Na posiedzeniu tym nieobecni byli Jędrzej Moraczewski, Gabriel Dubiel i Błażej Stolarski[6], zaś Wincenty Witos opuścił posiedzenie w trakcie[e][7][8][5]. Informację o odmowie udziału w rządzie lubelskim[5][8] po powrocie do Galicji Witos przekazał Polskiej Agencji Telegraficznej[9].

Program | edytuj kod

Jeden z afiszy proklamujących powstanie Rządu Ludowego rozklejanych w nocy z 6 na 7 listopada (jeszcze z nazwiskiem Witosa)

Rząd grupował przede wszystkim przedstawicieli lewicy – PPS, PPSD oraz PSL „Wyzwolenie”. Dlatego program rządu można określić jako lewicowy, ale niekomunistyczny – przemiany miały nastąpić nie w drodze rewolucji, ale reform parlamentarnych. W swoim manifeście rząd ten pretendował do miana ogólnopolskiego, nie dzielnicowego, ogłaszając:

W swoim programie politycznym wymieniał:

  • natychmiastowe rozwiązanie Rady Regencyjnej,
  • zapowiadał zwołanie jeszcze w tym roku Sejmu Ustawodawczego wybranego w demokratycznych wyborach, który obierze Prezydenta;
  • całkowite polityczne i obywatelskie równouprawnienie wszystkich obywateli bez różnicy pochodzenia, wiary i narodowości, wolność sumienia, druku, słowa, zgromadzeń, pochodów, zrzeszeń, związków zawodowych i strajków;
  • uznanie wszystkich donacji i majoratów jak również lasów zarówno prywatnych i dawnych rządowych własnością państwową;
  • ustalał w przemyśle, rzemiosłach i handlu 8-godzinny dzień pracy. Zapowiadał utworzenie armii oraz szeroki program reform, w tym nacjonalizację przemysłu, a także reformy rolne oraz stworzenie ram ochrony socjalnej pracowników.
  • zapowiadał po ukonstytuowaniu władz rządowych powołanie demokratycznych rad gminnych, sejmików powiatowych i samorządów miejskich, jak również do zorganizowanie milicji ludowej[12]
  • wskazywał na konieczność zapewnienia taniej żywności w oparciu o organizacje samorządowe i społeczne.

Ponadto rząd zapowiadał wniesienie pod obrady Sejmu ustawodawczego:

  • przymusowego wywłaszczenia i zniesienia wielkiej i średniej własności ziemskiej i oddanie jej w ręce ludu pracującego pod kontrolą państwową;
  • upaństwowienia kopalń, salin, przemysłu naftowego, dróg komunikacyjnych oraz innych działów przemysłu, gdzie się to da od razu uczynić;
  • udziału robotników w administracji tych zakładów przemysłowych, które nie zostaną od razu upaństwowione;
  • prawo o ochronie pracy, ubezpieczeniu od bezrobocia, chorób i na starość;
  • konfiskaty kapitałów, powstałych w czasie wojny ze zbrodniczej spekulacji artykułami pierwszej potrzeby i dostaw do wojska;
  • wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego i bezpłatnego świeckiego nauczania szkolnego.

Działania | edytuj kod

Dzięki oddziałom Polskiej Organizacji Wojskowej[i] rząd Daszyńskiego przejął kontrolę nad Lublinem oraz częścią obszaru okupacji austro-węgierskiej[j]. Likwidując organy Rady Regencyjnej internowano Juliusza Zdanowskiego, Komisarza Generalnego Rządu, oraz generała Kajetana Olszewskiego, szefa inspektoratu Wojska Polskiego w Lublinie.

W komunikacie nr 92 z 8 listopada 1918 r. podano, że rząd[k][8] powołał komisarzy rządowych w powiatach dąbrowskim[l], radomskowskim[m], janowskim[n], hrubieszowskim[o], chełmskim[p], opatowskim[q], opoczyńskim[r], iłżeckim[s], lubartowskim[t], sandomierskim[u], zamojskim[v] i tomaszowskim[w] oraz w Skarżysku[x] i Ostrowcu[y][4]. Natomiast w komunikacie nr 96 z 19 listopada 1918 r. poinformowano także o mianowaniu Władysława Kunickiego na stanowisko komisarza ludowego dla Lublina i powiatu lubelskiego[z][13].

Ponadto powołano komisarzy w powiecie biłgorajskim[aa] i w Radomiu[ab]. Franciszek Loeffler, powołany na stanowisko komisarza rządowego w Kielcach, początkowo miał problemy z objęciem swojej funkcji z powodu oporu oddziału Wojska Polskiego, wiernego Radzie Regencyjnej. Komisarze rządowi mieli być również powołani w powiatach opatowskim, ostrołęckim i łomżyńskim[potrzebny przypis].

Działając pod zastępczym kierownictwem Stanisława Thugutta, minister pracy Tomasz Arciszewski wydał jeszcze 17 listopada 1918 r. dekrety o ośmiogodzinnym dniu roboczym oraz w sprawie warunków służbowych minimalnych dla niższej służby fol­warcznej[4][14].

Poparcie | edytuj kod

Rząd lubelski poparła Rada Komisarzy Ludowych Zagłębia Dąbrowskiego[ac], jak również struktury w Łodzi i Płocku.[potrzebny przypis]

Formowanie rządu ludowego w Warszawie | edytuj kod

Po powrocie Józefa Piłsudskiego z Magdeburga dzień 11 listopada był dniem wielkiej „gwiaździstej” manifestacji i strajku powszechnego PPS w Warszawie na rzecz poparcia rządu Daszyńskiego. Wówczas to delegacja PPS z Tadeuszem Szturm de Sztremem, Zygmuntem Zarembą, chciała wręczyć Józefowi Piłsudskiemu czerwony sztandar. Piłsudski odmówił stwierdzając, że „ma obowiązek działania w imieniu całego narodu[15]. W tym dniu spontanicznie młodzież, Polska Organizacja Wojskowa, dowborczycy, Wojsko Polskie oraz Milicja Ludowa PPS dokonywały rozbrajania żołnierzy niemieckich. Rada Regencyjna w obliczu tych wydarzeń przekazała Piłsudskiemu władzę nad wojskiem.

12 listopada Ignacy Daszyński udał się wraz z częścią rządu do Warszawy i złożył dymisję na ręce Józefa Piłsudskiego.

13 listopada odbyła się kolejna blisko 50 tys. demonstracja PPS, w trakcie której przemówił Ignacy Daszyński. Demonstranci udali się następnie Plac Zamkowy i zawiesili czerwony sztandar na Zamku Królewskim w Warszawie[16]. Zygmunt Zaremba, wybitny działacz PPS wspominał:

Rezygnacja Daszyńskiego z funkcji Premiera 17 listopada 1918 r.

Piłsudski 14 listopada powierzył Daszyńskiemu misję tworzenia rządu, podając w swoim dekrecie m.in., że:

Wobec nieudanych negocjacji z przedstawicielami Narodowej Demokracji, Daszyński ustąpił. Na jego miejsce Piłsudski powołał[ae][3] 17 listopada Jędrzeja Moraczewskiego, któremu powierzył kierownictwo sformowanego przez Daszyńskiego rządu.

Ocena rządu ludowego | edytuj kod

Przez współczesnych | edytuj kod

Tablica na budynku Wydziału Politologii UMCS Pl. Litewski. W Lublinie istnieje również niewielki placyk im. Rządu Ludowego RP

Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, pomimo dość epizodycznego charakteru uznawany jest za niezwykle ważny rozdział polskiej państwowości. Józef Piłsudski w odczycie w 1924 r. stwierdził

Podkreślano również niezwykle postępowy charakter rządu, który z jednej strony nadał kierunek zmian społecznych, który został wykorzystany przez rząd Moraczewskiego, z drugiej zaś strony – jak napisał Mieczysław Niedziałkowski, działacz PPS, że:

Rząd Daszyńskiego był atakowany ideologicznie zarówno przez prawicę jak i organizacje rewolucyjne. Lubelski Komitet PPS-Lewicy określił, że „burżuazja całego świata chce utopić hasła rewolucji społecznej w nowym morzu krwi, w nowych walkach o poszczególne >ojczyzny<, gdzie mogłaby utrzymać władze w swoich rękach". Podobne stanowisko zajmowała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, której Komitet Zagłębia Dąbrowskiego 7 listopada stwierdził „Czyż mało mieliśmy dotąd wyzysku, że mamy budować fundament burżuazyjnego państwa?[19]. SDKPiL oświadczała ponadto:

Zdecydowanie negatywnie o rządzie lubelskim wypowiedział się także przywódca PSL jakim był Wincenty Witos, w swych wspomnieniach napisał: „utworzenie tego rządu jest niesłychaną lekkomyślnością i błędem politycznym, graniczącym wprost z bardzo niepoważną awanturą, która powinna być jak najprędzej zlikwidowana...” O enuncjacjach tego rządu Witos wyraził się natomiast, że „przypominały żywcem jakieś manifesty studentów, nie zaś przedstawicieli wielkiego Narodu w chwilach tak poważnych...”[20]

Po latach negatywnie oceniali rząd Daszyńskiego także niektórzy piłsudczycy. Bogusław Miedziński pisał w swych wspomnieniach: „Eksperyment lubelski – eksperyment ekskluzywnych rządów jednej tylko części narodu – od początku nie wróżył jednak powodzenia...”[21].

Przez historyków | edytuj kod

Zygmunt Partyka, historyk zajmujący się dziejami II Rzeczypospolitej, tak ocenił rządy ludowe:

Tradycje | edytuj kod

W okresie międzywojennym Polska Partia Socjalistyczna i Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” kultywowały legendę rządu lubelskiego, jako pierwszego rządu ludowo-robotniczego. Do 1937 r. PPS świętowała rocznicę Niepodległości 7 listopada[23].

Tradycje rządu ludowego były szczególnie silne w czasie II wojny światowej. 7 listopada 1940 r. podziemna Polska Partia Socjalistyczna występująca pod kryptonimem „WRN” wydała odezwę w 22 rocznicę Niepodległości i pierwszego rządu ludowego. Czytamy w niej:

Do tradycji rządu ludowego usiłowała się również przyznawać Polska Partia Robotnicza. Na spotkaniu 1 stycznia 1944 r. uznanym później za zebranie założycielskie Krajowa Rada Narodowa Bolesław Bierut w wygłoszonym przemówieniu stwierdził:

Wytłuszczone zdania nie znalazły się już w tym dokumencie publikowanym w 1952 r. w zbiorze „W dziesiątą rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej (Materiały i dokumenty) styczeń 1942-grudzień 1948 r.”, Książka i Wiedza, Warszawa 1952[25]. Pierwsze artykułu historyczne o rządzie ludowym pojawiły się dopiero po 1956 r. (m.in. artykuł Andrzeja Ajnenkiela w „Kwartalniku Historycznym” z 1958 r.). Jednak w PRL ani też w okresie III Rzeczypospolitej nie był żaden sposób eksponowany. Jedynie w Lublinie kultywuje się pamięć rządu. W 1988 r. zawieszona została tablica pamiątkowa, przed którą w dniu 11 listopada władze składają kwiaty, zaś obecnie w 90 rocznicę Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” wraz Zakładem Praw Człowieka Wydziału Politologii UMCS oraz Stowarzyszeniem Homo Faber organizują wspólnie z lubelską młodzieżą przygotowanie szeregu wydarzeń, które w niecodzienny sposób opowiedzą historię Lublina z 1918 r.[26].

Uwagi | edytuj kod

  1. Obok Rady Regencyjnej w Warszawie, Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie oraz Komitetu Międzypartyjnego w Poznaniu.
  2. Zwany też pałacem poradziwiłłowskim. W 2015 r. w pomieszczeniu, w którym utworzył się rząd lubelski, mieściła się aula wykładowa Wydziału Politologii UMCS, nazwana imieniem Daszyńskiego. O tym wydarzeniu w historii budynku informuje tablica pamiątkowa, wmurowana przed wejściem do pałacu.
  3. Faktycznie Ignacy Daszyński z Wincentym Witosem, Janem Stapińskim, por. Olszamowskim dojechali do Lublina 7 listopada około godziny 15.00
  4. Daszyński - prezydium i sprawy zagraniczne,Thugutt - sprawy wewnętrzne, Moraczewski - poczta i komunikacja, Dubiel - oświata, Ziemięcki - przemysł, Arciszewski - praca i opieka społeczna, Poniatowski - rolnictwo, Witos - aprowizacja, Malinowski - roboty publiczne, Downarowicz - kooperatywy, Sieroszewski - propaganda i agitacja, Nocznicki - bez teki, Stolarski - bez teki. Dekret z 7 listopada 1918 r. w sprawie powołania Edwarda Rydza-Śmigłego na stanowisko ministra wojny podpisali Thugutt, Poniatowski, Sieroszewski, Downarowicz, Malinowski i Arciszewski. W związku z tym rozplakatowany jednocześnie manifest, oznaczony datą "Lublin-Kraków d. 7. listopada 1918", zawierał także podpis Rydza-Śmigłego. W swoich wspomnieniach Daszyński podaje, że Leona Supińskiego jedynie zamierzano mianować ministrem sprawiedliwości.
  5. Stanisław Thugutt wspominał, że PPS oraz PSL "Wyzwolenie" miały mieć tą samą ilość ministrów, w związku z czym Thugutt, Nocznicki i Stolarski ustalili, że ten ostatni zrezygnuje z udziału w rządzie. Natomiast o udziale Witosa i Dubiela w rządzie miał Thugutta zapewnić Marian Malinowski. W "Komunikacie" nr 95 z 15 listopada 1918 r. podano informację, że Stolarski bierze udział w pracach rządu jako wiceminister oraz opublikowano oświadczenie Dubiela, iż podpisane przez "anonimowe" Prezydium PSL i rozesłane do prasy informacje, że nie wchodzi on w skład rządu Daszyńskiego, są nieprawdziwe.
  6. Od 11 listopada zastępował w Lublinie Daszyńskiego, de facto w stanie dymisji w związku z dymisją premiera.
  7. W zastępstwie Józefa Piłsudskiego.
  8. Komendant główny Polskiej Organizacji Wojskowej.
  9. Którymi dowodził podpułkownik Stanisław Burhardt-Bukacki.
  10. Rząd lubelski wspierała także Milicja Ludowa PPS. Jej komendantami w Lublinie byli Stefan Kirtiklis i Marian Buczek.
  11. Faktycznie - minister spraw wewnętrznych
  12. Z. Lubodziecki
  13. Pisownia nazwy powiatu oryginalna. Komisarz Gawędzki.
  14. Dr Jabłoński.
  15. Inż. Toczywski.
  16. Dr Gniazdowski.
  17. Musielski.
  18. Dr Gosiewski.
  19. Długosz
  20. St. Krzewski
  21. Dyr. Łopuszański
  22. Inż. K. Dziuba.
  23. K. Barcicki
  24. Czaplarski.
  25. B. Fedorowski
  26. Zastępca komisarza - inż. Edmund Scheur, zastępca komisarza na powiat - W. Makowski.
  27. Maciej Rataj.
  28. Aleksy Rżewski. Dowódcą Milicji Ludowej PPS był tam Józef Grzecznarowski oraz w Kielcach.
  29. Gdzie dowódcą Milicji Ludowej PPS był Bronisław Galbasz, zaś wojskiem dowodził kpt. Felicjan Sławoj Składkowski.
  30. Faktycznie Rada Regencyjna przekazała całość władzy Piłsudskiemu następnego dnia – 14 listopada.
  31. Zgodnie z pomysłem Daszyńskiego.

Przypisy | edytuj kod

  1. Jerzy Holzer, Polska Partia Socjalistyczna w latach 1917-1919, Warszawa 1962, s. 140.
  2. Walentyna Najdus, Ignacy Daszyński 1866-1936, Warszawa 1988, s. 37.
  3. a b c Ignacy Daszyński: Pamiętniki. Tom II. Wyd. I. Kraków: Drukarnia Ludowa, 1926, s. 321-323, 333.
  4. a b c „Komunikat”. nr 92, s. 1, 9 listopada 1918 r. Lublin. 
  5. a b c Wincenty Witos: Moje wspomnienia. Część II. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1990, s. 29-31. ​ISBN 83-205-3497-6​, ​ISBN 83-205-3637-5​.
  6. „Głos Lubelski”. 331, 1918-11-12. Lublin. 
  7. Bezmyślne mącenie opinji. Z kłamstw wrogiej prasy. „Komunikat”. nr 95, s. 2, 15 listopada 1918 r. 
  8. a b c d Stanisław Thugutt: Wybór pism i autobiografia. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Kooperatywów, 1939, s. 54-57.
  9. "Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki polskiej". „Nowa Reforma”. 500 (wydanie poranne), s. 2, 1918-11-10. Kraków: Adam Doboszyński. , Informacja w dziale "Telegramy" Monitora Polskiego Nr 200 z 11 listopada 1918 r.
  10. Tomasz Nałęcz: Polska Organizacja Wojskowa 1914-1918. Wyd. I. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01452-1. [dostęp 2015-01-03].
  11. Z powodu choroby Moraczewski nie przyjechał do Lublina, w związku z czym stanowisko nadzwyczajnego komisarza rządowego ds. kolejnictwa objął Przemysław Podgórski - Andrzej Ajnenkiel. Z dziejów Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie. „Kwartalnik Historyczny”. R. LXV, nr 4, 1958. Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. ISSN 0023-5903. , Rafał Dmowski. Kolejarze w walkach o niepodległość Polski. „Kombatant, Biuletyn Urzędu ds Kombatantów i Osób Represjonowanych”. 214, s. 29, listopad 2008. ISSN 0867-8952
  12. Rząd Daszyńskiego tworzył własną Milicję Ludową, odrębną od Milicji Ludowej PPS, jednak nie została ona faktycznie zorganizowana na większą skalę - Artur Leinwand, Pogotowie Bojowe PPS i Milicja Ludowa w Polsce 1917-1919, Warszawa 1972, s. 68.
  13. „Komunikat”. nr 96, s. 1, 19 listopada 1918 r. Lublin. 
  14. Powszechnie obowiązujący dekret o ośmiogodzinnym dniu pracy wydano 23 listopada (Dz.U. 1918 nr 17 poz. 42).
  15. a b Zygmunt Zaremba: Wspomnienia. Pokolenie przełomu. Kraków: 1983, s. 306-307, 312.
  16. Artur Leinwand, Tadeusz Szturm de Sztrem, Warszawa 1987, s. 39-40.
  17. Józef Piłsudski, Pierwsze dni Rzeczypospolitej Polskiej (wykład I), w: Pisma zbiorowe, T. VIII, Warszawa 1937, s. 101.
  18. Mieczysław Niedziałkowski, Demokracja parlamentarna w Polsce, Warszawa 1930, s. 12.
  19. Rady Delegatów Robotniczych w Polsce 1918-1919. Materiały i dokumenty, T. II, Warszawa 1965, s. 22, 248.
  20. W. Witos, Moje wspomnienia, t. II, Paryż 1964, s. 215
  21. B. Miedziński, Wspomnienia (dokończenie), „Zeszyty Historyczne”, Paryż 1976, nr 37, s. 142
  22. O polskiej drodze do niepodległości z dr. Zygmuntem Partyką rozmawia Michał Kaczmarczyk. „Gazeta Uniwersytecka”. nr 2 z 2002 r.. 
  23. Aleksandra Tymieniecka, Warszawska organizacja PPS 1918-1939, Warszawa 1982 r. s. 237.
  24. Z Pola Walki. Cele i drogi podziemnego ruchu robotniczego w Polsce (1939-1942), Londyn 1943 s. 15-18.
  25. Piotr Gontarczyk, Poprawianie historii PPR. Metody fałszowania źródeł historycznych w pierwszej edycji dokumentów PPR, „Biuletyn Informacyjny IPN” nr 1/2/ ze stycznia/lutego 2005 r. s. 36.
  26. Lublin 1918 – Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, Leksykon Teatru NN

Bibliografia | edytuj kod

  • Eckert M., Historia polityczna Polski lat 1918-1939, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1989, s. 25-26.
  • Daszyński I., Pamiętniki, Warszawa 1957, T.II, s. 322-327.
  • AdamA. Próchnik AdamA., Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej. Zarys dziejów politycznych, Warszawa: Państ. Wydaw. Naukowe, 1983, s. 26-33, ISBN 83-01-04376-8, OCLC 830220195 .
  • Ajnenkiel A., Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918-1926, Warszawa 1978 ​ISBN 83-214-0581-9
  • Ajnenkiel A., Z dziejów Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie, „Kwartalnik Historyczny” z 1958 r., nr 4, s. 1069-1070

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Rząd Ignacego Daszyńskiego" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy