Stefan Żeromski


Stefan Żeromski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Stefan Żeromski herbu Jelita (ur. 14 października 1864 w Strawczynie, zm. 20 listopada 1925[1] w Warszawie) – polski prozaik, publicysta, dramaturg; pierwszy prezes polskiego PEN Clubu. Czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1921, 1922, 1923, 1924)[2]. Jeden z najwybitniejszych pisarzy polskich w historii[3][4].

Posługiwał się pseudonimami Maurycy Zych, Józef Katerla[5] i Stefan Iksmoreż. Ze względu na zaangażowanie społeczne nazwany był „sumieniem polskiej literatury”[6][7] lub „sumieniem narodu”[8][9].

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Stefan Żeromski pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej herbu Jelita. Wychował się w Ciekotach w Górach Świętokrzyskich. Jego ojciec Wincenty Żeromski przed powstaniem utracił majątek i aby utrzymać rodzinę, został dzierżawcą folwarków. W 1863 roku wspierał Polaków walczących w powstaniu styczniowym. Żeromski stracił matkę w roku 1879, a ojca w 1883 r.

W czasie powstania styczniowego w bitwie pod Czarncą zginął Gustaw Saski (1846–1863), brat cioteczny Stefana Żeromskiego[10].

Stefan Żeromski w młodości Portret Stefana Żeromskiego, pastel Kazimierza Mordasewicza, 1909 Stefan Żeromski, drzeworyt Władysława Skoczylasa, ok. 1918 Grób Stefana Żeromskiego na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie (2015)

W roku 1873 dziewięcioletni Stefan trafił na rok do szkoły początkowej w Psarach. W 1874 roku rozpoczął naukę w Męskim Gimnazjum Rządowym w Kielcach; jego nauczycielem był m.in. Antoni Gustaw Bem. Z tego okresu pochodzą jego pierwsze próby literackie – wiersze, dramaty, przekłady z literatury rosyjskiej. Zadebiutował w 1882 roku w numerze 27 „Tygodnika Mód i Powieści” przekładem wiersza Lermontowa i w „Przyjacielu Dzieci” wierszem „Piosenka rolnika”. Trudności finansowe i początki gruźlicy spowodowały, że gimnazjum ukończył w 1886 roku bez uzyskania matury. W tym samym roku rozpoczął studia w Instytucie Weterynarii w Warszawie (uczelnia nie wymagała matury). Tam zetknął się z ruchem socjalistycznym, działał m.in. w tajnej akcji oświatowej wśród rzemieślników i robotników.

Pod koniec 1908 roku Stefan Żeromski i Rafał Radziwiłłowicz złożyli propozycję Józefowi Piłsudskiemu wstąpienia do wolnomularstwa[11]. Sugerowane związki S. Żeromskiego z wolnomularzami[12] nie znajdują potwierdzenia w bardziej wiarygodnych źródłach, a oparte są na szczegółowym opisie przyjmowania nowego członka do loży wolnomularskiej zamieszczonym w Popiołach. Najprawdopodobniej konsultantem tego fragmentu był jego szwagier – Rafał Radziwiłłowicz, brat żony Oktawii[13].

W 1889 roku zmuszony został porzucić studia z powodów finansowych i zaczął pracować jako guwerner w domach ziemiańskich, między innymi w Łysowie (obecnie gmina Przesmyki koło Siedlec) i w Nałęczowie. Od roku 1889 jego utwory ukazywały się na łamach Tygodnika Powszechnego, Głosu, Nowej Reformy.

W 1892 roku przebywał krótko w Zurychu, Wiedniu, Pradze i Krakowie. Jesienią tego roku ożenił się z Oktawią z Radziwiłłowiczów Rodkiewiczową, którą poznał w Nałęczowie, po czym wyjechał z żoną i jej córeczką z pierwszego małżeństwa do Szwajcarii, gdzie objął posadę zastępcy bibliotekarza w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. Tam powstawały m.in. Syzyfowe prace. W Szwajcarii zetknął się m.in. z Gabrielem Narutowiczem, Edwardem Abramowskim. W latach 1895 i 1898 ukazały się zbiory opowiadań Żeromskiego.

Na przełomie XIX i XX wieku przyjeżdżał do Kielc z myślą o zamieszkaniu w mieście i prowadzeniu tam działalności kulturalnej. Być może to pod jego wpływem Leon Rygier założył tygodnik postępowo-demokratyczny „Echa Kieleckie”, w którym ukazały się przedruki Ech leśnych i Zemsta jest moją... Żeromskiego[14].

Po powrocie do kraju w roku 1897 pracował jako pomocnik bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej w Warszawie. Ukazały się wówczas Syzyfowe prace. W 1899 roku Żeromskim urodził się syn Adam. W tym samym roku ukazali się Ludzie bezdomni. W 1904 roku wyszła powieść Popioły, której sukces wydawniczy pozwolił Żeromskiemu porzucić pracę w Bibliotece Ordynacji i przenieść się wraz z rodziną prawie na rok do Zakopanego. Mógł całkowicie poświęcić się pracy pisarskiej. Od chwili wybuchu rewolucji 1905 roku w Królestwie Polskim działał w organizacjach demokratycznych i socjalistycznych, zbliżył się wówczas do Polskiej Partii Socjalistycznej[15]. Ruchowi rewolucyjnemu z lat 1905–1907 poświęcił kilka swoich prac, m.in. opowiadania: Sen o szpadzie, Nagi bruk i Nokturn oraz dramat Róża[16]. Żeromski zainicjował założenia Uniwersytetu Ludowego, organizował kursy dokształcające dla uczniów szkoły rzemieślniczej, w jego domu, tzw. Chacie, prowadzono ochronkę i tajną szkołę. Z jego inspiracji w Nałęczowie powstała robotnicza grupa teatralna pod przewodnictwem rzeźbiarza i publicysty Józefa Gardeckiego. Grupa wystawiła zakazaną wówczas sztukę – III część Dziadów. Wśród widzów był m.in. Bolesław Prus[17].

W 1909 roku wyjechał z rodziną do Paryża, gdzie mieszkał trzy lata. W 1910 roku podpisał się pod listem otwartym w sprawie pochowania ciała Juliusza Słowackiego na Wawelu, po odmowie biskupa krakowskiego Jana Puzyny[18]. Po powrocie do kraju osiedlił się w Zakopanem. Uczestniczył w zjeździe w Zakopanem w sierpniu 1912 roku, na którym powołano Polski Skarb Wojskowy[19]. W 1913 roku założył nową rodzinę z poznaną w 1908 roku malarką Anną Zawadzką. Owocem tego związku była córka Monika. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich, jednak nigdy nie brał udziału w walkach. Wrócił do Zakopanego. Wspólnie z Janem Kasprowiczem i Medardem Kozłowskim stworzył Organizację Narodową[20]. Działał w pracach Naczelnego Komitetu Zakopiańskiego. Był prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. 31 lipca 1918 roku zmarł na gruźlicę jego dziewiętnastoletni syn Adam. Żeromski zadedykował mu tekst publicystyczny o tematyce społeczno-politycznej pt. Początek świata pracy[21].

22 października 1920 roku został członkiem Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa[22]. W niepodległej Polsce Żeromski zamieszkał w Warszawie, gdzie brał znaczący udział w życiu literackim. Uczestniczył, wraz z Janem Kasprowiczem[23], w akcji przedplebiscytowej w regionie Powiśla celem przyłączenia tych terenów do Polski, między innymi w Iławie, Suszu, Prabutach, Kwidzynie, Sztumie, Grudziądzu i wielu innych miejscowościach Warmii, Mazur i powiatów nadwiślańskich (Powiśla)[24]. Był delegatem na zjazd Związku Zawodowego Literatów Polskich 4 lutego 1922 w Warszawie[25]. Był inicjatorem projektu Akademii Literatury[26], Straży Piśmiennictwa Polskiego[27], a w 1925 roku został założycielem i pierwszym prezesem polskiego oddziału PEN Clubu. W latach dwudziestych osiedlił się w Konstancinie-Jeziornie pod Warszawą w willi Świt, a w 1924 prezydent Stanisław Wojciechowski przydzielił mu trzypokojowe mieszkanie na drugim piętrze Zamku Królewskiego w Warszawie[28][29]. W 1922 roku ukazała się powieść Wiatr od morza, za którą otrzymał Państwową Nagrodę Literacką, a w 1924 roku powieść Przedwiośnie.

Filister honoris causa polskiej korporacji akademickiej Pomerania.

Zmarł 20 listopada 1925 r. W tym dniu – na dwa tygodnie przed własną śmiercią – Władysław Reymont napisał[30]:

Żeromski został pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie (F/4/24). W 1928 roku otwarto w Nałęczowie muzeum poświęcone pisarzowi.

Poglądy polityczne | edytuj kod

Stefan Żeromski w swoich dziełach poruszał często problematykę społeczną. W centrum jego zainteresowań znalazł się temat ubóstwa, katastrofalne położenie robotników i chłopów, i obserwacje tych grup zbliżyły go do poglądów socjalistycznych – w czasie rewolucji 1905 roku sprzyjał Polskiej Partii Socjalistycznej; ciągłą inspiracją była dla niego myśl Edwarda Abramowskiego, teoretyka i praktyka spółdzielczości, oraz teoria syndykalistyczna Georges'a Sorela (cenił sobie jego dzieło Réflexions sur la violence) i Édouarda Dufour (Le syndicalisme et la prochaine révolution), czemu dał wyraz w społeczno-politycznej pracy pt. Początek świata pracy, powstałej u zarania II RP, w 1918 r.[31]

Odznaczenia | edytuj kod

  • Order Orła Białego (pośmiertnie) nadany przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę 11 listopada 2018 jako wyraz najwyższego szacunku wobec znamienitych zasług poniesionych dla chwały, dobra i pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, z okazji Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej[32]
  • Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski (30 kwietnia 1925)[33][34][35]
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (29 grudnia 1921)[36][37]

Ważniejsze dzieła | edytuj kod

Ekranizacje | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Stefana Żeromskiego.

Galeria | edytuj kod

Upamiętnienia | edytuj kod

Poczta Polska wydała następujące znaczki z wizerunkiem Stefana Żeromskiego[45]:

  1. 30.04.1947 - seria "Kultura Polska - I wydanie" - znaczek o numerze katalogowym 424 A/B
  2. 20.07.1947 - seria "Kultura Polska - II wydanie" - znaczek o numerze katalogowym 433 A/B
  3. 10.06.1948 - blok "Kultura Polska" - znaczek o numerze katalogowym A 433
  4. 21.09.1964 - znaczek o numerze katalogowym 1379 wydany z okazji 100. rocznicy urodzin
  5. 14.10.2014 - znaczek o numerze katalogowym 4574 wydany z okazji 150. rocznicy urodzin

Pisarz jest patronem teatru kieleckiego. Jego imię nosi także Puszcza Jodłowa w Świętokrzyskim Parku Narodowym.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Stefan Żeromski (pol.). Polskie Radio, 27.06.2008. [dostęp 2014-04-26].
  2. Nomination Database, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07] .
  3. [1]
  4. [2]
  5. Pseudonim ten pochodził od panieńskiego nazwiska matki pisarza. Mowa o tym w artykule: W Leszczynach upamiętniono rodziców Żeromskiego. ksiazki.wp.pl.
  6. Jadwiga Demczuk: Sumienie polskiej literatury. 2014-10-14. [dostęp 2016-08-27].
  7. - Żeromski Stefan. Wirtualne Muzeum Konstancina. [dostęp 2016-08-27].
  8. skomplikowana prywatność „sumienia narodu”. 14.10.2015. [dostęp 2016-08-27].
  9. Zdzisław Antolski: Żeromski – pisarz domowy. 2012-07-02. [dostęp 2016-08-27].
  10. Secemin.
  11. Ryszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904-1918, Kraków 1998. s. 419.
  12. Hass Ludwik, Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), PIW, Warszawa 1980, ss. 675. ​ISBN 83-06-00239-3​.
  13. „Polityka”, 2014, nr 39, s. 107.
  14. Jan Pazdur: Dzieje Kielc 1864–1939. Wrocław 1971, s. 68.
  15. Przedmowa Henryka Markiewicza do Dzieł Stefana Żeromskiego, tomu Rozdzióbią nas kruki, wrony.... Warszawa 1956. s. 9.
  16. Jan Hulewicz, Źródła ideologii społeczno-politycznej Stefana Żeromskiego. Pamiętnik Literacki, Lwów 1930, nr 1/4, s. 448. Całość w: Małopolska Biblioteka Cyfrowa.
  17. Józef Kozłowski: "my z Niego wszyscy...", socjalistyczne Mickiewicziana z przełomu XIX i XX wieku. Warszawa: Czytelnik, 1978, s. 26-30.
  18. List otwarty w sprawie sprowadzenia zwłok Juliusza Słowackiego. , 1910. Paryż. 
  19. Wanda Kiedrzyńska, Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912—1914, w: "Niepodległość", t. XIII zeszyt 1 (33), 1936, s. 80.
  20. Posłowi i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939, t. III, Warszawa 2005, s. 207.
  21. Stefan Żeromski, "Początek świata pracy". Kraków 1918. s. 3. (Całość w: Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona).
  22. Obrona państwa w 1920 roku, Warszawa 1923, s. 153.
  23. Leon Sobociński, Na gruzach Smętka, wyd. B. Kądziela, Warszawa, 1947, s.101
  24. Michał Młotek: Tajemnice pogranicza. Kraków 2013.
  25. Wiadomości bieżące. Z miasta. O byt literatów. „Kurjer Warszawski”, s. 4, Nr 39 z 8 lutego 1922. 
  26. Projekt Akademii Literatury Polskiej
  27. Straż powstała w 1926 r. (Kurjer Warszawski : dodatek poranny. R. 106, 1926, nr 317 s. 3).
  28. Aleksander Gieysztor, Stanisław Herbst, Stanisław Lorentz, Władysław Tomkiewicz, Jan Zachwatowicz: Zamek Królewski w Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 173.
  29. Monika Warneńska: Warszawskim szlakiem Żeromskiego. Warszawa: Zakład Wydawniczo-Propagandowy PTTK, 1980, s. 72.
  30. Władysław Reymont – informacje o twórcy.
  31. Stefan Żeromski, "Początek świata pracy". Kraków 1918. s. 11.
  32. Ordery Orła Białego przyznane pośmiertnie 25 wybitnym Polakom, prezydent.pl [dostęp 2018-11-11] .
  33. M.P. z 1925 r. nr 102, poz. 432
  34. Polskie ordery i odznaczenia. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989, s. 60.
  35. U trumny Żeromskiego. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 271 z 24 listopada 1925. 
  36. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 22.
  37. Józef Rurawski: Władysława Reymonta droga do Nobla. Kielce: 2000, s. 296.
  38. Żeromski, Stefan (1864-1925): Dzieje grzechu. T. 1, polona.pl [dostęp 2016-09-28] .
  39. Żeromski, Stefan (1864-1925): Dzieje grzechu. T. 2, polona.pl [dostęp 2016-09-28] .
  40. Żeromski, Stefan (1864-1925): Ludzie bezdomni : powieść. T. 1, polona.pl [dostęp 2016-09-28] .
  41. Żeromski, Stefan (1864-1925): Ludzie bezdomni : powieść. T. 2, polona.pl [dostęp 2016-09-28] .
  42. Żeromski, Stefan (1864-1925): Przedwiośnie : powieść, Wikiźródła [dostęp 2018-08-26] .
  43. Żeromski, Stefan (1864-1925): Siłaczka ; Na pokładzie, polona.pl [dostęp 2016-09-28] .
  44. Żeromski, Stefan (1864-1925): Uciekła mi przepióreczka... : komedya w 3 aktach, polona.pl [dostęp 2016-09-28] .
  45. AndrzejA. Fiszer AndrzejA., Katalog Polskich Znaków Pocztowych (i z Polską związanych) Tom I 2019, 2018 .

Bibliografia | edytuj kod

  • Stanisław Adamczewski, Serce nienasycone. Książka o Żeromskim. Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1930; drugie wyd. pt. Sztuka pisarska Żeromskiego. Kraków 1949.
  • Irena Kwiatkowska-Siemieńska, Stefan Żeromski. La nature dans son expériences et sa pensée. Préface de Jean Fabre, Professeur à la Sorbonne. Paris, Nizet 1964 (256 p.).
  • Ludwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821). PIW, Warszawa 1980, 675 s. ​ISBN 83-06-00239-3​.
  • "Polityka" 2014 nr 39, s. 107 (list czytelnika w sprawie kontaktów Żeromskiego z masonerią polską).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Stefan Żeromski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy