Szympans zwyczajny


Szympans zwyczajny w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szympans zwyczajny[3] (Pan troglodytes) – gatunek wąskonosej małpy z rodziny człowiekowatych (Hominidae), jeden z dwóch gatunków szympansów, hominidów najbliżej spokrewnionych z rodzajem Homo. Do niedawna nazywany szympansem. Dopiero po odkryciu drugiego, blisko z nim spokrewnionego i nieco mniejszego bonobo, czyli szympansa karłowatego przyznano mu epitet[4] zwyczajny dla odróżnienia od nazwy rodzajowej szympans (Pan).

Spis treści

Występowanie | edytuj kod

Zachodnia i środkowa Afryka równikowa. Wykazuje duże zdolności przystosowawcze do warunków panujących w różnych habitatach. Żyje w dżunglach, na suchych sawannach, bagnach oraz w górskich lasach. Najliczniej obecnie występujący przedstawiciel szympansów.

Taksonomia | edytuj kod

Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 1775 roku niemiecki antropolog Johann Friedrich Blumenbach, nadając mu nazwę Simia troglodytes[5]. Jako miejsce typowe Blumenbach wskazał Mayoumba w Gabonie[5].

Podgatunki | edytuj kod

Wyróżniono kilka podgatunków P. troglodytes[6][2][3]:

  • P. troglodytes elliotiszympans krzepki
  • P. troglodytes schweinfurthiiszympans wschodni
  • P. troglodytes troglodytesszympans zwyczajny
  • P. troglodytes verusszympans długowłosy

Tryb życia | edytuj kod

Szympans zwyczajny prowadzi nadrzewny i naziemny tryb życia. Na ziemi spędza od 20-50% swojego czasu.[7]. Potrafi poruszać się w postawie dwunożnej, choć woli podpierać się zgiętymi palcami ręki, podobnie jak to robią goryle. Aktywny w ciągu dnia, noce spędza w koronie drzew w specjalnie do tego celu budowanych gniazdach-posłaniach. Posłania są jednorazowe, każdego wieczoru szympans buduje nowe. Połowę dnia spędza na jedzeniu, pozostałą część zajmują mu wędrówki w poszukiwaniu kolejnego źródła pokarmu oraz dzienna drzemka.

W warunkach naturalnych długość życia szympansów zwyczajnych mieści się w granicach 40-45 lat. W niewoli notowano przypadki starszych osobników.

Struktury społeczne | edytuj kod

Szympansy uważane są za zwierzęta wysoce uspołecznione. Wielopokoleniowe stada szympansów liczą od 25-80 osobników zajmujących dość stabilny areał o powierzchni od 5-20 km2. Stada sąsiadujące ze sobą stykają się ze sobą, wspólnie wędrują, a nawet jednocześnie korzystają z tego samego źródła pożywienia bez okazywania wzajemnej agresji. Grupa, która znajduje pożywienie oznajmia ten fakt pozostałym osobnikom poprzez głośne nawoływanie i uderzanie kijami w pnie drzew. W odróżnieniu od większości innych zwierząt migracje pomiędzy stadami dotyczą samic, a nie samców.

W kontaktach interpersonalnych duże znaczenie mają gesty, dotyk i rytuały wzajemnej pielęgnacji. Władzę w grupie sprawuje dominujący samiec, zwany niekiedy samcem alfa, który obejmuje panowanie po serii walk stoczonych z konkurencyjnymi samcami. Panuje on na ogół przez kilka lat, do chwili, gdy ulegnie następnemu samcowi pretendującemu do tej roli. Wszystkie samce mają ściśle określony status, rangę, która dokładnie plasuje ich w hierarchii i wyznacza kolejność, w jakiej mogą korzystać z wszelkich przywilejów w obrębie grupy, a zwłaszcza z dostępu do samic[8].

szympans

Okres rui sygnalizowany jest u samic charakterystycznym pokaźnym obrzmieniem i zaróżowieniem okolicy sromowej. Występuje niekiedy zwyczaj zawierania czegoś w rodzaju czasowego "małżeństwa", które polega na tym, że samiec uprowadza aktywną seksualnie samicę na kilka dni w odosobnione miejsce i cieszy się w tym czasie wyłącznością kopulacji. Także samice obejmuje ścisła hierarchia, która wyraża stopień atrakcyjności seksualnej, a tym samym kolejność, w jakiej będą one pozostawały w sferze zainteresowania najwyższych kolejno rangą samców. Atrakcyjność seksualna zależy od statusu ich matek oraz liczby odchowanego potomstwa[9].

Polowania | edytuj kod

Szympansy wspólnie polują na inne zwierzęta. Zwykle zajmują się tym samce, ale zaobserwowano również przypadki udziału samic w polowaniu.[10] Przyjmują przy tym różne techniki polowań. W trakcie pościgu zachowują się bardzo cicho.

Rozród | edytuj kod

Po ciąży trwającej 220-245 dni samica rodzi jedno, rzadko dwoje młodych. Młode pozostają przy matce do ok. 4-5 roku życia. Dojrzewają ok. 9 roku życia. Więzi pomiędzy samicą a jej potomstwem są podtrzymywane jeszcze długo po odstawieniu młodych od matki.

Odżywianie | edytuj kod

Jest zwierzęciem wszystkożernym. Zjada głównie rośliny, od czasu do czasu owady (termity, mrówki) lub mięso. Zabija i zjada małe i średniej wielkości ssaki, w tym młode pawiany, a czasem inne małpy.

Komunikacja | edytuj kod

Społeczności szympansów wypracowały bogaty system komunikowania się (van Lewick-Goodall, 1968, 1974). Porozumiewają się za pomocą złożonych sygnałów zbudowanych z gestów, dźwięków, postawy i ruchów ciała oraz bogatej mimiki.

Inteligencja | edytuj kod

Potrafią posługiwać się narzędziami. Zachodnioafrykański Pan troglodytes verus wytwarza rodzaj prymitywnej dzidy, poprzez zaostrzenie zębami gałęzi, którą następnie wykorzystuje do zabijania drobnych zwierząt ukrywających się w dziuplach. Narzędzie tego rodzaju jest jednorazowe, po użyciu jest wyrzucane[11]

Zagrożenia | edytuj kod

Wszystkie podgatunki szympansa zwyczajnego narażone są na wyginięcie. Populacje zachodnioafrykańskie są rozproszone i stosunkowo małe, przez co podatne na zagrożenia. Podgatunki występujące w środkowym i wschodnim obszarze występowania całego gatunku są często celem polowań. Jedynie w kilku dużych parkach narodowych (m. in. w Tanzanii) objęte są zadowalającą ochroną, ale nawet w największych parkach lokalne populacje nie przekraczają tysiąca osobników.

Badaniem szympansów zajmowali się m.in.: Jane Goodall, K. Izawa i Kenji Kawanaka.

Filatelistyka | edytuj kod

Poczta Polska wyemitowała 21 sierpnia 1972 r. znaczek pocztowy przedstawiający głowę szympansa zwyczajnego o nominale 1,35 , w serii Zwierzęta ZOO. Druk w technice offsetowej na papierze kredowym. Autorem projektu znaczka był Janusz Grabiański. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[12].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Pan troglodytes, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b T. Humle, F. Maisels, J.F. Oates, A. Plumptre, E.A. Williamson 2016, Pan troglodytes [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016 [online], wersja 2016-2 [dostęp 2016-11-07]  (ang.).
  3. a b W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński, W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 54. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  4. Epitet gatunkowy w systematyce to drugi wyraz w nazwie systematycznej gatunku. Zobacz: Zasady tworzenia nazw systematycznych
  5. a b J.F. Blumenbach: De generis humani varietate nativa. Goettingae: Typis Frid. Andr. Rosenbuschii, 1775, s. 37. (łac.)
  6. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Pan troglodytes. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 2016-11-07]
  7. Doran (1996) stwierdził, że czas spędzany na ziemi jest różny w zależności od stada oraz płci
  8. Seks naszych kuzynów [w:] Jerzy AdamJ.A. Kowalski Jerzy AdamJ.A., Homo eroticus (Eros i logos), Opole: Wydawnictwo IBS, 2011, s. 14, ISBN 978-83-931776-0-8 .
  9. Jerzy A. Kowalski: tamże,. s. 15-16.
  10. Edward Osborne Wilson: Socjobiologia. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c., 2001. ISBN 83-7150-682-1.
  11. Jill D. Pruetz, Paco Bertolani Savanna Chimpanzees, Pan troglodytes verus, Hunt with Tools
  12. Marek Jedziniak: Zwierzęta ZOO (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-07-21].
Kontrola autorytatywna (takson):
Na podstawie artykułu: "Szympans zwyczajny" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy