Tykocin


Na mapach: 53°12′20″N 22°46′15″E/53,205556 22,770833

Tykocin w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Galeria:zamek Widok na zamek z baszty Tykocin z zamkiem na fragmencie mapy – 1790 r. Zrekonstruowany zamek w Tykocinie Galeria:pomnik Czarnieckiego Pomnik S. Czarnieckiego w 1918 r. Pomnik S. Czarnieckiego na tykocińskim rynku

Tykocin (łac. Tykocien, heb. Tiktin, Tyktin, Tuktin, Tikoczin, Tykoczyn) – miasto w województwie podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tykocin, położone w Kotlinie Biebrzańskiej nad Narwią, na zachód od Białegostoku. Tykocin to miasto, gdzie przebywali wielokrotnie w dawnych czasach królowie oraz książęta polscy. Duża liczba zabytków, a przede wszystkim zachowany oryginalny układ przestrzenny miasta, z widoczną do dzisiaj granicą części żydowskiej, z oryginalną synagogą (muzeum) powoduje, że miasto jest coraz częściej odwiedzane przez turystów z kraju i zagranicy.

Miasto prywatne, później miasto królewskie, położone było w ziemi bielskiej województwa podlaskiego[4]. Do 1950 roku miasto było siedzibą gminy Stelmachowo. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego. Tykocin posiada połączenia drogowe z Knyszynem, Białymstokiem i Sokołami.

Według danych z 1 stycznia 2018 Tykocin liczył 1 980 mieszkańców[2].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Początki Tykocina związane są z grodem mazowieckim, znajdującym się w odległości ok. 3 km na południe od obecnego miasta, którego pozostałości zachowane są w pobliżu wsi Sierki i nazywane potocznie Zamczyskiem. W okresie od XI do XIV w. był to mazowiecki gród rzędu kasztelańskiego z podgrodziem. Według badań historyków Tykocin powstał w miejscu przeprawy przez rzekę Narew dla skrócenia szlaku handlowego prowadzącego z Połocka i Wilna w kierunku Poznania i Krakowa. Rozwinął się z osady podgrodowej na pograniczu Mazowsza i Wielkiego Księstwa Litewskiego, na fali kolonizacji polskiej z Mazowsza oraz wskutek rozwoju wymiany handlowej w XIV w. między Polską i Wielkim Księstwem Litewskim.

Prawa miejskie w 1425 r. nadał Tykocinowi książę mazowiecki Janusz I Starszy w oparciu o prawo chełmińskie. Pierwszym wójtem został Piotr z Gumowa. Po powtórnym przejściu pod władztwo litewskie Tykocin stał się centrum rozległych dóbr i podlaską siedzibą możnego rodu litewskiego Gasztołdów. Po bezpotomnej śmierci ostatniego z rodu – Stanisława Gasztołda, dobra nie przeszły na wdowę Barbarę Gasztołdową z Radziwiłłów według prawa koronnego, a na podstawie prawa litewskiego na króla Zygmunta Starego za sprawą możnowładcy litewskiego Jana Hlebowicza konkurującego z rodem Radziwiłłów o władzę w Wielkim Księstwie Litewskim.

Tykocin w ostatnim okresie życia Zygmunta Augusta stał się centrum i siedzibą podlaskich dóbr królewskich. W tykocińskiej twierdzy został umieszczony arsenał Rzeczypospolitej, skarbiec (spoczywały tu między innymi słynne arrasy oraz biblioteka króla Zygmunta Augusta). Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów w 1572 r. Tykocin, obok Knyszyna i Wasilkowa stał się królewszczyzną (starostwem i leśnictwem), pozostając nią do 1661 r., kiedy to wraz z całym starostwem otrzymał go na dziedziczną własność uchwałą sejmową Sejmu Warszawskiego za zasługi dla Rzeczypospolitej Stefan Czarniecki.

Czarniecki odbudował zniszczony w czasie Potopu szwedzkiego zamek i umieścił w nim swój osobisty skarbiec, gromadząc w nim znaczne dobra, które uczyniły jego córki jedną z najlepszych partii w Rzeczypospolitej. Poprzez mariaże córek hetmana, Tykocin wraz ze starostwem stał się własnością Gryfitów Branickich. Braniccy utworzyli w miejscu starostwa hrabstwo tykocińskie, a Tykocin stał się centrum ich podlaskich dóbr. Po pożarze i zniszczeniach wojny domowej o sukcesję między Sasem a Stanisławem Leszczyńskim w XVIII w. Tykocin został gruntownie przebudowany w stylu barokowym. W czasie zaborów Tykocin znalazł się początkowo pod władzą Prus. W tym okresie Izabela Branicka sprzedała dobra podlaskie rządowi pruskiemu pozostawiając sobie dobra rodowe Gryfitów Branickich w Małopolsce. Pochowana jednak została w Białymstoku. Prusacy zabudowali część rynku przy bożnicy, jednak nie skończyli przebudowy miasta, gdyż po traktacie w Tylży w roku 1807 Tykocin znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego, zaś w 1815 r. – w granicach Królestwa Polskiego, gdzie pozostawał do roku 1918.

Po II wojnie światowej z powodu zniszczeń utracił prawa miejskie, które odzyskał w roku 1993.

W Tykocinie i okolicach mieszkali Zygmunt Bujnowski oraz Włodzimierz Puchalski, bywała tu Agnieszka Osiecka, zaś filmy tworzyli Jacek Bromski i Michał Kwieciński.

Kalendarium
Order Tykociński
Starostwo tykocińskie

Król Zygmunt II August stworzył starostwo i leśnictwo tykocińskie po przejęciu w 1542 roku dóbr tykocińskich wskutek bezpotomnej śmierci Stanisława Gasztołda.

Herb Tykocina na powitalnym słupie wjazdowym
Historia osadnictwa żydowskiego w Tykocinie

Pierwsi osadnicy żydowscy osiedli na tych ziemiach w 1522 roku. Było to dziesięć rodzin żydowskich z Grodna, sprowadzonych na zaproszenie Olbrachta Gasztolta na te ziemie w celu ożywienia handlu. W 1576 roku z ręki Stefana Batorego otrzymali oni prawo osadnictwa potwierdzone w roku 1633 przez Władysława IV. W 1800 roku mieszkańcy pochodzenia żydowskiego stanowili ok. 70% ludności miasta. Tuż przed II wojną światową udział ludności żydowskiej w liczącej 5000 osób populacji miasta wynosił 50%.

Mieściła się tutaj druga co do wielkości (po krakowskiej) gmina żydowska w Polsce.

Poniższy tekst pochodzi z wydanego w 1883 roku Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich:

W lecie 1941 roku ludność żydowska licząca około 1400 osób została wymordowana w lasach w pobliżu wsi Łopuchowo.

Zabytki | edytuj kod

Plac i kościół parafialny pw. Świętej Trójcy Budynek Synagogi Wielkiej, obecnie Muzeum Kultury Żydowskiej Dawny klasztor misjonarzy w Tykocinie Alumnat Zabytkowe zabudowania w pobliżu dawnego Małego Rynku Ulica Złota z widokiem na kościół Św. Trójcy Ulica Złota z widokiem na kościół św. Trójcy

W Tykocinie znajduje się ponad 100 obiektów zabytkowych. Najstarszy zespół urbanistyczny historycznego Podlasia z zachowanym układem charakterystycznym dla miasteczka żydowskiego. Jeden z największych przedwojennych ośrodków kultury żydowskiej w Polsce. Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa do rejestru zabytków nieruchomych wpisane są następujące obiekty[15]:

  • teren części miasta, XV–XVIII (nr rej.: A-444 z 12.12.1956),
    • Duży Rynek – rozległy rynek z okresu lokacji miasta, przekształcony w po pożarze w 1656 roku w kompozycję barokową o trapezowatym kształcie, otoczony zabytkową, bogato zdobioną, niską zabudową sięgającą XVIII wieku; kramnice
    • Mały Rynek, niegdyś centrum dzielnicy żydowskiej, umiejscowiony w pobliżu synagogi z fragmentami arkadowego muru z bramami
  • zespół klasztorny bernardynów, wzniesiony w latach 1771–1790 z inicjatywy Jana Klemensa Branickiego, obecnie dom księży emerytów[16]:
    • kaplica pw. św. Elżbiety, 1771–1790, klasztor, 1771–1790, dzwonnica-brama z ogrodzeniem, pocz. XIX w., zabudowania gospodarcze: dom mieszkalny, ok. XVIII w. i stodoła z XIX w., dawny ogród i dziedziniec, 2 poł. XVIII–XIX;
  • zespół klasztorny misjonarzy (nr rej.: A-455 z 30.04.1958 i z 5.05.1958):
    • kościół par. pw. Świętej Trójcy – barokowy kościół oraz zespół klasztorny pomisjonarski fundacji J.K. Branickiego (1742–1749)
    • dawny klasztor i seminarium, obecnie plebania, 1741–1750, spichlerz, ul. 11 Listopada, II poł. XVIII w., brama, ul. 11 Listopada, II poł. XVIII w.;
  • synagoga „duża”, barokowa, obecnie Muzeum Kultury Żydowskiej, ul. Kozia 2, 1642 r., XVIII/XIX, po 1957 (nr rej.: A-457 z 24.01.1957),
  • synagoga „mała” -dom talmudyczny, obecnie Muzeum Kultury Żydowskiej oraz Restauracja z Kuchnią Żydowską, ul. Kozia 2, IV ćw. XVIII w., po 1970[17]
  • cmentarz rzym.-kat., par., ul. Zagumienna, 1795 r. (nr rej.: A-296 z 15.07.2010):
    • kaplica cmentarna pw. MB Bolesnej, 1901–95, kaplica grobowa Glogerów, 1885, grobowiec „katakumby”, 1841, ogrodzenie mur. z bramą, 1857, 1895,
  • cmentarz żydowski, ul. Holendry, 1522 r. (nr rej.: A-106 z 29.12.1984),
  • ruiny zamku króla Zygmunta II Augusta i pozostałości fortyfikacji ziemnych, sprzed roku 1469 (nr rej.: AK.180-175-8/37 z 02.1937, 2 z 20.02.1950),
  • alumnat wojskowy, pierwszy w Polsce dom żołnierzy-weteranów, z lat 1634–1638, obecnie dom wycieczkowy, ul. Poświętna 1, 1633–1645, poł. XVIII w.[18]
  • domy drewniane, pl. Czarnieckiego 2, 6, Dom Bagieńskich nr 10, 12, XVIII/XIX w. (nr rej.: A-463 A-464, A-186)
  • dawny szpital, ul. Jordyka/11 Listopada, z roku 1755 w południowo-wschodnim narożniku rynku (nr rej.: A-466 z 10.05.1958),
  • domy, ul. Kaczorowska 5/5a, 7, 9, 1798–1806, XVIII-XIX w. (nr rej.: A-474 do A-476 z 20.11.1958),
  • dom drewniany z ogrodem, ul. Klasztorna 2, II poł. XIX w. (nr rej.: A-500 z 30.12.1986)
  • dom, ul. Kozia 1, pocz. XIX w. (nr rej.: A-477 z 18.12.1958),
  • dom, ul. 11 Listopada 4, I poł. XIX w. (nr rej.: A-467 z 4.12.1974),
  • domy murowano-drewniane, ul. 11 Listopada 5, 11, pierwsza poł. XIX w. (nr rej.: A-468, A-470 z 4.12.1974),
  • dworek administratora, rezydencja ekonomiczna, murowany, wzniesiony w połowie XVIII w. z inicjatywy Jana K. Branickiego, ul. 11 Listopada 8, XVIII w.[19]
  • poczta, ul. 11 Listopada 36, po 1815 roku (nr rej.: A-471 z 11.08.1994),
  • domy, ul. Piłsudskiego 22, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 35, z XVIII-XIX w. (nr rej.: A-480, A-482 do A-486, A-491, A-496)
  • domy, ul. Złota 2, 3, XVIII w.–XIX w. (nr rej.: A-497, A-498)
  • wiatrak koźlak, jeden z licznych na tych ziemiach wiatraków pozostawionych przez Holendrów, ul. Klasztorna, rok 1887 (nr rej.: A-499 z 24.01.1980),
  • pomnik Stefana Czarnieckiego z 1763 roku – szacowany na drugi po Kolumnie Zygmunta najstarszy pomnik świecki w Polsce, dzieło rzeźbiarza francuskiego Pierre de Coudray, wzniesiony z inicjatywy Jana Klemensa Branickiego, prawnuka Stefana Czarnieckiego, wykonana z piaskowca szydłowieckiego rzeźba dwumetrowej wysokości, umieszczona na cokole, przedstawia hetmana w stroju szlacheckim, ze złotą buławą w podniesionej ręce. Na cokole widnieją łacińskie inskrypcje z tekstem przywileju nadania starostwa tykocińskiego Stefanowi Czarnieckiemu. Usytuowany na środku placu postument został wyeksponowany w 1994 roku w wyniku działania trąby powietrznej, która wyrwała i połamała otaczające go drzewa (nr rej.: 19 z 12.05.1959, 217 z 21.10.1966),
  • most drogowy na rzece Narwi, stalowy, k. XIX w., pocz. XX w., 1955 (nr rej.: A-354 z 7.07.2011).

Zabytki nieistniejące | edytuj kod

Pomniki i tablice | edytuj kod

Pomnik Orła Białego (z 1982 r.)
  • grób zbiorowy Żydów tykocińskich w Lesie Łopuchowskim (25 sierpnia 1941)
  • pomnik Orła Białego – wzniesiony w 1982 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Tykocińskiej, z funduszy społecznych, na pamiątkę ustanowienia Orderu Orła Białego w 1705 roku, które miało miejsce w Tykocinie. Pomnik autorstwa rzeźbiarza Jerzego Grygorczuka nawiązuje do wcześniejszego postumentu drewnianego, wzniesionego w tym miejscu w roku 1919 na pamiątkę odzyskania niepodległości. Rzeźba odlana w brązie, umieszczona na wysokim, prostopadłościennym cokole przedstawia orła w koronie, zrywającego się do lotu.

Inne obiekty i miejsca | edytuj kod

  • stanowisko archeologiczne zwane Szwedzkimi Wałami
  • rzeka Narew, Bagna Tykocińskie w dolinie Narwi, liczne gniazda bocianie, rezerwat leśny Szelągówka na wydmach
  • wieś Morusy na północ od Tykocina
  • Dwór Pentowo z licznymi bocianimi gniazdami, wieżą do obserwacji bocianów oraz zabytkowym drewnianym dworkiem rodziny Toczyłowskich,
  • wieś Kiermusy z rekonstrukcją karczmy, dworu staropolskiego oraz staropolskiego bazaru
  • Galeria Tykocin i Herbaciarnia – stworzona na wzór Herbaciarni „U Dziwisza” w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą

Przyroda | edytuj kod

Dolina górnej Narwi

Tykocin leży na trasie podlaskiego szlaku bocianiego, biegnącego od Białowieskiego Parku Narodowego przez Biebrzański Park Narodowy do Narwiańskiego Parku Narodowego. Miastu został nadany tytuł Europejskiej Wioski Bocianiej. Przyznała go w 2001 roku niemiecka organizacja proekologiczna Euronatur.

Parki narodowe | edytuj kod

Demografia | edytuj kod

Według danych z 31 grudnia 2012 roku miasto miało 2010 mieszkańców[20].

  • Piramida wieku mieszkańców Tykocina w 2014 roku[21].

Kultura | edytuj kod

Tykociński Dom Kultury

Ze względów na bogatą historię, nienaruszoną przyrodę oraz ścisły związek z kulturą żydowską, w mieście dominują wydarzenia związane z tymi tematami, a w szczególności jarmarki historyczne, rekonstrukcje wydarzeń historycznych, festyny i święta żydowskie, koncerty organowe.

Najważniejsze wydarzenia cykliczne | edytuj kod

  • Zdobycie Tykocina – rekonstrukcja bitwy o zamek i Tykocin w XVII w.[22]
  • Międzynarodowy Festiwal Filmów Przyrodniczych im. Braci Wagów

Szlaki turystyczne | edytuj kod

Piesze | edytuj kod

Rowerowe | edytuj kod

Obwodnica Rowerowa Narwiańskiego Parku Narodowego, 90 km: ChoroszczZawadyBaciutyDobrowodaTurośń DolnaBorowskie MichałySurażŁapyPłonka KościelnaŁupianka StaraJeńkiWaniewoKurowoJeżewo StareTykocin – Choroszcz

Transport | edytuj kod

Most na rzece Narwi

Drogi | edytuj kod

Publiczny transport zbiorowy | edytuj kod

  • Do Tykocina prowadzą 3 linie komunikacji publicznej PKS oraz jedna linia komunikacji prywatnej – Voyager Trans. Najbliższa stacja kolejowa znajduje się odległości 17 km, w miejscowości Knyszyn.

Urodzeni w Tykocinie | edytuj kod

Ludzie związani z Tykocinem | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2012 r.). [dostęp 15 lipca 2014].
  2. a b http://www.polskawliczbach.pl/Tykocin, w oparciu o dane GUS.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  4. Józef Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich, w: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV-XVIII w.), Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Wrocław 1976, s. 96.
  5. S. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 290–292.
  6. Gasztołd oddał gminie żydowskiej pogorzelisko po zamku Gasztołdów 10.03.1522 r. na siedlisko gminy.
  7. Wdowę po Gasztołdzie.
  8. Jego zwłoki zostały sprowadzone do zamku w Tykocinie i tu przeszło rok spoczywały do 10 września 1573 roku, a następnie uroczyście zostały przewiezione do Krakowa i złożone w Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.
  9. M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym. Nakładem S. Orgelbranda Księgarza, tom II, Warszawa 1844 r. s. 1319. – dostępna na Google books. (2013-02-05).
  10. a b c Tomasz Święcki, Opis starożytnéy Polski, Nakładem i Drukiem Zawadzkiego i Węckiego, tom I, Warszawa 1816 r. s. 420–421. – dostępna na Google books. (2013-02-05).
  11. Spalono Zamek w Tykocinie, zniszczono i obrabowano kościoły. Prawdopodobnie wówczas spalono ratusz wraz z archiwum.
  12. Teka Kom. Hist. OL PAN 2009, s. 155–168.
  13. Postać figuruje jako prawdopodobny starosta tykociński po A. Wesslu w Katalogu osobowym Tek Glinki, Warszawa 1969.
  14. Córka S. Czarnieckiego – Aleksandra wniosła starostwo tykocińskie i Białystok w wianie.
  15. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-09-30. s. 11–13. [dostęp 2015-10-07].
  16. (nr rej.: A-456 z 10.05.1958, z 21.10.1966, z 22.10.1966 i z 30.12.1986).
  17. (nr rej.: A-580 z 14.03.1962).
  18. (nr rej.: A-460 z 16.02.1953).
  19. (A-469 z 10.05.1958).
  20. GUS – Główny Urząd Statystyczny (pol.). [dostęp 2014-07-14].
  21. http://www.polskawliczbach.pl/Tykocin, w oparciu o dane GUS.
  22. Zdobycie Tykocina – strona Podlaskiej Brygady Rekonstrukcji. [dostęp 15 maja 2010].

Bibliografia | edytuj kod

  • Ks. A. Kochański, 526 lat dziejów miasta Tykocina na tle historii Polski, Białystok 2010.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Tykocin" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy