Woodrow Wilson


Woodrow Wilson w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Thomas Woodrow Wilson (ur. 28 grudnia 1856 w Staunton, zm. 3 lutego 1924 w Waszyngtonie) – dwudziesty ósmy prezydent Stanów Zjednoczonych (1913–1921).

Spis treści

Dzieciństwo i młodość | edytuj kod

Thomas Woodrow Wilson urodził się 28 grudnia 1856 w Staunton się jako syn Josepha Rugglesa Wilsona i Jessie Janet Woodrow[1]. Ojciec przyszłego prezydenta był nauczycielem a następnie pastorem prezbiteriańskim, natomiast matka była córką pastora[1]. Początkowo Wilsonowie mieszkali w Georgii, a następnie przenieśli się do Columbii[2]. W 1873 rozpoczął kształcenie się w Davidson College w Piedmont, a dwa lata później w College of New Jersey w Princeton[2]. W czerwcu 1879 ukończył naukę w Princeton i w październiku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Wirginii[2]. Ze względu na słaby stan zdrowia przerwał naukę, dokończył ją zaocznie i uzyskał dyplom 30 czerwca 1881[2].

Kariera naukowa | edytuj kod

Praktykując prawo w Atlancie, w 1883 Wilson postanowił rozpocząć studia podyplomowe na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa, które zwieńczył doktoratem w 1886[2]. Rok wcześniej opublikował dysertację „Kongresowy rząd” (Congressional Government), w której postulował wprowadzenie brytyjskiego systemu parlamentarnego, który desygnuje premiera[2]. Uważał także, że urząd prezydenta pełni jedynie rolę reprezentacyjną[2]. W latach 1885–1888 wykładał prawo konstytucyjne na Bryn Mawr College, a w latach 1888–1890 na Uniwersytecie Wesleyańskim w Middletown[3]. W 1890 otrzymał profesurę w College of New Jersey (w 1896 przemianowanym na uniwersytet) i wykładał tam przez 12 lat, trzykrotnie odmawiając posady rektora Uniwersytetu Wirginii[3]. W 1902 został rektorem w Princeton i pełnił tę funkcję do 1910[3].

Kariera polityczna | edytuj kod

Po rezygnacji z funkcji rektora Wilson zainteresował się polityką i zaczął działać w Partii Demokratycznej[4]. Już w 1908 był przymierzany do nominacji prezydenckiej, ale przegrał wówczas z Williamem Bryanem[4]. W czasie prezydentury Tafta krytykował działania rządu republikańskiego, zwłaszcza za protekcjonistyczne taryfy celne[4]. W 1910 wystartował w wyborach na gubernatora New Jersey i wybory wygrał znaczną różnicą głosów[4]. Funkcję tę pełnił od stycznia 1911 do marca 1913[4].

Ponieważ miał wysokie poparcie społeczne, Wilson stał się naturalnym kandydatem w wyborach prezydenckich w 1912 roku[5]. Jego głównym rywalem był spiker Izby Reprezentantów, Champ Clark[5]. Na konwencji demokratów, która odbyła się na przełomie czerwca i lipca 1912 w Baltimore, przez 29 głosowań pierwsze miejsce zajmował Clark, nie uzyskując jednak wymaganej większości[5]. Od 30. głosowania zaczął wygrywać Wilson, któremu ostatecznie udało się osiągnąć wymaganą większość do uzyskania nominacji w 46. głosowaniu[5]. Kandydatem na wiceprezydenta został Thomas Marshall[5]. Jego głównymi rywalami byli: urzędujący prezydent William Taft z Partii Republikańskiej i były prezydent Theodore Roosevelt z Partii Postępowej[5]. W wyborach powszechnych Wilson uzyskał ponad 6 milionów głosów i zwyciężył w głosowaniu elektorskim, uzyskując 435 głosów, wobec 88 głosów dla Roosevelta i 8 dla Tafta[6]. Wilson został zaprzysiężony 4 marca 1913 przez prezesa Sądu Najwyższego Edwarda White’a[6].

Prezydentura | edytuj kod

Pierwsza kadencja | edytuj kod

Jeszcze w czasie kampanii wyborczej Wilson opracował program zwany Nową Wolnością, który zaczął realizować po przeprowadzce do Białego Domu[7]. Początkowo postanowił zmniejszyć protekcjonistyczne taryfy celne i w tym celu przedłożył ustawę redukującą stawki średnio o ponad 10%[8]. Ustawę uchwalono 8 maja 1913[7]. Pół roku później Wilson podpisał ustawę Underwooda–Simmonsa, która jeszcze bardziej zredukowała taryfy celne[8]. Aby skompensować zmniejszone wpływy do budżetu, prezydent podwyższył podatki[8]. W ramach reform postanowił także uregulować system banków, działających bez kontroli władz[8]. Mimo sprzeciwu konserwatystów, 23 grudnia 1913 powołał centralny bank amerykański – System Rezerwy Federalnej – sprawujący nadzór nad bankami, regulujący politykę monetarną i określający stopy procentowe[8]. Ponadto Wilson chciał wzmocnienia antymonopolowej ustawy Shermana, przez co forsował projekty zakładające pociąganie do odpowiedzialności karnej przedstawicieli korporacji za przestępstwa firm[9]. Oprócz tego projekty zakładały wypłaty odszkodowań przez korporacje mniejszym firmom, które poniosły straty w wyniku działań monopolistycznych[9].

13 maja 1912 roku weszła w życie XVII poprawka do Konstytucji, która zmieniała istniejący system wyborów do Senatu[9]. Dotychczasowe przepisy zakładały wybory przez legislatury stanowe, natomiast poprawka wprowadziła wybory powszechne w poszczególnych stanach[9]. 12 stanów odrzuciło poprawkę, lecz 36 pozostałych ją poparło (ostatnim był Connecticut 8 kwietnia 1913), dzięki czemu poprawka weszła w życie 31 maja[9].

W dziedzinie polityki zagranicznej Wilson często uciekał się do interwencji zbrojnych, by chronić interesy amerykańskie[9]. Gdy w 1914 roku wybory prezydenckie na Dominikanie wygrał Juan Isidro Jimenes, Wilson zażądał od niego podpisania układu, przedłużającego ściąganie opłat celnych[10]. Jimenes odrzucił żądania, a dwa lata później wybuchł bunt przeciw niemu, który został wsparty militarnie przez Stany Zjednoczone[10]. Po zajęciu kilku głównych miast Jimenes ustąpił, lecz jego następca także odmówił podpisania układu[10]. W wyniku takiego działania Wilson ustanowił rząd okupacyjny, na czele którego stanął Harry Shepard Knapp (29 listopada 1916)[10]. Wojskowa okupacja kraju trwała przez sześć lat[10].

Podobny traktat rząd amerykański chciał podpisać z Haiti[10]. W lipcu 1914 zaproponował traktat zakładający kontrolę amerykańską nad systemem celnym jako spłatę zaciągniętych długów[10]. Rząd haitański zagroził wycofaniem koncesji amerykańskim przedsiębiorstwom kolejowym, natomiast kraje europejskie naciskały na Haiti, by spłaciło zobowiązania finansowe[10]. Wywołało to chaos w kraju, w wyniku którego Stany Zjednoczone zagroziły zbrojną okupacją kraju[10]. Po koniec trwania negocjacji doszło do przewrotu i władzę w Haiti przejął Jean Vilbrun Guillaume Sam, który zerwał rokowania z rządem amerykańskim[11]. W lipcu 1915 doszło do kolejnej rewolty, czego efektem było rozstrzelanie 167 więźniów politycznych przez Sama, a następnie zabójstwo samego dyktatora[11]. W tym samym czasie do Port-au-Prince przybyły wojska amerykańskie, które rozpoczęły interwencję zbrojną, a na czele rządu tymczasowego stanął amerykański admirał[11]. Ponieważ mieszkańcy Haiti stanowczo sprzeciwiali się okupacji, Stany Zjednoczone postanowiły wybrać proamerykańskiego polityka i wylansować go na prezydenta[11]. Takim politykiem był Philippe Sudré Dartiguenave, który został wybrany przez Zgromadzenie Narodowe na prezydenta 12 sierpnia 1915[11]. Początkowo sprzeciwił się on podpisaniu układu haitańsko-amerykańskiego, ale po drobnych ustępstwach ze strony Departamentu Stanu uległ naciskom i podpisał traktat 16 września 1916[11]. Stany Zjednoczone tłumaczyły swoje postępowanie w państwach środkowoamerykańskich chęcią zapewnienia stabilizacji i respektowania zasad demokracji[11]. W rzeczywistości wprowadzano uległych, proamerykańskich dyktatorów w miejsce opornych, nacjonalistycznych[11].

Tuż przed objęciem prezydentury przez Wilsona doszło do przewrotu w Meksyku, w wyniku którego generał Victoriano Huerta obalił i zamordował prezydenta Francisca Maderę i został nowym przywódcą kraju[12]. Wilson odmówił uznania Huerty, uważając go za dyktatora przejmującego władzę bezprawnie[12]. Większość krajów europejskich oraz Cesarstwo Wielkiej Japonii szybko uznały nowy rząd meksykański[12]. W listopadzie 1913 Wilson domagał się dymisji Huerty i angażował się w ruch opozycyjny wobec niego[13]. Cztery miesiące później zniósł embargo na dostawy broni i zaczął ją dostarczać opozycjonistom: Francisco Villi i Venustianowi Carranzie[13]. Gdy w lipcu 1914 doszło do incydentu w Tampico, prezydent był zdecydowany na zbrojną interwencję w Meksyku[14]. Poinformował o tym publicznie w przemówieniu w Kongresie 20 kwietnia 1914[14]. Dwa dni później legislatywa wyraziła na to zgodę[14]. Interwencji militarnej sprzeciwiała się nawet opozycja meksykańska, jednak Wilson był zdecydowany ją przeprowadzić[15]. W krótkim czasie zajął Veracruz by odciąć Huertę od dostaw broni[15]. Wkrótce potem mediację zaoferowały Argentyna, Brazylia i Chile[15]. Rokowania pokojowe odbywały się w Niagara Falls, lecz na warunki nie zgodził się lider opozycji, Venustiano Carranza[15]. Wobec takiego obrotu spraw Huerta złożył urząd i uciekł do Hiszpanii, natomiast jego miejsce zajął Carranza[15]. Do października 1915 Stany Zjednoczone uznały rząd w Meksyku, lecz nie powstrzymało to wybuchów dalszych rebelii: na północy powstanie wzniecił Villa, a na południu Emiliano Zapata[15]. Wiosną 1916 Wilson wysłał wojsko, mając na celu wygaszenie rebelii, co spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem społeczeństwa meksykańskiego[15]. Aby uniknąć otwartej wojny, Wilson i Carranza podjęli próbę porozumienia i, idąc na ustępstwa, rząd amerykański wycofał żołnierzy z kraju na początku 1917[16].

Stany Zjednoczone ingerowały także w politykę wewnętrzną w Kostaryce, Hondurasie i Gwatemali[16]. Wilson, mimo wielokrotnych zapewnień, że jest przeciwny ekspansji terytorialnej, polityce grubej pałki i dyplomacji dolarowej, często posuwał się do interwencji zbrojnych w celu ulokowania proamerykańskiego przywódcy w krajach Ameryki Łacińskiej[16].

W czasie trwania pierwszej kadencji Wilsona w Europie wybuchła I wojna światowa[17]. 7 grudnia 1914 prezydent USA ogłosił deklarację neutralności i zaoferował mediację między skonfliktowanymi stronami[17]. Amerykańskie koncerny zbrojeniowe rozpoczęły wówczas sprzedaż broni na wielką skalę państwom trójporozumienia[18]. Gdy w lutym 1915 Cesarstwo Niemieckie ogłosiło strefę wojny wokół Wysp Brytyjskich i zagroziły zatapianiem okrętów państw neutralnych, Wilson uznał to za złamanie traktatów międzynarodowych[18]. Gdy 7 maja niemiecka łódź podwodna zatopiła statek pasażerski „RMS Lusitania”, na którym znajdowało się ponad 100 amerykańskich obywateli, nastroje prowojenne w USA znacznie się nasiliły[19]. Mimo to Wilson wstrzymywał się od przystąpienia do wojny i z hasłem „On trzymał nas z dala od wojny” wystartował w wyborach prezydenckich w 1916[20]. Na czerwcowej konwencji demokratów w Saint Louis uzyskał nominację poprzez aklamację[6]. W wyborach powszechnych zdobył przeszło 9 milionów głosów, czyli ponad pół miliona więcej niż jego republikański kontrkandydat Charles Evans Hughes[6]. W głosowaniu Kolegium Elektorów zdobył 277 wobec 254 dla Evansa[6].

Druga kadencja | edytuj kod

Pod koniec 1916 sytuacja wojsk Ententy znacznie się pogorszyła, co wznowiło naciski na Stany Zjednoczone, by przystąpiły do wojny[20]. Wilson usiłował jeszcze mediować, by doprowadzić do pokoju bez zwycięstwa żadnej ze stron[20]. 1 lutego II Rzesza ogłosiła, że będzie zatapiać każdy okręt wokół Wielkiej Brytanii, Republiki Francuskiej i Królestwa Włoch[20]. Dwa dni później prezydent zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami, odwołując ambasadora Jamesa Gerarda[20]. Okoliczności związane z depeszą Zimmermanna sprawiły, że społeczeństwo amerykańskie także chciało, by kraj dołączył do państw trójporozumienia[21]. Wobec tego 2 kwietnia 1917 Wilson wygłosił przed Kongresem przemówienie zalecające wypowiedzenie wojny Cesarstwu Niemieckiemu[21]. Izba Reprezentantów przegłosowała wniosek stosunkiem 373:50, a Senat 82:6[21]. 7 grudnia Wilson wypowiedział wojnę także Austro-Węgrom, a następnie zerwał stosunki dyplomatyczne z Imperium Osmańskim[21]. Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny jako państwo stowarzyszone, a nie jako sojusznik Ententy[22]. Jednocześnie Kongres zgodził się na udzielenie kredytów wojennych o łącznej wartości 7 miliardów dolarów[22]. Amerykanie niezwłocznie przystąpili do ofensywy przeciwko niemieckim okrętom podwodnym, wysyłając flotę niszczycieli[22]. Dodatkowo US Navy rozmieściła 60–70 tysięcy min morskich, eskortowała statki handlowe i wojskowe na Oceanie Atlantyckim oraz wspomogła blokadę morską II Rzeszy[22]. Początkowo Wilson opowiadał się za połączonymi siłami zbrojnymi USA i Ententy, na czele których stanąłby generał Ferdinand Foch[23]. Decyzji tej przeciwny był dowódca wojsk amerykańskich John Pershing, który wymusił na rządzie amerykańskim zmianę decyzji – front europejski pozostał pod dowództwem Focha, natomiast armią amerykańską pokierował Pershing[23].

8 stycznia 1918 w orędziu do Kongresu przedstawił program pokojowy, nazwany czternastoma punktami Wilsona[23]. W połowie 1918 Cesarstwo Niemieckie wiedziało, że stoi na straconej pozycji, zwłaszcza wobec jesiennej kapitulacji sojuszników trójprzymierza: Bułgarii i Imperium Osmańskiego[23]. Austro-Węgry wyszły z propozycją rozmów pokojowych, jednak państwa trójporozumienia odrzuciły tę propozycję[23]. Dopiero gdy do rozmów pokojowych dołączyli Niemcy i opracowali plan rozejmu bazujący na czternastu punktach Wilsona, państwa Ententy zgodziły się na rokowania[23]. Głównymi założeniami czternastu punktów były: jawna dyplomacja bez tajnych porozumień, wolność żeglugi w czasie pokoju i w stanie wojny, likwidacja barier handlowych na arenie międzynarodowej, redukcja zbrojeń do minimum wymaganego bezpieczeństwem wewnętrznym i dostosowanie roszczeń kolonialnych do interesów narodowych[23]. Pozostałe osiem punktów dotyczyło konkretnych problemów terytorialnych w Europie i Azji[23]. Program był szeroko propagowany w Stanach Zjednoczonych, a także Europie[24]. Mimo że Wielka Brytania i Francja miały zastrzeżenia do niektórych punktów, był on uważany za program państw sprzymierzonych[24]. Gdy w 1918 kraje trójprzymierza zrozumiały, że nie wygrają wojny, II Rzesza i Austro-Węgry zwróciły się do Wilsona o rokowania pokojowe[24]. Prezydent zażądał od Austro-Węgier autonomii dla tamtejszych narodów, a od Niemiec abdykacji cesarza[24]. 12 października Cesarstwo Niemieckie przyjęło warunki pokoju na podstawie czternastu punktów, a następnie zaakceptowały to państwa europejskie[24]. Austro-Węgry podpisały rozejm 3 listopada a sześć dni później nastąpiła abdykacja Wilhelma II[24]. 11 listopada rozejm podpisała II Rzesza[25]. W Stanach Zjednoczonych polityka Wilsona była ostro atakowana przez Theodore’a Roosevelta i Henry’ego Cabota Lodge’a[25]. Już wówczas prezydent planował osobiście pojawić się na konferencji pokojowej w Paryżu[25]. Oprócz niego w skład delegacji weszli: sekretarz stanu Robert Lansing, doradca prezydencki pułkownik Edward House, członek Najwyższej Rady Wojennej generał Tasker Bliss i dyplomata Henry White[25].

13 grudnia 1918 Wilson, wraz z delegacją, wyjechał do Europy i odwiedził różne miasta państw trójporozumienia[26]. Pierwsze posiedzenie konferencji paryskiej odbyło się 18 stycznia[26]. Głównymi politykami biorącymi udział w rozmowach byli: prezydent Woodrow Wilson, premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, premier Republiki Francuskiej Georges Clemenceau, premier Królestwa Włoch Vittorio Orlando i genrō Cesarstwa Japonii Kinmochi Saionji[26]. 25 stycznia, na życzenie Wilsona, postanowiono o utworzeniu Ligi Narodów[27]. Decyzją obradujących państw powołano komisję, która miała opracować statut nowej organizacji, a przewodniczącym komisji został prezydent Stanów Zjednoczonych[27]. W ciągu dziesięciu dni pracy powstał dokument określający organizację i zakres działań Ligi Narodów, który przyjęto na posiedzeniu plenarnym konferencji 4 lutego 1919[27]. Wkrótce potem Wilson wrócił do kraju, gdzie zaprosił na konsultacje do Białego Domu członków komisji spraw zagranicznych Senatu i Izby Reprezentantów[27]. Spotkanie odbyło się 26 lutego i prezydentowi nie udało się przekonać kongresmanów do propozycji Ligi Narodów[27]. Tydzień później, na sesji Kongresu, senator Henry Cabot Lodge przedłożył oświadczenie podpisane przez 37 senatorów republikańskich, w którym postulował odrzucenie paktu Ligi[27]. Był to wyraźny sygnał opozycji w Senacie wobec Wilsona[28].

Następnie prezydent ponownie wyjechał do Paryża, by omawić warunki traktatu pokojowego z Niemcami i wznowić działanie komisji ds. Ligi Narodów[28]. Idąc za radą swoich doradców, wprowadził poprawki mające złagodzić krajową opozycję i nowy dokument uchwalono 28 kwietnia[28]. Wielka Brytania nie sprzeciwiała się woli Stanów Zjednoczonych, jednak Francja stawiała zaporowe warunki ws. traktatu pokojowego[28]. Premier Clemenceau żądał maksymalnego osłabienia Niemiec i wysokich reparacji wojennych, by zabezpieczyć swój kraj przed ewentualną przyszłą agresją[29]. Wilson, nie chcąc się zgodzić na proponowane warunki, zagroził zerwaniem rozmów[29]. Ostatecznie oba kraje porozumiały się: Francja zgodziła się oddać Niemcom Nadrenię, lecz miała ona zostać strefą zdemilitaryzowaną i okupowaną przez wojska sprzymierzone przez 15 lat[29]. Ponadto USA i Wielka Brytania miała obiecać pomoc Francji w razie inwazji[29]. W 1921 Komisja Odszkodowań ustaliła kwotę reparacji wojennych na 33 miliardy dolarów, z czego Niemcy spłaciły około 4 miliardów[29]. Wilson ustąpił także premierowi Lloydowi George’owi w kwestii niemieckich kolonii, które według ustaleń miały przejść w zarząd krajów, które uzyskają mandat Ligi Narodów[29]. Prezydent uległ także w sporach z Włochami i Japonią[30]. Opracowany traktat wersalski został przedstawiony do podpisu Niemcom 7 maja 1919[30]. Niemcy, po początkowych ostrych sprzeciwach, przyjęli porozumienie 23 czerwca, a pięć dni później je podpisali[30].

W Stanach Zjednoczonych opozycja wobec Ligi Narodów była nadal duża[31]. Przewodzący republikanom, senator Henry Cabot Lodge, przy wsparciu finansowym Henry’ego Fricka i Andrew Mellona, powołał Ligę na rzecz Zachowania Niepodległości Ameryki[31]. Licząc na szerokie poparcie w społeczeństwie, 10 lipca 1919 roku Wilson przedstawił w Senacie traktat wersalski[31]. Ponieważ Cabot Lodge przewodniczył senackiej komisji spraw zagranicznych, w jej skład powołał głównie przeciwników Ligi Narodów[32]. Były sekretarz stanu Philander C. Knox postulował rozdzielenie głosowań nad traktatem i nad Ligą, jednak odrzucono tę propozycję[32]. Cabot Lodge, aby zwalczyć projekt Ligi Narodów, postanowił nie zgłaszać do niej poprawek, ale zastrzeżenia, które Wilson mógłby od razu zaakceptować bez konieczności konsultacji z innymi sygnatariuszami[32]. Liczył, że dzięki takiej taktyce zmusi prezydenta do kapitulacji i obarczy go winą za fiasko ratyfikacji[32]. Tymczasem sytuacja społeczno-ekonomiczna kraju się pogarszała i społeczeństwo było coraz mniej zainteresowane udziałem USA w Lidze[33]. W Senacie silna opozycja republikańska liczyła 49 głosów, a krucho popierająca prezydenta koalicja demokratyczna 47[33]. Wobec dalszych oporów senatorów Wilson postanowił odwołać się do narodu[34]. We wrześniu podróżował po kraju, wygłaszając 40 przemówień w 29 miastach i agitując za traktatem i Ligą[34]. Z powodu złego stanu zdrowia przerwał podróż i powrócił do Waszyngtonu[34]. Tam jego stan jeszcze się pogorszył i na ponad pół roku wyłączył go z życia publicznego[34]. Mimo to pozostawał w pełni władz umysłowych i, gdy Robert Lansing zwołał posiedzenie gabinetu z własnej inicjatywy, prezydent go zdymisjonował[34]. 10 września Senat przedstawił 14 poprawek do projektów prezydenckich, lecz Wilson był im przeciwny, choć nie wykluczał kompromisu[35]. W głosowaniu w Senacie odrzucono zarówno podstawowy wniosek o ratyfikację, jak i projekt kompromisowy[36]. Na grudniowej sesji Kongresu republikanie i demokraci podjęli wspólną inicjatywę opracowanie kolejnego kompromisowej rezolucji, lecz zakończyła się ona fiaskiem[36]. Mimo namów ze strony Herberta Hoovera, Williama Tafta i Williama Bryana, Wilson nadal był przeciwny kompromisom i postanowił znów odwołać się do narodu[36]. Projekty ponownie trafiły do komisji spraw zagranicznych, która 10 lutego 1920 roku przedłożyła izbie wyższej kolejne piętnaście zastrzeżeń[36]. Prezydent stanowczo nie zgodził się na poprawki Cabota Lodge’a i nakłaniał Senat do ich odrzucenia[36]. Do ostatecznego głosowania w Senacie doszło 19 marca[37]. Za ratyfikacją głosowało 49 senatorów, a 35 było przeciw, co oznaczało, że do przyjęcia zabrakło 7 głosów[37].

Projekt traktatu wersalskiego, na wniosek Cabota Lodge’a, odesłano prezydentowi[37]. Wobec jego odrzucenia Stany Zjednoczone formalnie pozostawały w stanie wojny z II Rzeszą i Austro-Węgrami[37]. 21 maja połączone izby Kongresu podjęły uchwałę o zakończeniu wojny, jednak prezydent odmówił podpisania rezolucji, w odwecie za odrzucenie traktatu wersalskiego i paktu Ligi Narodów[37].

Wobec rewolucji lutowej i październikowej w 1917 obalono carat w Rosji i utworzono Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką[38]. Władze nowego państwa zapowiedziały wycofanie się z I wojny światowej i odmowę spłacania długów wojennych, co spotkało się ze sprzeciwem Stanów Zjednoczonych[38]. W lipcu 1918 Wilson, po naradzie gabinetowej, zdecydował się na interwencję w Rosji, podając jako pretekst zagrożenie od strony Syberii[38]. Miesiąc później oficjalnie ogłoszono deklarację o interwencji antyradzieckiej, a sekretarz stanu wygłosił memorandum o ochronie carskiej armii kontrrewolucyjnej[38]. Prezydent wysłał do Archangielska wojska amerykańskie, brytyjskie i francuskie na krążowniku USS Olympia[39]. Łącznie stacjonowało tam około 40 tysięcy żołnierzy[39]. Ponadto siły amerykańskie zostały przerzucone z Manili do Władywostoku, a wkrótce potem dotarł tam oddział z Kalifornii[39]. Korpusem syberyjskim dowodził generał William Graves[39].

Za prezydentury Wilsona Stany Zjednoczone nawiązały stosunki dyplomatyczne z II Rzeczpospolitą, która w 1919 odzyskała niepodległość[37]. 16 kwietnia prezydent mianował Hugh Gibsona pierwszym posłem pełnomocnym w Polsce[37]. W dziedzinie polityki wewnętrznej, na przełomie 1919 i 1920 roku prokurator generalny Alexander Palmer siłowo rozpędzał strajki robotników protestujących przeciwko złej sytuacji gospodarczej[39]. Organizował także obławy na osoby o sympatiach socjalistycznych i komunistycznych[39]. 26 sierpnia 1920 rząd amerykański ratyfikował 19. poprawkę do Konstytucji, która dawała prawo głosu kobietom[39].

W 1919 Wilson został uhonorowany Pokojową Nagrodą Nobla „za powołanie Ligi Narodów”[40].

Emerytura i śmierć | edytuj kod

Po zakończeniu prezydentury Wilson nie udzielał się publicznie[41]. Zamieszkał w Waszyngtonie, gdzie zmarł 3 lutego 1924 roku[41]. Został pochowany w Katedrze Narodowej w Waszyngtonie[41].

Życie prywatne i zdrowie | edytuj kod

Woodrow Wilson poślubił Ellen Louise Axson w czerwcu 1885[3]. Mieli razem troje dzieci[3]. Po śmierci pierwszej żony, 6 sierpnia 1914, Wilson ożenił się powtórnie[3]. Drugi związek zawarł z wdową Edith Bolling Galt, 18 grudnia 1915[3].

25 września 1919, w czasie podróży po kraju, Wilson doznał wylewu[34]. 2 października, po powrocie do Waszyngtonu, nastąpił drugi udar, który spowodował częściowy paraliż[34]. Przez następne siedem miesięcy pozostał w Białym Domu, nie uczestnicząc w życiu politycznym[34].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 559.
  2. a b c d e f g L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 560.
  3. a b c d e f g L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 561.
  4. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 562.
  5. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 563.
  6. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 564.
  7. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 565.
  8. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 566.
  9. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 567.
  10. a b c d e f g h i L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 568.
  11. a b c d e f g h L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 569.
  12. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 571.
  13. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 572.
  14. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 573.
  15. a b c d e f g L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 574.
  16. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 575.
  17. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 577.
  18. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 578.
  19. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 579.
  20. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 580.
  21. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 581.
  22. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 582.
  23. a b c d e f g h L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 583.
  24. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 584.
  25. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 585.
  26. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 586.
  27. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 587.
  28. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 588.
  29. a b c d e f L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 589.
  30. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 590.
  31. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 591.
  32. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 592.
  33. a b L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 593.
  34. a b c d e f g h L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 594.
  35. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 595.
  36. a b c d e L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 596.
  37. a b c d e f g L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 597.
  38. a b c d L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 598.
  39. a b c d e f g L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 599.
  40. Woodrow Wilson (ang.). Nobel Prize. [dostęp 2017-11-26].
  41. a b c L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 600.

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod


Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Woodrow Wilson" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy