Złoty


Złoty w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Złoty (, aktualny kod ISO 4217 PLN – przed denominacją w roku 1995 oznaczenie kodowe PLZ) – podstawowa jednostka monetarna w Polsce, dzieli się na 100 groszy.

Nazwę polskiej jednostki monetarnej wprowadzono w 1919[2], parytet złota określono w 1922[3].

Spis treści

Historia złotego | edytuj kod

I Rzeczpospolita i okres rozbiorów | edytuj kod

Bilet skarbowy 5 zł z 1794 r. Bilet skarbowy 4 złote z 1794 r. kurs złotego polskiego względem dolara amerykańskiego w latach 1924–1939 Banknot 2-złotowy z Dąbrówką z 1936 Banknot 20-złotowy (bez orła) z 1940 wydany przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie Banknot 50-złotowy (bez orła) z 1940 wydany przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie Banknot 500-złotowy (bez orła) z 1940 wydany przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie

Złoty pojawił się po raz pierwszy jako moneta w 1663 r. W XIV i XV w. złotym nazywano złote dukaty zagraniczne z obiegiem w Polsce, początkowo obliczane na 14 groszy. Uchwałą sejmu z 1496 r. ustalono kurs złotego na 30 groszy. Z biegiem czasu kurs ten – z uwagi na zmieniający się parytet ceny złota i srebra – nie utrzymał się. Wtedy ustalono określenie jednostki obrachunkowej równej 30 groszy (gr) jako złoty polski (złp) zwanej też florenem (fl). Natomiast złoty dukat otrzymał nazwę złoty czerwony.

Złoty pozostawał przez dłuższy czas jednostką wyłącznie obrachunkową. Obiegowe monety obejmowały następujące nominały:

  • półgrosz½ grosza (do 1526)
  • grosz – 1 grosz (od 1367 do 1795, także później)
  • półtorak – 1½ grosza (od 1614 do 1660)
  • dwojak – 2 grosze (bity sporadycznie, głównie za panowania Jana Kazimierza)
  • trojak – 3 grosze (od 1528 do 1795, także później)
  • czworak – 4 grosze (od 1565 do 1568)
  • szóstak – 6 groszy (od 1528 do 1764)
  • ort – 18 groszy (od 1609 do 1756)

Po raz pierwszy złoty pojawił się jako moneta w roku 1663 pod postacią tymfa. (Od 1564 bito półkopki o wartości 30 groszy.)

W XVII w. 1 złoty czerwony liczony był na 4–6 złp. Przy reformie monetarnej króla Stanisława Augusta złoty stał się jednostką zasadniczą o kursie 1 złp = 30 gr. Stosunek ten utrzymał się przez czasy Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Mennica warszawska biła monety złotowe do 1841 r.

II Rzeczpospolita | edytuj kod

 Osobne artykuły: Reforma walutowa Władysława Grabskiego, Bank Polski Spółka Akcyjna, Banknoty polskie z lat 1930–1939Lista monet powszechnego obiegu RP (1923–1939).

Złoty wprowadzony został do obiegu 29 kwietnia 1924 roku w wyniku reformy pieniężnej przeprowadzonej przez ministra finansów Władysława Grabskiego i zastąpił zdewaluowaną markę polską, walutę Królestwa Polskiego (regencyjnego). Nowa waluta została oparta na parytecie złota, wartość 1 złotego ustalono na 9/31 grama (ok. 0,29) czystego złota[4]. Ówczesny złoty był więc wart około piętnastu obecnych (2009), lecz siłę nabywczą miał taką samą, jak siedem obecnych złotych[5].

Wśród proponowanych nazw nowej waluty II Rzeczypospolitej największą popularnością cieszyły się „lech[6], „pol” i „złoty”[7]. Ostatecznie wybrano nazwę złoty, która odwoływała się do historycznej jednostki monetarnej Królestwa Polskiego (kongresowego).

Okupacja niemiecka | edytuj kod

 Osobne artykuły: Bank Emisyjny w Polsce, Banknoty polskie z 1940Banknoty polskie z 1941.

Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wprowadzili do obiegu na terytorium Generalnego Gubernatorstwa nowy pieniądz o tej samej, co przed wojną nazwie – złoty. Przedwojenne banknoty złotowe Banku Polskiego zostały ostemplowane i w 1940 roku wymienione na banknoty okupacyjne (z limitami wymiany zróżnicowanymi dla Niemców, Polaków, Żydów, przedsiębiorców). Okupacyjne złote sygnowane były przez Bank Emisyjny w Polsce z siedzibą w Krakowie. Była to jedyna instytucja (poza Polskim Czerwonym Krzyżem) na terenach okupowanych przez Rzeszę Wielkoniemiecką, gdzie w nazwie dopuszczono słowo „Polska”. Prezesem banku został Feliks Młynarski, przedwojenny wiceprezes Banku Polskiego. Młynarski uzyskał tajną zgodę Rządu RP na uchodźstwie na objęcie stanowiska. Banknoty miały napisy po polsku, ale nie było na nich godła Polski ani żadnych innych polskich symboli narodowych. Od nazwiska Młynarskiego banknoty emitowane przez Bank Emisyjny w Polsce były popularnie zwane młynarkami.

Na terenach przyłączonych do Rzeszy (Wartheland oraz tereny włączone w Danzig-Westpreußen, Oberschlesien i Ostpreußen) w obiegu była Reichsmarka, a na zajętych przez ZSRR (Kresy Wschodnie) – rubel.

Polska Rzeczpospolita Ludowa i III Rzeczpospolita | edytuj kod

 Osobne artykuły: Banknoty polskie w latach 1944-1996Lista monet powszechnego obiegu PRL.

30 października 1950 r. zostały wprowadzone nowe pieniądze, które zostały wymienione w stosunku 100:3 dla płac i 100:1 dla banknotów w obiegu i depozytów bankowych (konfiskata 2/3 oszczędności ludności)>[8]. Monety miały wartość 1, 2, 5, 10, 20, 50 gr i 1 zł, zaś banknoty 2, 5, 10, 20, 50, 100 i 500 zł. Przedstawiały one ludzi pracy. Banknoty 2 i 5 zł zostały w 1960 roku wymienione na monety, banknot 10 zł w 1965 roku. W 1966 roku dodano banknot o nominale 1000 zł. W 1975 roku doszło do wymiany banknotów: ludzi pracy zamieniono na wielkich Polaków. W 1976 roku dodano banknot 200 zł, w 1977 roku 2000 zł, zaś 20 zł zmieniono na monetę. W stanie wojennym w PRL w 1982 roku, z powodu inflacji, dodano banknot 5000 zł, natomiast monety 10 i 20 zł zostały tymczasowo zastąpione banknotami z powodu braku metalu (ich produkcję wznowiono w 1986 roku).

Hiperinflacja na przełomie lat 80. i 90. XX w. doprowadziła do dodrukowania nominałów 10 000 zł (1987), 20 000 zł (1989), 50 000 zł (1989), 100 000 zł (1990), 200 000 zł (1989), 500 000 zł (1990), 1 000 000 zł (1991) i 2 000 000 zł (1992).

Denominacja złotego | edytuj kod

 Osobny artykuł: Denominacja złotego w 1995 roku.

Narodowy Bank Polski postanowił dokonać denominacji złotego „o cztery zera” (tj. w stosunku 10 000 PLZ = 1 PLN). Wprowadzono ją w życie 1 stycznia 1995 r. – na podstawie ustawy o denominacji złotego z dnia 7 lipca 1994 r. – kosztem 300 milionów nowych złotych (3 biliony starych złotych). Polska waluta otrzymała nowy kod ISO 4217. Pierwsze banknoty drukowane były w 1994 r. na terenie Wielkiej Brytanii. Zgodnie z ustawą o denominacji złotego, do 31 grudnia 1996 r. wymiana starych złotych na nowe odbywać się mogła we wszelkich punktach i placówkach płatniczych (bankach lub punktach handlowych i usługowych) na terenie kraju, zaś od 1 stycznia 1997 r. do 31 grudnia 2010 r.[9] dokonywana była wyłącznie w wyznaczonych bankach. W 2014 r. wprowadzono nowe banknoty z datą 5 stycznia 2012 z podpisem prezesa NBP i głównego skarbnika.

Nominały złotego | edytuj kod

 Osobne artykuły: Banknoty polskie po denominacji w 1995 rokuMonety obiegowe III RP.
  • monety groszowe: 1, 2, 5, 10, 20 i 50 groszy
  • monety złotowe: 1, 2 i 5 złotych (istnieją także okolicznościowe monety 2 zł, a także kolekcjonerskie 5, 10 i 20 zł, 25, 37[10], 50, 100, 200, 500, 1000 zł)
  • banknoty: 10, 20, 50, 100, 200, 500[11] złotych (istnieją także banknoty kolekcjonerskie o nominałach 10, 20 i 50 złotych).

Średnioroczne kursy walut w poprzednich latach | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Projekcje inflacji i PKB publikowane przez Narodowy Bank Polski (pol.). [dostęp 2017-07-10].
  2. Ustawa z dnia 28 lutego 1919 r. w sprawie nazwy monety polskiej (Dz.U. z 1919 r. nr 20, poz. 230).
  3. Ustawa z dnia 26 września 1922 r. w przedmiocie uzupełnienia art. 1 ustawy z dnia 28 lutego 1919 r. w sprawie nazwy monety polskiej (Dz.U. z 1922 r. nr 83, poz. 740).
  4. Ustawa z 26 września 1922 (Dz.U. z 1922 r. nr 83, poz. 740)
  5. Zbigniew Nestorowicz: „Polski talar dla Europy”, Tygodnik Powszechny [dostęp 2009-08-07].
  6. Dekret z 5 lutego 1919 r. w przedmiocie jednostki monetarnej waluty polskiej („lech” – „grosz”) w: „Dziennik Praw” (później D.U.), nr 14, poz. 174; art. 2: „Wykonanie tego dekretu porucza się Ministrowi Skarbu.”.
  7. Ustawa z 28 lutego 1919 r. w sprawie nazwy monety polskiej (zmiana „lecha” na „złoty”) w: „Dziennik Praw” (później D.U.), nr 20, poz. 230; art. 4: „Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.”.
  8. 28 października 1950 r. Na pociechę schabowy i piwo.
  9. http://www.nbp.pl/faq/001.html.
  10. 25. rocznica śmierci Księdza Jerzego Popiełuszki 37 zł. [dostęp 2010-02-23].
  11. 500 zł. Narodowy Bank Polski. [dostęp 2017-02-10].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Złoty" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy