Łączność (matematyka)


Łączność (matematyka) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Łączność – jedna z własności działań dwuargumentowych, np. niektórych działań arytmetycznych. Jest fundamentalną własnością działań w podstawowych strukturach algebraicznych, od półgrup poprzez grupy aż po pierścienie i ciała.

Spis treści

Definicja | edytuj kod

Działanie dwuargumentowe {\displaystyle \diamondsuit } w zbiorze S {\displaystyle S} jest łączne, jeżeli

a , b , c S a ( b c ) = ( a b ) c . {\displaystyle \forall _{a,b,c\in S}\;\;a\;\diamondsuit \;(b\;\diamondsuit \;c)=(a\;\diamondsuit \;b)\;\diamondsuit \;c.}

Działanie, które nie jest łączne nazywa się niełącznym.

Łączność działania oznacza, że kolejność wykonywania obliczeń, tzn. rozstawienie nawiasów (zgodne ze składnią) nie ma wpływu na wynik.

Np. dla dowolnych czterech argumentów a , b , c , d {\displaystyle a,b,c,d} zachodzą równości:

W efekcie umożliwia to notację beznawiasową, tzn. każde z powyższych pięciu wyrażeń można zapisać w postaci:

a b c d . {\displaystyle a\;\diamondsuit \;b\;\diamondsuit \;c\;\diamondsuit \;d.}

W wyrażeniu tym można więc wykonać działanie wskazane dowolny z trzech operatorów {\displaystyle \diamondsuit } na sąsiadujących z nim operandach.

Łączność w innych notacjach | edytuj kod

  • w notacji funkcyjnej:
a , b , c , d S f ( a , f ( b , c ) ) = f ( f ( a , b ) , c ) , {\displaystyle \forall _{a,b,c,d\in S}\;\;f(a,f(b,c))=f(f(a,b),c),} a , b , c , d S a b c = a b c , {\displaystyle \forall _{a,b,c,d\in S}\;\;\diamondsuit \,a\,\diamondsuit \,b\,c=\diamondsuit \,\diamondsuit \,a\,b\,c,} a , b , c , d S a b c = a b c , {\displaystyle \forall _{a,b,c,d\in S}\;\;a\,b\,c\,\diamondsuit \,\diamondsuit =a\,b\,\diamondsuit \,c\,\diamondsuit ,}

Dla powyższych trzech notacji reguła pozwalająca pomijać nawiasy w wyrażeniach z działaniem łącznym nie ma zastosowania – w pierwszej nawiasy są nieusuwalne (jest to w istocie odmiana notacji przedrostkowej), w następnych dwóch nawiasy są całkowicie zbędne, należy jedynie odpowiednio zamieniać miejscami symbole działania i ich argumentów (zob. zapis działań dwuargumentowych).

Np. wyrażenia (1) w notacji przedrostkowej mają postać

a b c d = a b c d = a b c d = a b c d = a b c d . {\displaystyle {\begin{aligned}&\diamondsuit \diamondsuit a\diamondsuit bcd\\[1ex]={}&\diamondsuit \diamondsuit \diamondsuit abcd\\[1ex]={}&\diamondsuit \diamondsuit ab\diamondsuit cd\\[1ex]={}&\diamondsuit a\diamondsuit b\diamondsuit cd\\[1ex]={}&\diamondsuit a\diamondsuit \diamondsuit bcd.\end{aligned}}}

Przykłady działań łącznych | edytuj kod

Działania niełączne | edytuj kod

W notacji wrostkowej dla działania niełącznego każde dwa argumenty (także te złożone) muszą być razem z operatorem objęte parą nawiasów (z wyjątkiem oczywiście najbardziej zewnętrznej pary argumentów). W notacji tej wszystkie nawiasy są niezbędne dla określenia kolejności wykonywanych działań. Przy większej ilości argumentów wyrażenia stają się przez to nieczytelne, np.:

W notacji przedrostkowej powyższe wyrażenie ma postać a b c d e f , {\displaystyle \diamondsuit \diamondsuit a\diamondsuit \diamondsuit bcd\diamondsuit ef,} w notacji przyrostkowej a b c d e f . {\displaystyle abc\diamondsuit d\diamondsuit \diamondsuit ef\diamondsuit \diamondsuit .} W obu tych notacjach łączność lub niełączność działania nie ma oczywiście większego znaczenia, bowiem mimo braku nawiasów kolejność wykonywania działań jest „zakodowana” w wyrażeniu i jest możliwa do odtworzenia dzięki regułom tworzenia takich wyrażeń. Brak nawiasów nieco upraszcza zapis i przyczynia się do zwiększenia czytelności.

Notacja wrostkowa jednostronnie łączna | edytuj kod

Ilość nawiasów notacji wrostkowej można zmniejszyć (a tym samym nieco uprościć zapis), wprowadzając notację z łącznością jednostronną. Oznacza to wybór jednej z dwóch możliwych kolejności usuwania nawiasów w wyrażeniu:

  • w lewostronnej łączności dopuszcza uproszczenie: ( a b ) c = a b c {\displaystyle (a\diamondsuit b)\diamondsuit c=a\diamondsuit b\diamondsuit c} i zakazuje się usuwania nawiasów w wyrażeniu a ( b c ) , {\displaystyle a\diamondsuit (b\diamondsuit c),}
  • w prawostronnej łączności dopuszcza uproszczenie: a ( b c ) = a b c {\displaystyle a\diamondsuit (b\diamondsuit c)=a\diamondsuit b\diamondsuit c} i zakazuje się usuwania nawiasów w wyrażeniu ( a b ) c . {\displaystyle (a\diamondsuit b)\diamondsuit c.}

Oczywiście kolejność usuwania nawiasów w notacji z jednostronną łącznością jest równoznaczne z odwrotną kolejnością ich przywracania (nawiasy domyślne). Np. wyrażenie a b c d {\displaystyle a\diamondsuit b\diamondsuit c\diamondsuit d}

  • w notacji z łącznością lewostronną jest równoznaczne z wyrażeniem ( ( a b ) c ) d , {\displaystyle {\big (}(a\diamondsuit b)\diamondsuit c{\big )}\diamondsuit d,} czyli działania są wykonywane od lewej;
  • w notacji z łącznością prawostronną jest równoznaczne z wyrażeniem a ( b ( c d ) ) , {\displaystyle a\diamondsuit {\big (}b\diamondsuit (c\diamondsuit d){\big )},} czyli działania są wykonywane od prawej.

Stosując notację z lewostronną łącznością, wyrażenie (2) uprości się do postaci a ( b c d ) ( e f ) , {\displaystyle a\diamondsuit (b\diamondsuit c\diamondsuit d)\diamondsuit (e\diamondsuit f),} z prawostronną do postaci ( a ( b c ) d ) e f . {\displaystyle (a\diamondsuit (b\diamondsuit c)\diamondsuit d)\diamondsuit e\diamondsuit f.}

Notacja z jednostronną łącznością jest więc odmianą notacji wrostkowej, w której niektóre nawiasy można pominąć. Dla każdego działania binarnego niełącznego wybór notacji z lewostronną lub prawostronną łącznością jest całkowicie dowolny i arbitralny, ale raz dokonany wybór dla danego działania musi być utrzymany dla zachowania jednoznaczności wartościowania wyrażenia. Inaczej mówiąc, działanie binarne niełączne nie jest ani lewostronnie, ani prawostronnie łączne. Stwierdzenie, że jakieś działanie jest lewo/prawostronnie łączne oznacza, że wobec tego działania stosuje się notację wrostkową odpowiednio z lewo/prawostronną łącznością.

Przykłady działań niełącznych | edytuj kod

Najczęściej stosowana jest notacja z lewostronną łącznością (np. niełączne działania arytmetyczne), co wiąże się z powszechną praktyką zapisywania (i odczytywania) od lewej tekstu lub wyrażeń arytmetycznych, z kolejnością wprowadzania od lewej wyrażeń do kalkulatorów itd.

Przykłady działań lewostronnie łącznych | edytuj kod

  • odejmowanie jest niełączne, bo np. 5 ( 3 2 ) ( 5 3 ) 2 {\displaystyle 5-(3-2)\neq (5-3)-2}
dla odejmowania stosuje się notację lewostronnie łączną: 5 3 2 = ( 5 3 ) 2 = 0 , {\displaystyle 5-3-2=(5-3)-2=0,}
  • dzielenie jest niełączne, bo np. 18 : ( 6 : 3 ) ( 18 : 6 ) : 3 {\displaystyle 18:(6:3)\neq (18:6):3}
dla dzielenia stosuje się notację lewostronnie łączną: 18 : 6 : 3 = ( 18 : 6 ) : 3 = 1. {\displaystyle 18:6:3=(18:6):3=1.}

Przykład działania prawostronnie łącznego | edytuj kod

  • potęgowanie jest niełączne, bo np. ( 4 3 ) 2 4 ( 3 2 ) {\displaystyle (4^{3})^{2}\neq 4^{(3^{2})}}
dla potęgowania stosuje się notację prawostronnie łączną: 4 3 2 = 4 ( 3 2 ) = 4 9 = 262144. {\displaystyle 4^{3^{2}}=4^{(3^{2})}=4^{9}=262144.}

Inne przykłady działań niełącznych | edytuj kod

dla takich struktur jak np. oktawy Cayleya nie stosuje się żadnej notacji upraszczającej stosowanie nawiasów. nawiasy komutatora , {\displaystyle [,]} pełnią rolę operatora i są nieusuwalne

Zobacz też | edytuj kod

Bibliografia | edytuj kod

  • Zdzisław Opial: Algebra wyższa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976. str 34, 38
Na podstawie artykułu: "Łączność (matematyka)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy