Świadkowie Jehowy w Brazylii


Świadkowie Jehowy w Brazylii w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Cesário Lange Położenie Biura Oddziału w Brazylii

Świadkowie Jehowy w Brazylii – społeczność wyznaniowa w Brazylii, należąca do ogólnoświatowej wspólnoty Świadków Jehowy, licząca w 2020 roku 897 056 głosicieli, należących do 12 531 zborów[1]. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2020 roku zebrały się 1 627 323 osoby[2][3][a]. Działalność miejscowych głosicieli koordynuje Biuro Oddziału w Cesário Lange (około 150 kilometrów od São Paulo)[4]. Świadkowie Jehowy w Brazylii korzystają z 27 Sal Zgromadzeń[5]. Jest to jedna z 27 wspólnot Świadków Jehowy na świecie, których liczebność przekracza 100 000 głosicieli[6].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Początki | edytuj kod

W roku 1899 mieszkająca w São Paulo Sarah Bellona Ferguson, która jako dziecko w 1867 roku przeniosła się wraz z rodzicami ze Stanów Zjednoczonych do Brazylii, otrzymała od swojego brata Erasmusa Fultona Smitha ze Stanów Zjednoczonych kilka publikacji Towarzystwa Strażnica. Została pierwszą prenumeratorką „Strażnicy” w języku angielskim w Brazylii. Wraz z czwórką dzieci mogła zostać ochrzczona 11 marca 1924 roku po przyjeździe do Brazylii George’a Younga[7][8].

Strażnica” w języku portugalskim wydanie brazylijskie (listopad-grudzień 1923, rok I, numer I)

W roku 1919 ośmiu młodych brazylijskich marynarzy, przebywając w Nowym Jorku zaznajomiło się z wierzeniami Badaczy Pisma Świętego. Po powrocie do kraju, 10 marca 1920 roku, utworzyli w Rio de Janeiro pierwszą grupę i rozpoczęli nieoficjalną działalność kaznodziejską. Wkrótce do Brazylii wysłano George’a Younga, który w marcu 1923 w Rio de Janeiro i później w São Paulo przedstawiał wykłady publiczne, rozpowszechniał publikacje biblijne i usługiwał jako pielgrzym. 10 października 1922 roku ochrzczono pierwszych członków wyznania. Od numeru listopad-grudzień 1923 roku zaczęto wydawać w języku portugalskim „Strażnicę[8]. W tym samym roku otwarto w Rio de Janeiro Biuro Oddziału Towarzystwa Strażnica aby na miejscu tłumaczyć publikacje religijne na język portugalski[9]. 10 sierpnia 1924 odbył się kolejny chrzest. W roku 1927 Stefan Materch pochodzący z wsi Łomia w drodze do Brazylii zapoznał się z publikacjami Towarzystwa Strażnica i głosił wśród robotników znających język polski. Ponieważ nie spotkał innych głosicieli, w 1928 roku powrócił do Polski, gdzie został ochrzczony[10]. W roku 1927 pierwszym głosicielem polskiego pochodzenia został Bronisław Komka urodzony w Kraczewicach, kolejnym został m.in. Manoel Skrzek[11]. W 1932 roku w Manaquiri w stanie Amazonas powstał zbór. Po niedługim czasie na zebrania chodziło 70 osób – był to wtedy największy zbór w Brazylii[12].

W latach 30. XX wieku z Europy przysłano pionierów. W roku 1936 z San Francisco w Kalifornii przybyli Maud i Nathaniel Yuille’owie. Towarzyszył im pionier i tłumacz Antonio Andrade. Zabrali oni ze sobą 35 gramofonów oraz samochód z megafonem, który wykorzystywano do roku 1941. Na pierwsze zgromadzenie w São Paulo przybyło 110 osób. Podczas działalności kaznodziejskiej około 60 głosicieli w Brazylii używało literatury, kart świadectwa i nagrań gramofonowych w językach: angielskim, hiszpańskim, niemieckim, polskim, węgierskim, a od końca roku 1938 również w portugalskim. W każdą niedzielę odtwarzano z tego samochodu przemówienia biblijne w São Paulo i okolicy. W roku 1937 zgromadzenia odbyły się w São Paulo, Rio de Janeiro i Kurytybie. Chrzest organizowano w rzekach. Samochód z megafonem raz w miesiącu docierał do 3000 mieszkańców kolonii trędowatych, położonej około 100 km na północny zachód od São Paulo. Wkrótce powstał tam zbór[13].

W 1937 roku działało 127 głosicieli, w tym kilku pochodzenia polskiego głównie w stanie Rio Grande do Sul.

W roku 1940 władze aresztowały kilkunastu głosicieli i pionierów, których bezskutecznie zmuszano do wyrzeczenia się wiary. Do roku 1942 byli więzieni lub trzymano ich w aresztach domowych. We wrześniu 1942 roku w Hotelu Terminaus w São Paulo zorganizowano kongres pod hasłem „Nowy świat”, uczestniczyło w nim 721 osób, a 10 zostało ochrzczonych. W roku 1943 w Porto Alegre odbył się kongres pod hasłem „Wolny naród” z udziałem 50 osób, kongresy odbyły się również w miastach São Paulo, Salvador, Manaus, Rio de Janeiro i w Kurytybie.

Rozwój działalności | edytuj kod

W roku 1945 przysłano pierwszych misjonarzy z pierwszej klasy Szkoły Gilead[14]. W listopadzie 1945 roku w Brazylii działało 200 głosicieli. W tym samym roku Nathan H. Knorr i Frederick W. Franz, brali udział w programie kongresu w São Paulo. W roku 1946 z udziałem 1700 osób, zorganizowano kongres pod hasłem „Weselące się narody” w Teatrze Miejskim w São Paulo, a program przedstawiono w języku portugalskim, angielskim, niemieckim, polskim, rosyjskim i węgierskim. Ogłoszono na nim wydawanie „Przebudźcie się!” w języku portugalskim. W kraju działało wówczas 442 głosicieli w 36 zborach, a rok później – 648. W roku 1948 zanotowano już liczbę 1000 miejscowych Świadków Jehowy. W roku 1949 z okazji wizyty Nathana Knorra i Miltona George'a Henschela zorganizowano serię zgromadzeń. W roku 1952 w Biurze Oddziału zainstalowano nowe prasy drukarskie – ilość drukowanych publikacji wzrosła trzykrotnie.

W roku 1956 do Brazylii przybyli kolejni misjonarze. W 1957 roku Świadkowie Jehowy w Brazylii liczyli już 10 tysięcy głosicieli. Rok później w Salach Królestwa rozpoczęto organizowanie specjalnych kursów czytania i pisania. Z możliwości nabycia tych umiejętności skorzystało ponad 20 tysięcy osób, spośród których znaczna część nie była Świadkami Jehowy. W 1962 roku zorganizowano Kurs Służby Królestwa dla osób pełniących służę misjonarską w Brazylii[15], a w kraju działało 26 390 głosicieli[16].

Pierwsze wydanie Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata brazylijscy Świadkowie Jehowy otrzymali w 1963 roku (Nowy Testament), a w 1967 roku całą Biblię

W 1963 roku 57 delegatów z Brazylii uczestniczyło w kongresach międzynarodowych pod hasłem „Wiecznotrwała dobra nowina” w Stanach Zjednoczonych, na których ogłoszono wydanie przekładu Chrześcijańskich Pism Greckich w Przekładzie Nowego Świata (Nowy Testament) w języku portugalskim, a w cztery lata później wydano całą Biblię. W roku 1966 w Sāo Paulo odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Synowie Boży – synami wolności” z udziałem 46 151 obecnych, a 1723 osoby zostały ochrzczone. W kraju działało 38 109 głosicieli[17]. W 1968 roku liczba głosicieli wzrosła do ponad 50 tysięcy. 20 grudnia tego samego roku Biuro Oddziału przeniesiono z Rio de Janeiro do São Paulo[9]. Na początku 1968 roku w 12 kongresach pod hasłem „Dzieło czynienia uczniów” uczestniczyło 86 007 osób, a 627 zostało ochrzczonych. W styczniu następnego roku w 11 kongresach pod hasłem „Dobra nowina dla wszystkich narodów” brało udział 95 780 osób, a 2370 zostało ochrzczonych. Na przełomie roku 1969 i 1970 zorganizowano serię kongresów pod hasłem „Pokój na ziemi”, liczba obecnych wyniosła 93 826 osób, a 3120 zostało ochrzczonych.

W serii 18 kongresów pod hasłem „Ludzie dobrej woli”, który odbył się w grudniu 1970 roku i styczniu 1971 wzięło udział 120 950 osób, a 3036 zostało ochrzczonych. W 1971 roku liczba głosicieli w tym kraju przekroczyła 70 tysięcy. Pod koniec roku 1971 w serii 18 kongresów pod hasłem „Imię Boże” uczestniczyło 138 343 osoby, a 3610 zostało ochrzczonych. W roku 1973 rozpoczęto drukowanie publikacji w nowo otwartej drukarni. W ostatnich dniach 1973 roku odbył się w São Paulo kongres międzynarodowy pod hasłem „Boskie zwycięstwo” z udziałem 94 586 osób – dodatkowy kongres odbył się w mieście Salvador w stanie Bahia, z udziałem 32 348 osób. W roku 1975 przekroczono liczbę 100 tysięcy głosicieli. Kongres pod hasłem „Zwycięska wiara” w São Paulo odbył się w dniach od 3 do 7 stycznia 1979 roku, brało w nim udział 81 938 osób. W Brazylii w kongresach uczestniczyło 193 749 osób, ogłoszono również wydanie Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata języku portugalskim (Brazylia).

W drugiej połowie lat 70. XX wieku powstały w kraju pierwsze Sale Zgromadzeń – obecnie w całym kraju jest ich 25.

21 marca 1981 roku otwarto nowe budynki Biura Oddziału wraz z drukarnią w Cesário Lange, około 150 kilometrów od São Paulo[9]. W roku 1982 powstał pierwszy zbór brazylijskiego języka migowego – w 2011 roku było 358 takich zborów i 460 grup, które tworzyły 18 obwodów[18]. W 1983 roku zorganizowano pomoc humanitarną dla ofiar powodzi w południowej części kraju. W dniach od 23 do 25 sierpnia 1985 roku odbyły się jednocześnie dwa kongresy międzynarodowe pod hasłem „Lud zachowujący prawość”. Na stadionie Morumbi w São Paulo obecnych było 162 941 delegatów z 11 krajów, natomiast na stadionie Maracanã w Rio de Janeiro 86 410. Dwaj członkowie Ciała Kierowniczego – John E. Barr i Lyman Alexander Swingle wygłosili specjalne przemówienia. W następnych tygodniach w pozostałych rejonach kraju zorganizowano 23 dalsze kongresy, na które przybyło w sumie 144 000 osób, z czego 1192 ochrzczono. Ogólna liczba przybyłych na kongresy w Brazylii wyniosła 389 387 osób, a 4825 osób zostało ochrzczonych[19][20]. W styczniu 1987 roku liczba głosicieli w Brazylii przekroczyła 200 tysięcy[16].

W sierpniu 1990 roku w São Paulo odbył się kolejny kongres międzynarodowy pod hasłem „Czysta mowa” z udziałem ponad 134 tysięcy delegatów z 14 krajów. W 1991 roku liczba głosicieli przekroczyła 300 tysięcy. W 1993 roku zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez suszę na północnym wschodzie Brazylii. W kwietniu 1995 roku liczba głosicieli przekroczyła 400 tysięcy, a w 1999 – pół miliona. W roku 1998 w Rio de Janeiro i São Paulo odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Boża droga życia[21].

Od roku 2000 | edytuj kod

W 2000 roku w Brazylii przeszło 70 tysięcy osób zobaczyło objazdową wystawę Fioletowe trójkąty, przedstawiającą prześladowanie Świadków Jehowy w okresie II wojny światowej[22]. W 2003 roku przekroczono liczbę 600 tysięcy głosicieli, a w roku 2008 – 700 tysięcy. W roku 2008, 2009, w 2011, w 2013, 2019 i 2020, zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez powódź i osuwiska ziemi[23][24][25][26]. Pod koniec 2011 roku do kraju przybyli kolejni misjonarze Szkoły Gilead.

W 2012 roku w Rio de Janeiro odbył się kongres specjalny pod hasłem „Strzeż swego serca![27]. W kongresie uczestniczyły zagraniczne delegacje, m.in. z Boliwii, Portugalii, Paragwaju i Urugwaju[28].

Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata wyd. zrewidowane w brazylijskiej odmianie j. portugalskiego opublikowano 2015 roku

22 marca 2015 roku w czasie specjalnego spotkania z okazji wizyty członka Ciała Kierowniczego – Davida Splane, ogłoszono i udostępniono około 1,1 miliona egzemplarzy zrewidowanego Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata w brazylijskiej odmianie języka portugalskiego[29]. W roku 2015 przekroczono liczbę 800 tysięcy głosicieli.

W 2016 roku zorganizowano roczną kampanię ewangelizacyjną mającą na celu dotarcie do ludzi zamieszkujących najbardziej oddalone rejony Amazonii. W ciągu czterech miesięcy ponad 6500 głosicieli udało się do 53 miejscowości, by tam prowadzić działalność ewangelizacyjną[30]. Przy okazji Letnich Igrzysk Olimpijskich oraz paraolimpijskich zorganizowanych w sierpniu i wrześniu 2016 roku w Rio de Janeiro przygotowano specjalną kampanię mającą na celu dotrzeć do sportowców, dziennikarzy i gości z wielu krajów świata. Wzięło w niej udział około 4000 głosicieli, którzy posługując się 268 stojakami z literaturą biblijną rozpowszechnili ponad 85 tysięcy publikacji biblijnych w kilkunastu językach[31]. W dniach od 27 do 29 października 2017 roku w boliwijskim mieście Cochabamba odbył się kongres specjalny pod hasłem „Nie poddawaj się!” z udziałem delegacji z Brazylii[32], a we wrześniu 2018 roku odbył się kongres specjalny pod hasłem „Bądź odważny!” w Maputo w Mozambiku[33]. W 2018 roku zorganizowano specjalną kampanię ewangelizacyjną, którą objęto około 2000 terenów odizolowanych, wzięło w niej udział przeszło 40 000 głosicieli[34].

W 2017 roku w Brazylii prowadzono 929 163 studiów biblijnych

W dniach od 12 do 14 lipca 2019 roku kongres międzynarodowy pod hasłem „Miłość nigdy nie zawodzi!” odbył się w São Paulo Expo w São Paulo. Uczestniczyły w nim 36 624 osoby, w tym 7000 delegatów z 67 krajów[35][36][37]. Oprócz tego kongresu międzynarodowego zorganizowano kongresy regionalne w 153 brazylijskich miastach. Delegacje z Brazylii uczestniczyły w kongresie międzynarodowym w Danii[37], Holandii, Kanadzie, Korei Południowej, Meksyku, Niemczech, Portugalii i Stanach Zjednoczonych[38]. Od września do grudnia 2019 roku zorganizowano specjalną kampanię ewangelizacyjną mającą na celu dotarcie do ludzi zamieszkujących odizolowane wiejskie rejony. W ciągu czterech miesięcy ponad 80 000 głosicieli udało się na ponad 1600 takich terenów, by prowadzić tam działalność ewangelizacyjną[39].

Wiosną 2020 roku z powodu trudnej sytuacji finansowej związanej z pandemią COVID-19 zorganizowano pomoc humanitarną dla ponad 12 000 najbardziej potrzebującymi zborom, w tym współwyznawcom mieszkających w trudno dostępnym dorzeczu Amazonki. Dostarczono im podstawowe środki żywnościowe[40].

Od września do grudnia 2020 roku z powodu ograniczeń związanych z pandemią COVID-19 zorganizowano specjalną kampanię głoszenia listownego. Wzięli w niej udział głosiciele z 3000 zborów. Objęto nią trudno dostępne tereny kraju[41]. W mieście Salvador działalność prowadzi przeszło 36 800 głosicieli w 351 zborach. W dzielnicy Pituba znajduje się kompleks 6 Sal Królestwa z którego korzysta 15 zborów. Ogółem na terenie miasta jest 20 takich kompleksów (w każdym z nich od 2 do 4 Sal Królestwa)[42].

Kongresy regionalne odbywają się w językach: portugalskim, brazylijskim migowym, angielskim, arabskim, brazylijskim niemieckim, chińskim, dolnoniemieckim (zachodniopomorskim), francuskim, guarani, hiszpańskim, japońskim, koreańskim, kreolskim (Haiti), niemieckim, talian i włoskim, a w przeszło 30 językach zebrania zborowe[b].

Brazylijskie Biuro Oddziału drukuje literaturę biblijną w przeszło 70 językach, a wysyła w przeszło 120 językach[4]. Działa w nim również Regionalny Zespół Wideo[43]. Nadzoruje również pracę Biur Tłumaczeń w miastach: Boa Vista (j. macushi), Bonfim (j. wapishana), Cesário Lange (j. portugalski (Brazylia), brazylijski j. migowy), Flores da Cunha (j. talian), Maués (j. satare-mare), Nova Petrópolis (j. Riograndenser Hunsrückisch), Nova Xavantina (j. xavante), Planalto (j. kaingang), Santa Maria de Jetibá (j. pomorski), Canguçu (j. pomorski), São Gabriel da Cachoeira (j. nheengatu), Tabatinga (j. ticuna)[44].

Zorganizowano 31 mobilnych brygad budowlanych, które przy współpracy z lokalnymi zborami remontują i budują nowe Sale Królestwa. Średnio, rocznie przeprowadza się około 250-300 takich przedsięwzięć, a od marca 2000 do 2013 roku zakończono 3647 takich zadań[45]. 4 maja 2014 roku w mieście Manaus, oddano do użytku 27 Salę Zgromadzeń wybudowaną w Brazylii[5][46]. W 2017 roku w Brazylii było 29 Sal Zgromadzeń, 7983 Sale Królestwa oraz 4 ich kompleksy, składające się z conajmniej 6 Sal Królestwa[44].

Świadkowie Jehowy w Brazylii prowadzą również kursy nauki czytania i pisania dla analfabetów[47].

Ponad 11 900 zborów w Brazylii spotyka się w Salach Królestwa Sale Zgromadzeń Świadków Jehowy w Brazylii Amélia RodriguesBrasíliaArapongasBauruFortalezaManausBelémCamaçariRecifeCosmópolisGoiâniaBelo HorizonteRJItaboraíItajaíIMNhandearaPQuatro BarrasQueimadosRSertãozinhoSão VicenteVCesário Lange Miejscowości w Brazylii, w których znajdują się Sale Zgromadzeń Świadków Jehowy (kolor czerwony) oraz Biuro Oddziału z Salą Zgromadzeń (niebieski). Skróty: I – Itatiba, M – Mairiporã, P – Pindamonhangaba, R – Ribeirão Pires, RJ – Rio de Janeiro, V – Vargem Grande Paulista.

Uwagi | edytuj kod

  1. W związku z pandemią COVID-19 od marca 2020 roku publiczna działalność ewangelizacyjna została zawieszona (jest prowadzona listownie, telefonicznie i w formie elektronicznej). Natomiast program uroczystości Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa oraz zebrań zborowych przeprowadzany jest poprzez wideokonferencje.
  2. Zebrania zborowe organizuje się m.in. w językach: portugalskim, brazylijskim migowym, ajmara, angielskim, arabskim, brazylijskim koreańskim, niemieckim, niemieckim (Brazylia), chińskim, dolnoniemieckim (zachodniopomorskim), francuskim, greckim, guarani, hiszpańskim, japońskim, keczua (Imbabura, Boliwia), koreańskim, kreolskim (Haiti), niemieckim, romani (Argentyna), satare-mare, talian, ukraińskim, urugwajskim migowym i włoskim.

Przypisy | edytuj kod

  1. Brazylia – Ilu tam jest Świadków Jehowy, jw.org [dostęp 2020-12-24] .
  2. Watchtower, Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy na całym świecie w roku służbowym 2020, jw.org .
  3. Brazylia, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watch Tower Bible and Tract Society, 15 listopada 2015, s. 2, ISSN 1234-1150 .
  4. a b Watchtower, Biuro Oddziału w Brazylii, jw.org [dostęp 2013-12-11] .
  5. a b Watchtower, Sala Zgromadzeń w amazońskiej dżungli, jw.org [dostęp 2015-01-26] .
  6. Watchtower, Coraz więcej krajów w „klubie stutysięczników”, jw.org, 2015 [dostęp 2015-09-06] .
  7. Nosiciel światła dla wielu narodów, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, CXXI, Watchtower, 1 lipca 2000, s. 24, 25, ISSN 1234-1150 .
  8. a b „Do wykonania jest większe żniwo”, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, CXXXV, Watchtower, 15 maja 2014, s. 31, 32, ISSN 1234-1150 .
  9. a b c Pierwsze utworzono sto lat temu, „Przebudźcie się!”, LXXXI, Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 22 grudnia 2000, s. 17–19, ISSN 1234-1169 .
  10. KrzysztofK. Biliński KrzysztofK., Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 53–55, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207 .
  11. Yearbook of Jehovah's Witnesses 1973, New York: Towarzystwo Strażnica, 1973, s. 44, 45 .
  12. Królestwo Boże panuje!, Towarzystwo Strażnica, 2014, s. 94 .
  13. Samochód z megafonem znany milionom, „Strażnica”, CXXXVII, Watch Tower Bible and Tract Society, luty 2016, s. 31, 32, ISSN 1234-1150 .
  14. Charles Leathco: 70 lat błogosławieństw na przydzielonym terenie, jw.org [dostęp 2015-09-14] .
  15. Bóg okazywał nam niezasłużoną życzliwość, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, CXXXVIII, Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, luty 2017, s. 13–17 .
  16. a b Królestwo Boże panuje!, Towarzystwo Strażnica, 2014, s. 88 .
  17. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 maja 1967, s. 268  (ang.).
  18. Brazylijski język migowy, „Strażnica”, CXXXIII, Watch Tower Bible and Tract Society, 15 lipca 2012, s. 2, ISSN 1234-1150 .
  19. Watchtower, Rocznik Świadków Jehowy 1997, s. 163, 164, 207 .
  20. Watchtower, Jehowa nas strzeże, „Strażnica Zwiastująca Jehowy”, 1987, s. 20–23 .
  21. Watchtower, Rocznik Świadków Jehowy 2020, jw.org, 2000, s. 8 .
  22. Rocznik Świadków Jehowy 2001, s. 21 .
  23. Watchtower, Miłość w działaniu po kataklizmie, jw.org [dostęp 2014-08-10] .
  24. Watchtower, Lawiny błotne w Brazylii, jw.org, 11 stycznia 2013 [dostęp 2015-11-01] .
  25. Watchtower, Usuwanie szkód po niszczycielskich powodziach w Brazylii, jw.org, 4 lutego 2020 [dostęp 2020-02-12] .
  26. Watchtower, Powódź i osuwiska w brazylijskim stanie Santa Catarina, jw.org, 28 grudnia 2020 [dostęp 2021-01-03] .
  27. Watchtower, Specjalne kongresy Świadków Jehowy w siedmiu krajach, jw.org [dostęp 2014-05-26] .
  28. Congresso das Testemunhas de Jeová Rio de Janeiro BR 2012, dailumotion.com, 2012 [dostęp 2020-04-06]  (port.).
  29. Watchtower, Cenny dar w języku portugalskim, jw.org, 6 lipca 2015 [dostęp 2015-11-03] .
  30. Rocznik Świadków Jehowy 2017, Towarzystwo Strażnica, 2016, s. 58 .
  31. Watchtower, Głoszenie podczas igrzysk olimpijskich w Rio de Janeiro, jw.org, wrzesień 2017 [dostęp 2017-09-10] .
  32. Watchtower, Kongresy specjalne 2017, jw2017.org, 1 października 2016 [dostęp 2017-10-01] [zarchiwizowane z adresu 2018-03-07] .
  33. Watchtower, Kongresy specjalne 2018, jw2018.org, 10 września 2017 [dostęp 2017-09-18] [zarchiwizowane z adresu 2018-03-07] .
  34. Watchtower, Jak nasi bracia okazują niezawodną miłość, jw.org, 31 marca 2020 [dostęp 2020-03-31] .
  35. Feiras doF. Brasil Feiras doF., São Paulo vai sediar um dos congressos internacionais das Testemunhas de Jeová em 2019, feirasdobrasil.com.br, 11 czerwca 2019 [dostęp 2019-06-21]  (port.).
  36. Watchtower, Kongres międzynarodowy w roku 2019 pod hasłem „Miłość nigdy nie zawodzi!” – São Paulo (Brazylia), jw.org, 19 lipca 2019 [dostęp 2019-07-23] .
  37. a b Watchtower, Kongresy międzynarodowe pod hasłem „Miłość nigdy nie zawodzi!”, jw.org, 8 września 2018 [dostęp 2019-09-28] .
  38. Watchtower, Kongresy międzynarodowe 2019, jw.event.org, 8 sierpnia 2018 [dostęp 2018-08-08] .
  39. Watchtower, Specjalna kampania w wiejskich regionach Brazylii, jw.org, 10 grudnia 2019 [dostęp 2019-12-12] .
  40. Watchtower, Pomoc dla naszych braci w Amazonii, jw.org, 25 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-29] .
  41. Watchtower, Świadkowie Jehowy w Brazylii głoszą na rzadko opracowywanych terenach, jw.org, 27 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-02] .
  42. Watchtower, Miejsce wielbienia dla 15 zborów, jw.org, 3 listopada 2017 [dostęp 2017-11-03] .
  43. Watchtower, Sprawozdanie Komitetu Nauczania, jw.org, 3 lipca 2017 [dostęp 2017-07-03] .
  44. a b Brazil Branch Office of Jehovah’s Witnesses, Watchtower, 2019  (ang.).
  45. Z wizytą w Brazylii, „Przebudźcie się!”, XCIV, Watch Tower Bible and Tract Society, grudzień 2013, s. 9 .
  46. Watchtower, Uroczyste oddanie Sali Zgromadzeń w lesie deszczowym, jw.org [dostęp 2015-06-02] .
  47. Watchtower, Kursy czytania i pisania pomagają ludziom na całym świecie, jw.org .

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Świadkowie Jehowy w Brazylii" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy