Świadkowie Jehowy w województwie dolnośląskim


Świadkowie Jehowy w województwie dolnośląskim w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Świadkowie Jehowy w województwie dolnośląskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy w województwie dolnośląskim. W wyniku Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 określono liczbę osób na terenie województwa deklarujących swoją przynależność religijną do Świadków Jehowy na 15 371[1]. Natomiast liczba głosicieli według opracowania GUS „Wyznania religijne w Polsce 2015–2018” w roku 2018 wynosiła 12 188[2]. W styczniu 2021 roku na terenie województwa znajdowały się miejsca zgromadzeń 129 zborów (w tym zbór angielskojęzyczny, trzy zbory i dwie grupy rosyjskojęzyczne, dwa zbory i trzy grupy ukraińskojęzyczne, zbór i dwie grupy języka migowego[3][a][b].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Początki | edytuj kod

W roku 1910, 1911, 1914 i 1919 grupy we Wrocławiu (1910, 1911, 1914), Głuszycy (1911), Lwówku Śląskim (1910), Łomnicy (1910) i Zgorzelcu (1910, 1911, 1914, 1919) odwiedzał przedstawiciel niemieckiego biura, pielgrzym Hermann Herkendell (1889–1926)[c][4][5][6][7].

Wiosną 1916 roku pielgrzym Max Cunow odwiedził zbory we Wrocławiu i Zgorzelcu[8], w którym ponownie przebywał w listopadzie 1916 roku[9]. W zborze w Zgorzelcu przebywał również w 1917 roku. Później odwiedził zbór w Cieplicach, Boguszowie, we Wrocławiu i w Legnicy[d][10]. W lutym 1917 roku pielgrzym Karl Wellershaus odwiedził zbory m.in. we Wrocławiu, w Głuszycy, Legnicy i Zgorzelcu[e][11].

W 1919 roku we Wrocławiu było 19 wyznawców. Na początku lat 20. XX wieku organizowano wyjazdy rowerowe, aby prowadzić działalność kaznodziejską do 100 km od Wrocławia. Pod koniec lat 20. XX wieku w Cieplicach Śląskich-Zdroju działało ponad 40 wyznawców, a w samej Jeleniej Górze – około 60. Duże grupy wyznawców działały także w okolicach Wałbrzycha, Kłodzka, Nowej Rudy oraz Zgorzelca.

We wrześniu 1932 roku pielgrzym o nazwisku Rahbe odwiedził zbory w Lubaniu, Wałbrzychu, Świdnicy, Dzierżoniowie, Bielawie i Nowej Rudzie[f][12].

W 1932 roku zbory w Lubaniu, Bolesławcu, Górze, Głogowie, Nowej Rudzie, Wałbrzychu, a w 1933 roku w Świebodzicach, Lubiechowie (obecna dzielnica Wałbrzycha) i Braszowicach odwiedził Robert Arthur Winkler[g][13][14].

W 1932 roku zgromadzenia odbyły się w Legnicy (4, 5 czerwca, przy Breslauer Str. 3/II)[15], Jeleniej Górze (2, 3 lipca, przy Rosenauer Str. 9)[16], Kamiennej Górze (26, 27 listopada, przy Liebauer Str. 13)[17], Nowej Rudzie (17, 18 września, przy Wollenspüle 2)[18], Wałbrzychu (13, 14 lutego, przy Hermannstr. 25), Zgorzelcu (20, 21 lutego, przy Konsulstr. 32)[19] i Ziębicach (11, 12 czerwca, przy Rosenstr. 14)[16], a w 1933 roku – we Wrocławiu (6, 7 maja)[20] i Legnicy (22 i 23 kwietnia, przy Grenadierstr. 30h)[21].

Prześladowania w okresie III Rzeszy | edytuj kod

 Osobny artykuł: Prześladowania Świadków Jehowy w III Rzeszy. Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania odmawiali Świadkowie Jehowy m.in. w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen

W czasach nazizmu wielu tutejszych niemieckich Świadków Jehowy trafiło do więzień i hitlerowskich obozów koncentracyjnych za odmowę pójścia na kompromis i wyrzeczenia się służenia Bogu Jehowie (m.in. z Legnicy, Nowej Rudy, Lubania)[22].

W niemieckim obozie koncentracyjnym Groß-Rosen osadzono 109 Świadków Jehowy z Niemiec, Polski, Holandii, Austrii, Czech, Luksemburga i innych krajów, przebywali także w kopalni w Złotoryi, na robotach przymusowych[23].

W latach 30. Świadkowie Jehowy ze zboru Hirschberg (Jelenia Góra) w kilkuosobowych grupach, wyglądający na turystów przenosili zakazaną w Niemczech literaturę biblijną przez zieloną granicę ze Szpindlerowego Młyna, znajdującego się na terenie Czechosłowacji. Następnie literatura była pakowana w paczki podobnie jak mydło i rozsyłana koleją do różnych części Niemiec. Działalność ta została ograniczona w 1936 roku gdy władze odkryły punkt przechowywania literatury znajdujący się pod Berlinem, a w nim wśród wielu innych trzy paczki z Hirschberga. Pomimo aresztowania trzech miejscowych Świadków transport literatury na szlaku karkonoskim odbywał się dalej choć już w mniejszym stopniu[24].

Kurierzy z publikacjami docierali także m.in. do Zgorzelca oraz Wrocławia[25][26].

Okres powojenny | edytuj kod

Po II wojnie światowej przybyli tu polscy Świadkowie Jehowy. Powstały nowe zbory. W roku 1945 do Jeleniej Góry przeprowadził się z rodziną Stanisław Kocieniewski. Wkrótce sprowadzali się inni i powstał tam pierwszy zbór[27]. W 1946 w Boguszowie miejscowi Świadkowie Jehowy posiadali własną Salę Królestwa. Działał też około 50-osobowy zbór w Wałbrzychu[28].

W lipcu 1947 roku w Jeleniej Górze odbyła się pierwsza powojenna konwencja na Dolnym Śląsku z udziałem ok. 600 osób[29] Urządzili ją w wyremontowanym przez nich budynku. Na zjazd przyjechała orkiestra z Poznania oraz delegacje z Kłodzka i Wrocławia. Miejsce zgromadzenia do późnej nocy ochraniała milicja[30].

Również w Głogowie pierwszych kilkoro Świadków Jehowy pojawiło się zaraz po zakończeniu wojny. Na początku spotykali się na zebraniach religijnych w mieszkaniach prywatnych. Działalność głoszenia powodowała, że liczba wyznawców stale się zwiększała. W 1993 roku na terenie miasta istniało już 5 zborów[31]. W roku 1947 na terenie województwa wrocławskiego działały 44 zbory. W roku 1949 aresztowano uczestników zebrań w Salach Królestwa w Kamiennej Górze oraz we Wrocławiu[32][33]. Według szacunków Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa wiosną 1950 roku na terenie województwa wrocławskiego działało 86 grup. Ustalił też informacje o 3395 głosicielach mieszkających w województwie i oszacował liczbę głosicieli oraz osób zainteresowanych na około 7320. W czerwcu 1950 roku według kolejnych szacunków WUB działało 71 grup i co najmniej 5000 głosicieli[34].

Prześladowania | edytuj kod

W roku 1950 nastąpiła fala aresztowań i zakaz działalności. W województwie wrocławskim, poza główną akcją aresztowań z czerwca (w ciągu jednej nocy zatrzymano ponad 600 osób), 5 lipca 1950 roku przeprowadzono następną, podczas której aresztowano kolejnych głosicieli. Według niepełnych danych na dzień 8 lipca 1950 roku liczba aresztowanych w województwie wynosiła 518 osób. Do 5 sierpnia 123 osoby zostały zwolnione, a 359 pozostawało w areszcie. Na koniec 1950 roku spośród 621 aresztowanych, 30 zostało skazanych na bezwzględne kary pozbawienia wolności[35]. Od tego roku działalność prowadzona była konspiracyjnie. Działalność wydawnicza publikacji była prowadzona konspiracyjnie w kilku ukrytych ośrodkach drukarskich na terenie województwa. W roku 1964 funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa zlikwidowali drukarnię w Koźlicach[36] oraz Wiatraczynie[37]. W 1974 roku w ramach operacji o kryptonimie „Wicek-Szef”, funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa zlikwidowali drukarnię w Zgorzelcu[38]. Szczególnie od roku 1955 wielu Świadków za działalność religijną oraz za odmowę odbycia służby wojskowej skazywano na kary więzienia w zakładach karnych. W roku 1964 rozpoczęto organizowanie tzw. konwencji leśnych na polanach w lasach. Według danych UB w 1969 roku powiecie głogowskim mieszkało 104 głosicieli, w tym w samym Głogowie 38[39].

Czas „odwilży” | edytuj kod

Szczególnie od lat 70. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach, gdzie jest mniej wyznawców (wcześniejsze nazwy: obozy pionierskie, ośrodki pionierskie, grupy pionierskie)[b].

W latach 80. XX wieku zaczęto organizować zgromadzenia w halach i na stadionach.

W dniach 16–18 sierpnia 1985 roku na Stadionie Olimpijskim we Wrocławiu odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Lud zachowujący prawość[40][41]. Najwyższa liczba obecnych wyniosła 16 003 osoby, a 545 ochrzczono.

Odzyskanie rejestracji prawnej i rozwój działalności | edytuj kod

Po odzyskaniu uznania prawnego w Polsce (w 1989 roku) zaczęły powstawać nowe Sale Królestwa (ostatnio w 2012 roku w Boguszowie-Gorcach[42], w lipcu 2019 roku w Świebodzicach[43], a w styczniu 2020 roku w Legnicy[44]).

W roku 1988 do głosicielki w Środzie Śląskiej dołączyli pionierzy. W 1990 roku powstał tam 47-osobowy zbór, a wkrótce Sala Królestwa. W 1992 roku działalność miejscowych głosicieli opisano w czasopiśmie religijnym „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy[45].

W czasie powodzi w 1997 roku oraz powodzi w 2010 roku zorganizowano pomoc humanitarną głównie dla poszkodowanych przez nią współwyznawców[46].

Wiosną 2009 roku w byłym hitlerowskim obozie koncentracyjnym Gross-Rosen prezentowana była wystawa Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm, poświęcona ich neutralności w okresie nazizmu, a jej skrócona prezentacja miała również miejsce w Szczawnie-Zdroju.

Sala Zgromadzeń w Skarbimierzu, znajdująca się w podbrzeskiej miejscowości Skarbimierz-Osiedle gości dolnośląskich Świadków Jehowy z okazji zgromadzeń obwodowych (oprócz zborów z rejonu Głogowa i Zgorzelca)[b].

Kongresy regionalne odbywają się[b] we Wrocławiu (do roku 2011 najczęściej na Stadionie Olimpijskim we Wrocławiu, w latach 2016–2017 w Hali „Orbita”, w roku 2008 i w latach 2014–2015 w Hali Stulecia, w 2012, 2018 i 2019 roku na Stadionie Miejskim we Wrocławiu[47][48][49]. Poprzednio również w Zgorzelcu (w latach 2015–2017 w Turów Arenie) i Lubinie (w latach 2015–2017 w hali RCS) oraz w Wałbrzychu (np. w latach 2015–2017 w hali Aqua Zdrój)[50] i w Legnicy (w latach 1999–2005 i 2010 na Stadionie Miejskim)[h].

Świadkowie Jehowy studiują Biblię także z więźniami w zakładach karnych indywidualnie i w kilkuosobowych grupach m.in. w dwóch więzieniach w Wołowie. Niektórzy skazani dzięki temu dokonali niezbędnych zmian w swym postępowaniu, by mogli zostać ochrzczeni[51][52][b]. Działalność prowadzona jest także wśród obcorajowców, zebrania zborowe oprócz j. polskiego i polskiego j. migowego przeprowadza się także w j. angielskim, ukraińskim i rosyjskim (do 2020 roku również w j. arabskim i hiszpańskim).

W placówkach medycznych na terenie województwa dolnośląskiego (m.in. we wrocławskim Wojskowym Szpitalu Klinicznym) zespoły medyczne operują Świadków Jehowy bez krwi[53][54].

W latach 2012–2019 nastąpiła reorganizacja zborów. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim, obejmujące Wrocław. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków z literaturą biblijną. W 2016 roku w Głogowie zakończyła naukę 15 klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa.

W dniach od 30 listopada do 3 grudnia 2017 roku Świadkowie Jehowy prezentowali i udostępniali swoje bezpłatne publikacje biblijne na „26. Wrocławskich Targach Dobrych Książek”[55], a w dniach od 5 do 8 grudnia 2019 roku na „28. Wrocławskich Targach Dobrej Książki”[56].

Zbory | edytuj kod

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa[i][3]:

Na terenie miast na prawach powiatów[j]
  • Jelenia Góra: 6 zborów: Cieplice–Południe, Cieplice–Północ, Południe, Północ, Wschód, Zachód (w tym grupa ukraińskojęzyczna)
  • Legnica: 8 zborów: Centrum, Nadbrzeże, Piekary, Południe, Północ, Ukraiński, Wschód, Zachód
  • Wałbrzych 10 zborów: Biały Kamień, Nowe Miasto, Piaskowa Góra (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Podgórze (w tym grupa języka migowego), Podzamcze, Rusinowa, Rynek, Sobięcin (Sala Królestwa: Boguszów-Gorce), Stary Zdrój, Wałbrzych–Szczawno-Zdrój
  • Wrocław: 26 zborów: Angielski, Brochów, Gajowice, Gądów, Grabiszynek, Huby, Jagodno, Karłowice, Klecina, Krzyki, Legnicka, Leśnica, Migowy, Milenijna, Nadodrze, Nowy Dwór, Ołbin, Osobowice, Plac Grunwaldzki, Psie Pole, Rosyjski–Południe, Rosyjski–Północ, Rynek, Sępolno, Ukraiński, Zakrzów
WrocławJelenia GóraLegnicaBolesławiecBielawaDzierżoniówPieszyceGłogówGóraBolkówJaworKarpaczSzklarska PorębaKBystrzycka KłodzkaKłodzkoKudowaNowa RudaPolanica-ZdrójStronie-LądekSzczytna-DusznikiChojnówProchowiceLubańLubinLubomierzLwówek ŚląskiMirskMiliczOleśnicaSycówTwardogóraJelcz-LaskowiceOławaChocianówStrzelinŚroda ŚląskaStrzegomŚwidnicaŚwiebodziceŻarówOborniki ŚląskieTrzebnicaBoguszów-GorceGłuszycaMieroszówWSWołówWińskoKąty WrocławskieSobótkaZąbkowice-ŚląskieZiębice–PaczkówBogatyniaCzerwona WodaZgorzelecZłotoryja Miejscowości w województwie dolnośląskim, w których są zbory Świadków Jehowy[3]. Na żółto zaznaczono zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru. Skróty: W – Wałbrzych, K – Kamienna Góra, S – Szczawno-Zdrój. Sala Królestwa w Kłodzku Sala Królestwa w Sobótce Sala Królestwa w Świebodzicach
Na terenie powiatów

Uwagi | edytuj kod

  1. Obwody polskojęzyczne: Wrocław-Południe, Wrocław-Północ, Jelenia Góra, Kłodzko, Legnica, Wałbrzych, Zgorzelec, Głogów-Żary (część), Ostrów Wielkopolski (część); polskiego języka migowego: Piotrków-Tomaszów (część); angielski (część); rosyjski (część); ukraiński (część).
  2. a b c d e W związku z pandemią COVID-19 od marca 2020 roku publiczna działalność ewangelizacyjna oraz działalność od domu do domu została zawieszona (prowadzona jest obecnie tylko listownie, telefonicznie i w formie elektronicznej). W związku z tym do odwołania zawieszono wszelkie szkolenia i kursy (oprócz Kursu Służby Pionierskiej przeprowadzanego w formie wideokonferencji). Zebrania zborowe odbywają się wyłącznie w formie wideokonferencji (nie odbywają się w Salach Królestwa). Wstrzymano organizowanie kongresów regionalnych i zgromadzeń obwodowych. Ich program jest zamieszczany w oficjalnym serwisie internetowym jw.org. Wstrzymano również wszelkie budowy i remonty Sal Królestwa.
  3. Hermann Herkendell złożył wizyty grupom we Wrocławiu (26.06.1910; 1, 2.06.1911; 5, 6.03.1914), Głuszycy (31.05.1911), Lwówku Śląskim (24.06.1910), Łomnicy (25.06.1910) i Zgorzelcu (23.06.1910; 30.05.1911; 3, 4.03.1914; 3–6.04.1919).
  4. Max Cunow złożył wizyty zborom we Wrocławiu (04.1916; 2, 3.11.1916; 6, 7.07.1917), Boguszowie (5.07.1917), Cieplicach (3,4.07.1917) i Zgorzelcu (19, 20.05.1917; 1, 2.07.1917).
  5. Karl Wellershaus złożył wizyty zborom we Wrocławiu (7.02.1917), Głuszycy (8.02.1917), Legnicy (9.02.1917) i Zgorzelcu (10.02.1917).
  6. Rahbe złożył wizyty zborom w Lubaniu (12.09.1917), Wałbrzychu (13.09.1917), Świdnicy (14.09.1917), Dzierżoniowie (15.09.1917), Bielawie (16.09.1917) i Nowej Rudzie (17.09.1917).
  7. Rober Arthur Winkel złożył wizyty zborom w Lubaniu (5, 6.09.1932), Bolesławcu (7.09.1932), Górze (8.09.1932), Głogowie (9.09.1932), Nowej Rudzie (18.10.1932), Wałbrzychu (19.10.1932), Świebodzicach (20.02.1933), Lubiechowie (21.02.1933) i Braszowicach (22.02.1933).
  8. Kongresy organizowano na Stadionie Olimpijskim we Wrocławiu (1990 „Czysta mowa”: 19–21 lipca; 1991 „Lud miłujący wolność”: 19–21 lipca; 1992: „Nosiciele światła”: 14–26 lipca; 1993 „Pouczani przez Boga”: 22–25 lipca; 1994: „Bojaźń Boża”: 8–10 lipca; 1995: „Rozradowani chwalcy Boga”: 21–24 lipca; 1996: „Posłańcy pokoju Bożego”: 9–11 sierpnia; 1997: „Wiara w słowo Boże”: 27–29 czerwca; 1998 „Boża droga życia”: 17–19 lipca; 1999 „Prorocze słowo Boże”; 2000 „Wykonawcy słowa Bożego”; 2001: „Nauczyciele słowa Bożego”: 13–15 lipca; 2002: „Gorliwi głosiciele Królestwa”; 2003: „Oddajcie chwałę Bogu”: 18–20 lipca; 2004: „Chodź z Bogiem”; 2005: „Posłuszni Bogu”; 2007: „Naśladuj Chrystusa!”; 2009: „Czuwajcie!”: 16–19 lipca; 2010: „Trwaj przy Jehowie!”: 16–18 lipca; 2011: „Niech przyjdzie Królestwo Boże!”: 1–3 lipca), na Stadionie GKS „Górnika” Wałbrzych (1990: 12–14 lipca; 1991: 19–21 lipca; 1992: 31 lipca–2 sierpnia; 1993: 8–11 lipca; 1994: 1–3 lipca; 1995: 28–30 lipca; 1996: 26–28 lipca; 1997: 18–20 lipca; 1998: 10–12 lipca; 2006: „Wyzwolenie jest blisko!”: 4–6 sierpnia) oraz Stadionie Miejskim w Legnicy (1999: 2–4 lipca; 2000: 21–23 lipca; 2001: 6–8 lipca; 2002: 19–21 lipca; 2003: 11–13 lipca; 2004: 2–4 lipca; 2005: 1–3 lipca; 2010: 2–4 lipca; 2011: 8–10 lipca).
  9. Według NSP 2011 największy odsetek mieszkańców deklarujących przynależność do Świadków Jehowy zanotowano w powiecie wałbrzyskim (powyżej 1% mieszkańców); w powiecie zgorzeleckim i Legnicy (0,75–0,99%); w powiatach głogowskim, jeleniogórskim, kłodzkim, świdnickim, ząbkowickim i Jeleniej Górze (0,5–0,74%); w powiatach bolesławieckim, dzierżoniowskim, lubińskim, oleśnickim, polkowickim i we Wrocławiu (0,24–0,49%); a w pozostałych poniżej 0,24% (uwzględniono tylko deklaracje powyżej 300 osób w powiecie).
  10. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatów pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się dany zbór.

Przypisy | edytuj kod

  1. GUS, Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 .
  2. Główny UrządG.U. Statystyczny Główny UrządG.U., Wyznania religijne w Polsce 2015-2018, 28 lutego 2020, s. 234-236 .
  3. a b c Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2021-01-04] .
  4. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 czerwca 1910, s. 98  (niem.).
  5. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 maja 1911, s. 80  (niem.).
  6. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 marca 1914, s. 34  (niem.).
  7. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 kwietnia 1914, s. 50  (niem.).
  8. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 maja 1916, s. 66  (niem.).
  9. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 października 1916, s. 146  (niem.).
  10. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 lipca 1917, s. 114  (niem.).
  11. Bruder Karl Wellershaus, archiv-vegelahn.de  (niem.).
  12. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 sierpnia 1932, s. 256  (niem.).
  13. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 października 1932, s. 306  (niem.).
  14. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 kwietnia 1933, s. 128  (niem.).
  15. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 maja 1932, s. 146  (niem.).
  16. a b Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 czerwca 1932, s. 178  (niem.).
  17. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 listopada 1932, s. 338  (niem.).
  18. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 września 1932, s. 258  (niem.).
  19. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 stycznia 1932, s. 18  (niem.).
  20. Watchtower, Bezirkshauptversammlung, „Biuletyn”, kwiecień 1933, s. 2  (niem.).
  21. Watchtower, Wochenendversammlungen, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 marca 1933, s. 82  (niem.).
  22. TeresaT. Wontor-Cichy TeresaT., Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003 .
  23. AleksandraA. Matelska AleksandraA., „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 113–120, 205, ISBN 78-83-61387-19-0 .
  24. Jehowa osłaniał ich w cieniu góry, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 grudnia 2013, s. 3–5 .
  25. StefaniaS. Krug StefaniaS., FritzF. Poppenberg FritzF., Nie bójcie się..., Drei Linden Film Gbr., 1997 .
  26. Watchtower, Gertrud Pötzinger: Najważniejsze jest imię Jehowy, jw.org, 6 lutego 2017 [dostęp 2017-02-06] .
  27. Rocznik Świadków Jehowy 1994, Towarzystwo Strażnica, 1994, s. 211 .
  28. Kronika Wałbrzyska, 1991, s. 12 .
  29. KrzysztofK. Biliński KrzysztofK., Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 194, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207 .
  30. „Świadkowie Jehowy” pod strażą, „Gazeta Ludowa”, 19 lipca 1947, s. 4 .
  31. Glogopedia, Świadkowie Jehowy, Głogów 1994 .
  32. K.K. Urban K.K., Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20 .
  33. WitoldW. Kaszewski WitoldW., Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim, Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 87, ISBN 978-83-917339-8-1 .
  34. GrzegorzG. Jasiński GrzegorzG., Próba likwidacji wyznania Świadków Jehowy w Polsce w drugiej połowie 1950 roku. Zarys zagadnienia, Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2020 .
  35. Instytut PamięciI.P. Narodowej Instytut PamięciI.P., Działalność Świadków Jehowy w 1952 r. Charakterystyka, sierpień 1952, Warszawa: IPN, 1952, s. 110–170 .
  36. Analizy i informacje Komendy Wojewódzkiej MO o działalności i związku wyznaniowego "Świadkowie Jehowy" 1961, Zielona Góra 1961 .
  37. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu 1983-1990; IPN Wr 039/10080 t. 1, ipn.gov.pl .
  38. IPN, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie 1956-1990; IPN BU 01245/72, ipn.gov.pl .
  39. Analizy i informacje Komendy Wojewódzkiej MO o działalności i związku wyznaniowego "Świadkowie Jehowy" 1961, Zielona Góra , 30 czerwca 1969 .
  40. Zgromadzenie Świadków Jehowy, „Dziennik Polski”, 19 sierpnia 1985, s. 4 .
  41. Watchtower, Zgromadzenia Świadków Jehowy w Polsce, „Przebudźcie się!”, kwiecień 1986, s. 9–12 .
  42. SebastianS. Biały SebastianS., Dni otwartych drzwi Sali Królestwa Świadków Jehowy w Boguszowie–Gorcach, walbrzyszek.com, 6 lutego 2012 [dostęp 2020-01-17] .
  43. SebastianS. Biały SebastianS., Z wizytą w Sali Królestwa w Świebodzicach, swiebodzice.info, 8 lipca 2019 [dostęp 2018-08-13] .
  44. SebastianS. Biały SebastianS., Nowa Sala Królestwa Świadków Jehowy (wideo, foto), regionfan.pl, 26 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-27] .
  45. Zbieranie „kosztowności” w Polsce (''Pionierzy torują drogę''), „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watchtower, 15 lipca 1992, s. 26 .
  46. Watchtower, Kiedy już nic nie zakłóci bezpieczeństwa, „Przebudźcie się!”, Towarzystwo Strażnica, 8 października 1998, s. 10, ISSN 1234-1169 .
  47. JoannaJ. Urbańska JoannaJ., 16 tys. osób na Kongresie Świadków Jehowy we Wrocławiu. 100 osób przyjęło chrzest, wroclaw.wyborcza.pl, 10 sierpnia 2019 [dostęp 2019-08-13] .
  48. Kongres Świadków Jehowy we Wrocławiu. Tysiące wiernych na stadionie, mmwrocław.pl .
  49. Spowolniony ruch pod Wrocławiem. Rusza kongres Świadków Jehowy, tvn24.pl .
  50. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-06-01] .
  51. Kiedy kamienne serca stają się wrażliwe, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watchtower, 15 października 1998, s. 25–27 .
  52. „Zmieniliście moje zdanie o Świadkach Jehowy”, „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, Watchtower, 15 września 1999, s. 27, 28 .
  53. TVPT. Wrocław TVPT., Bezrwawe operacje. Jak to możliwe?, wroclaw.tvp.pl, 2 lutego 2015 [dostęp 2017-09-19] .
  54. TosadzonoT. Pajączek TosadzonoT., Pierwsza taka operacja w Polsce. Przeszczep szpiku bez transfuzji krwi, wroclaw.onet.pl, 2 lipca 2018 [dostęp 2018-08-23] .
  55. AnnaA. Ćwik AnnaA., 26. Wrocławskie Targi Dobrych Książek, wbp.wroc.pl [dostęp 2018-08-23] .
  56. Wrocławski DomW.D. Literatury Wrocławski DomW.D., Lista wystawców – plan stoisk 28. WTDK 2019, domliteratury.wroc.pl [dostęp 2019-12-11] .
  57. Daniel Śmiłowski: Świadkowie Jehowy chlebem i winem upamiętnili śmierć Jezusa. regionfan.pl, 2019-04-20. [dostęp 2019-07-30].


Na podstawie artykułu: "Świadkowie Jehowy w województwie dolnośląskim" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy