Żelazna Gwardia


Żelazna Gwardia w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Żelazna Gwardia (rum. Garda de Fier) – faszystowska organizacja polityczna, działająca w Rumunii w latach 1927–1941. Założona przez C.Z. Codreanu, początkowo pod nazwą Legion Michała Archanioła (rum. Legiunea Arhanghelul Mihail). Od września 1940 roku do stycznia 1941 roku ugrupowanie nosiło nazwę Ruch Legionowy i było częścią faszystowskiego, proniemieckiego rządu Iona Antonescu. W styczniu 1941 roku po nieudanej próbie dokonania zamachu stanu zostało jednak zdelegalizowane.

Główne elementy ideologii ugrupowania to antysemityzm, rasizm, nacjonalizm, kult przywódcy, mistycyzm i antykomunizm[1]. Mistycyzm gwardii odwoływał się do tradycji Rumuńskiego Kościoła Prawosławnego[2]. Symbolem organizacji była początkowo swastyka, potem czarny potrójny krzyż na zielonym tle w kształcie krzyża tzw. „Krzyż Michała Archanioła” (rum. Crucea Arhanghelului Mihail)[potrzebny przypis]. Wyróżnikiem jej były zielone koszule (rum. Cămăşile verzi). Organizacja utrzymywała żywe kontakty z NSDAP, faszystami włoskimi[3] i polskim ugrupowaniem RNR Falanga[4].

W 1937 roku organizacja liczyła sobie około 270 000 członków[5] i była trzecim co do wielkości ruchem faszystowskim w Europie w latach 30.[6]

Żelazna Gwardia prowadziła działalność terrorystyczną, m.in. mordując dwóch premierów Rumunii: Iona Dukę (29 grudnia 1933) i Armanda Călinescu (21 września 1939). W 1940 roku, w okresie sprawowania władzy, zamordowała także kilkudziesięciu polityków opozycji w tym Nicolae Iorgę i Virgila Madgearu. Organizowała pogromy i prześladowania Żydów w czasie II wojny światowej. Ideologowie ugrupowania głosili program eksterminacji Żydów.

Spis treści

Nazwy ugrupowania | edytuj kod

Flaga z Krzyżem Michała Archanioła – symbolem rumuńskiej Żelaznej Gwardii
  • 1927-1930: Legion Michała Archanioła (rum. Legiunea Arhanghelul Mihail)
  • 1930-1935: Żelazna Gwardia (rum. Garda de Fier)
  • 1935-1940: Wszystko dla ojczyzny (rum. Totul pentru Țară)[7]
  • 1940-1941: Ruch Legionowy (rum. Mișcarea Legionară)

Historia | edytuj kod

Okres przywództwa Codreanu (1927-1938) | edytuj kod

Corneliu Zelea Codreanu, założyciel Żelaznej Gwardii

Legion Archanioła Michała został utworzony 24 czerwca 1927 roku w mieście Jassy przez grupę około 19 osób. Na czele organizacji stanął 28-letni wówczas Corneliu Zelea Codreanu[8]. Powstanie Legionu było rezultatem rozłamu w partii Liga Obrony Narodowo-Chrześcijańskiej (rum. Liga Apărării Național Creștine – LANC), założonej przez Alexandru C. Cuze[9]. Nazwa ugrupowania nawiązywała do Archanioła Michała, który symbolizował walkę z szatanem i sprzeciw wobec zła[10]. Codreanu był wówczas znany w Jassach jako osoba, która w 1925 roku zamordowała prefekta policji, który był nieprzychylny studentom-narodowcom[11].

Początkowo, do grudnia 1929 roku, Legion nie prowadził żadnej działalności zewnętrznej, stanowił jedynie rodzaj zakonu. Członkowie grupy mieszkali wspólnie w zbudowanym własnymi rękami domu w Jassach[8]. W 1930 roku siedziba Legionu została przeniesiona z Jass do stolicy kraju Bukaresztu, liczebność ugrupowania rosła, w jego szeregach byli wówczas m.in. Mircea Eliade i Emil Cioran[11].

W 1930 roku Codreanu utworzył podległą Legionowi bojówkę o nazwie Żelazna Gwardia. Ugrupowanie Codreanu stało się znane właśnie pod tą nazwą, dlatego potocznie utożsamia się Legion Archanioła Michała z Żelazną Gwardią[11]. Umundurowaniem Żelaznej Gwardii były zielone koszule, Codreanu przyjął tytuł kapitana[11].

W tym samym roku doszło do pierwszych zamachów terrorystycznych. Sympatyk Legionu Gheorge Beza oddał strzały i ranił podsekretarza stanu Constantina Anghelescu[12]. W grudniu 1930 roku inny członek Legionu Constantin Dumitrescu-Zapada wszedł do biura redaktora naczelnego lewicowego dziennika Adevărul i próbował zastrzelić redaktora naczelnego gazety. Redaktor odniósł rany, udało mu się jednak przeżyć[13]. Próby morderstw politycznych skłoniły rząd Rumunii do wydania zakazu działalności Legionu. Ugrupowanie zostało zdelegalizowane 3 stycznia 1931 roku[14].

Delegalizacja nie zakończyła jednak działalności ugrupowania. 29 grudnia[potrzebny przypis] 1933 roku członkowie grupy zamordowali premiera Iona Dukę[15]. Ofiarami terrorystycznej działalności ugrupowania padli także liczni inni politycy czy nauczyciele akademiccy[15]. Gwardziści organizowali także przemoc wobec Żydów, praktycznie codziennie niszczyli sklepy żydowskie, atakowali i bili studentów żydowskich[16].

Pomimo tego, że Legion odrzucał demokracje i opowiadał się za rządami autorytarnymi organizacja wystartowała w wyborach w 1931 roku, ale nie przekroczyła progu wyborczego, zdobyła jedynie 1.05% głosów[17]. W kolejnych wyborach w 1932 roku zdobyła 2.37% głosów, przekroczyła próg wyborczy i zdobyła 5 mandatów[18]. Najlepszy wynik osiągnęła w 1937 roku, gdy startując pod nazwą "Wszystko dla ojczyzny" zdobyła 15.58% głosów[19] co przełożyło się na 66 mandatów w 390 osobowym parlamencie[20].

W 1938 roku król Karol II przeprowadził zamach stanu, narzucił nową konstytucję i zdelegalizował wszystkie partie polityczne, w tym także reprezentacje polityczną Żelaznej Gwardii[21]. 16 kwietnia 1938 roku Codreanu i kilka tysięcy członków jego ugrupowania zostało aresztowanych[21]. Sąd wojskowy skazał Codreanu na 10 lat ciężkich robót[21]. Od tego momentu władzę w Legionie przejął Horia Sima[21]. 30 listopada 1938 roku Codreanu i 13 innych legionistów zostało zamordowanych w więzieniu wojskowym na obrzeżach Bukaresztu[21]. Decyzję o represjach wobec legionistów podjął ówczesny premier Armanda Călinescu[21]. W akcie zemsty za represje Călinescu został zastrzelony przez legionistów 21 września 1939 roku[22]. Mordercy Călinescu zostali skazani na karę śmierci a ich ciała powieszono na latarniach w Bukareszcie[22].

Pogrzeb Iona Moty i Vasile Marina, dwóch członków Żelaznej Gwardii, którzy zginęli podczas wojny domowej w Hiszpanii (1936)[23]

Legion u władzy | edytuj kod

Rząd Gigurtu | edytuj kod

Organizacja została ponownie zalegalizowana w czerwcu 1940 roku[24]. Było to związane ze zmianą polityki rumuńskich władz. Po upadku Francji król Karol II próbował ocalić tron poprzez zawarcie sojuszu z III Rzeszą. Powołał pro-niemiecki rząd Iona Gigurtu, do którego weszli przedstawiciele Żelaznej Gwardii. Przywódca ugrupowania Horia Sima objął stanowisko ministra sztuki i religii[24]. Rząd prowadził politykę antysemicką, wprowadził w życie postulaty Żelaznej Gwardii – zakazał małżeństw mieszanych i ograniczył możliwość pobierania edukacji przez Żydów[24]. Wprowadzono także represje wobec oponentów politycznych rządu, 1197 komunistów, antyfaszystów i działaczy lewicowych zostało internowanych w obozach w miejscowościach Miercurea Ciuc i Caracal[25].

Rząd Antonescu | edytuj kod

30 sierpnia 1940 doszło do drugiego arbitrażu wiedeńskiego, w wyniku którego Rumunia utraciła dużą część terytorium na rzecz Węgier. Wydarzenie to doprowadziło do abdykacji króla Karola II i przejęcia władzy przez faszystowski, pro-niemiecki rząd Iona Antonescu[24]. We wrześniu 1940 roku członkowie Żelaznej Gwardii, która nosiła wówczas oficjalną nazwę Ruch Legionowy, weszli w skład rządu Antonescu[26], a jej przywódca Horia Sima został wicepremierem[27]. Proklamowano powstanie tzw. „Narodowego Państwa Legionowego” (rum. Statul Naţional Legionar)[26] i „narodową rewolucję legionową”.

Horia Sima w otoczeniu legionistów w 1940 roku

Od września 1940 do 23 stycznia 1941 Gwardia była jedyną legalną organizacją polityczną w Rumunii, wszystkie inne partie zostały zdelegalizowane, ustanowiony został reżim o charakterze faszystowskim. Zawieszono konstytucje, rozwiązano parlament. Represje i czystki objęły wiele dziedzin życia i instytucji[26]. Jednocześnie rozpoczęto kampanię terroru wymierzoną w polityków będących przeciwnikami ich ideologii – w dniach od 26 do 28 września 1940 w specjalnej akcji wymordowano 64 polityków, urzędników i wojskowych, którzy byli zaangażowani w represje wobec Żelaznej Gwardii i mord na Codreanu[28]. W osobnych egzekucjach 27 listopada 1940 zamordowano byłego premiera, znanego historyka i działacza Partii Narodowo-Demokratycznej Nicolae Iorgę i polityka opozycji Virgila Madgearu[28]. 23 listopada 1940 roku Rumunia dołączyła do paktu trzech, stała się sojusznikiem państw Osi[28].

Końcem 1940 wprowadzono kolejne ustawy antysemickie. Rząd zarządził, że dnia 31 grudnia 1940 wszyscy Żydzi zostaną zwolnieni z pracy i zatrudnieni do prac publicznych. Powołano także do życia obozy pracy dla Żydów i skonfiskowano wszystkie nieruchomości żydowskie[29]. Gwardia organizowała pogromy, największym z nich był pogrom w Bukareszcie w styczniu 1941, podczas którego zginęło 120 Żydów[30], tysiące osób zostało rannych, zniszczono tysiące sklepów i domów żydowskich[31]. W sumie od czerwca 1940 roku do czerwca 1941 na skutek przemocy ze strony rumuńskich żołnierzy i członków gwardii zginęło 272 Żydów[30].

Ion Antonescu i Horia Sima, przywódcy tzw. „Narodowego Państwa Legionowego” (1940)

Próba puczu przeciwko Antonescu | edytuj kod

18 stycznia 1941 roku w Bukareszcie doszło do zabójstwa niemieckiego oficera zajmującego się dostawami dla Wehrmachtu[32]. Przyczyny morderstwa nie są do końca wyjaśnione, wydarzenie stało się jednak pretekstem do konfrontacji pomiędzy Antonescu i Żelazną Gwardią. Gwardziści przedstawiali zamach jako wyraz złej woli Antonescu. Antonescu natomiast zadeklarował, że winę za zamach ponoszą gwardziści, którzy nie zapewnili bezpieczeństwa i zdymisjonował związanych z Gwardią polityków - ministra spraw wewnętrznych i prefekta policji[32]. Odwołani politycy nie uznali decyzji Antonescu, zabarykadowali się w swoich biurach, w mieście wybuchły protesty gwardzistów a następnie walki pomiędzy oddziałami Gwardii i wojskiem, które było posłuszne Antonescu[33]. 22 stycznia w opanowanych przez gwardzistów regionach Bukaresztu doszło do pogromu Żydów. Oddziały podległe Simie zaczęły podpalać synagogi, mordować ludność cywilną w tym kobiety i dzieci[34].

Decydujące znaczenie dla przebiegu puczu miało stanowisko III Rzeszy. Rumunia była wówczas sojusznikiem Niemiec, w kraju stacjonowały oddziały Wehrmachtu. Obie strony zabiegały o poparcie Hitlera. Podczas demonstracji gwardzistów padały okrzyki Heil Hitler! i Niech żyją Niemcy[35]. Antonescu natomiast spotkał się z Hitlerem kilka dni przed puczem[34]. Przywódcy Niemiec byli podzieleni, NSDAP, SS i Gestapo opowiadało się raczej za poparciem Gwardii, Wehrmacht preferował Antonescu[33]. W końcu Adolf Hitler zdecydował się poprzeć Antonescu[34]. Wzbudziło to niezadowolenie niektórych polityków nazistowskich m.in. Josepha Goebbelsa[36].

W sytuacji gdy jasne stało się, że Niemcy popierają Antonescu a rumuńskie wojsko nie zamierza przejść na stronę Gwardii nie ulegało wątpliwości, że gwardziści przegrali. 23 stycznia 1941 roku Sima wydał rozkaz, w którym wzywał swoich podwładnych do zaprzestania walk[34]. Członkowie Gwardii, w tym przywódca, Horia Sima, zbiegli do III Rzeszy, gdzie zostali internowani i oddani do dyspozycji SS. Antonescu ogłosił się przywódcą Gwardii, nie został jednak uznany przez gwardzistów[35].

Na emigracji | edytuj kod

W sierpniu 1944, po obaleniu w Rumunii proniemieckiego rządu Antonescu, Niemcy utworzyli w Wiedniu z działaczy Żelaznej Gwardii marionetkowy tzw. „Rumuński Rząd Narodowy”, którego premierem został Horia Sima. W tym samym czasie wielu członków Żelaznej Gwardii wstąpiło do Rumuńskiego Pułku Grenadierów SS[potrzebny przypis]. Komunistyczne władze Rumunii całkowicie rozbiły resztki zakonspirowanych struktur Żelaznej Gwardii.

Po II wojnie światowej członkowie ruchu legionowego pozostali w Niemczech Zachodnich lub wyemigrowali do USA[37]. Wielu z tych którzy pozostali w Rumunii wstąpiło do Komunistycznej Partii Rumunii z której zostali wykluczeni na skutek weryfikacji członków na początku lat 50[38].

Ideologia | edytuj kod

Nacjonalizm | edytuj kod

Marsz Żelaznej Gwardii w Bukareszcie w 1940 roku

Ideologia Żelaznej Gwardii była jednym z wariantów nacjonalistycznej idei „krwi i ziemi”, z uwzględnieniem motywu „kości przodków”[39]. Codreanu uważał, że naród to wspólnota żyjących Rumunów, tych, którzy się urodzą i dusz przodków. Tak rozumiany naród musi być chroniony przez jakimikolwiek zewnętrznymi wpływami, wszystkie obce elementy są uważane za śmiertelne zagrożenie dla narodu[40].

Antysemityzm | edytuj kod

Antysemityzm był konsekwencją skrajnego nacjonalizmu. Ideologia Gwardii podkreślała, że elementy obce narodowi są dla niego niszczące, z tego względu jako formę obrony postulowała przemoc wobec Węgrów, Greków, Turków, Ukraińców i Żydów[41]. W okresie po I wojnie światowej Żydzi byli trzecią największą mniejszością narodową w Rumunii, społeczność żydowska liczyła 767 000 osób i stanowiła 5% populacji[42]. Członkowie Gwardii walczyli na uniwersytetach o wprowadzenie numerus clausus, postulowali także odebranie obywatelstwa Żydom[43]. Żydzi byli identyfikowani z komunizmem („Kiedy mówię komunista, mówię Żyd” – mawiał Codreanu), a komunizm był postrzegany jako śmiertelne zagrożenie[44]. W latach 30. ideologia Gwardii ewoluowała od numerus clausus do postulatu numerus nullus, czyli całkowitego odebrania Żydom prawa do edukacji na uczelniach wyższych[45]. Ważnym dokumentem dla ruchu była antysemicka fałszywka Protokoły Mędrców Syjonu, przetłumaczone na rumuński w 1923 roku[45]. Antysemityzm Gwardii miał zabarwienie mistyczne, Żydzi byli postrzegani jako wysłannicy szatana[46]. Antysemityzm przekładał się na praktyczne wskazówki dla życia członków ugrupowania. Członkowie organizacji mieli zakaz jakiegokolwiek kontaktu z Żydami, nie mogli wchodzić do sklepów czy domów żydowskich, ściskać dłoni Żydów[46].

Pod koniec lat 30. ugrupowanie postulowało „całkowitą eliminację Żydów” poprzez stworzenie obozów pracy przymusowej dla Żydów i inżynierię rasową[47].

Kult śmierci | edytuj kod

Premier Ion Antonescu (stoi w pierwszym rzędzie, pierwszy od lewej) i stojący obok niego Horia Sima. Za nimi stoją przedstawiciele Trzeciej Rzeszy (1940).

Partyjne rytuały związane były z kultem śmierci. Zebrania partyjne zaczynały się od odczytywania list zmarłych działaczy. Na odczytanie nazwiska zmarłego działacza, tłum odpowiadał okrzykiem obecny!. Członkowie Gwardii dokonywali ekshumacji i ponownych pogrzebów poległych towarzyszy[39]. Ziemia „przesiąknięta krwią” zmarłych towarzyszy mieszana była z ziemią z grobów świętych. Doktryna Gwardii nazywana jest faszyzmem rumuńskim, będącym jednym z najbardziej radykalnych gałęzi tej ideologii, wykazującym szczególne zainteresowanie kultem śmierci i antysemityzmem[39].

Religia | edytuj kod

Kluczową rolę w ideologii odgrywała religia. Codreanu tak określał podstawowe zasady swojego ruchu: "wiara w Boga, wiara w naszą misję, miłość do siebie nawzajem oraz pieśni, jako manifestacja naszego stanu ducha”[48]. Wielu księży Rumuńskiego Kościoła Prawosławnego i studentów seminariów duchownych należało do Gwardii[49]. W 1937 roku 33 spośród 107 kandydatów ugrupowania w wyborach parlamentarnych było księżmi[50]. Członkowie ruchu uważali, że faszyzm najlepiej wyraża zasady chrześcijaństwa. Charakterystyczna jest wypowiedź jednego z członków ruchu I.P. Prundeniego, który zadeklarował: "Bóg jest faszystą!"[2]. Zdaniem zwolenników Gwardii organizacja była chrześcijańskim "ruchem odrodzenia moralnego i duchowego"[51].

Współczesność | edytuj kod

Po upadku komunizmu w 1989 niektóre rumuńskie partie i organizacje skrajnie prawicowe nawiązują do programu Żelaznej Gwardii, m.in. istniejąca w latach 1993-2015 Partia Wszystko dla Ojczyzny (rum. Partidul „Totul Pentru Ţară”), Partia Nowej Generacji (rum. Partidul Noua Generaţie) George'a Becali i neofaszystowska Nowa Prawica (rum. Noua Dreaptă)[52].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Ioanid 2004 ↓, s. 419.
  2. a b Ioanid 2004 ↓, s. 435.
  3. Volovici 1991 ↓, s. 68.
  4. Szymon Rudnicki: Falanga: Ruch Narodowo-Radykalny. Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, 2018, s. 660. ISBN 978-83-7545-820-6. OCLC 1038440313.
  5. Dietmar Müller: Legiunea Arhanghelul Mihail (Rumänien). W: Wolfgang Benz: Handbuch des Antisemitismus. T. 5. Berlin: 2012, s. 369. ISBN 978-3-598-24078-2.
  6. Payne 2005 ↓, s. 277.
  7. Onet Wiem Encyklopedia – Codreanu Corneliu Zelea.
  8. a b Herbut-Kozieł 1996 ↓, s. 8.
  9. Clark 2012 ↓, s. 180.
  10. Clark 2012 ↓, s. 182.
  11. a b c d Herbut-Kozieł 1996 ↓, s. 10.
  12. Clark 2012 ↓, s. 197.
  13. Clark 2012 ↓, s. 198.
  14. Clark 2012 ↓, s. 199.
  15. a b Volovici 1991 ↓, s. 49.
  16. Volovici 1991 ↓, s. 54.
  17. Clark 2012 ↓, s. 300.
  18. Clark 2012 ↓, s. 301.
  19. Clark 2012 ↓, s. 329.
  20. Weber 1966 ↓, s. 103.
  21. a b c d e f Payne 2005 ↓, s. 288.
  22. a b Payne 2005 ↓, s. 289.
  23. Herbut-Kozieł 1996 ↓, s. 11.
  24. a b c d Georgescu 1991 ↓, s. 210.
  25. Ioanid 1990 ↓, s. 178.
  26. a b c Ioanid 1990 ↓, s. 180.
  27. Georgescu 1991 ↓, s. 212.
  28. a b c Georgescu 1991 ↓, s. 213.
  29. Ioanid 1990 ↓, s. 196.
  30. a b Ioanid 1990 ↓, s. 202.
  31. Ioanid 1993 ↓, s. 210.
  32. a b Dubicki i Dach 1996 ↓, s. 184.
  33. a b Dubicki i Dach 1996 ↓, s. 185.
  34. a b c d Dubicki i Dach 1996 ↓, s. 190.
  35. a b Köpernik 2014 ↓, s. 82.
  36. Köpernik 2014 ↓, s. 96.
  37. Onet Wiem Encyklopedia – Żelazna Gwardia.
  38. Cioroianu, Pe umerii..., s. 297; Frunză, s. 208.
  39. a b c Norman Davies: Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków, Znak, s. 1027.
  40. Ioanid 2004 ↓, s. 421.
  41. Ioanid 2004 ↓, s. 422.
  42. Volovici 1991 ↓, s. 21.
  43. Volovici 1991 ↓, s. 63.
  44. Volovici 1991 ↓, s. 64.
  45. a b Volovici 1991 ↓, s. 65.
  46. a b Volovici 1991 ↓, s. 66.
  47. Ioanid 2004 ↓, s. 427.
  48. Przeperski 2010 ↓, s. 54.
  49. Clark 2009 ↓, s. 10.
  50. Ioanid 2004 ↓, s. 436.
  51. Ioanid 2004 ↓, s. 437.
  52. Clark 2010 ↓, s. 10.

Bibliografia | edytuj kod

  • Roland Clark: Nationalism, ethnotheology and mysticism in interwar Romania. Pittsburgh: 2009. OCLC 751319585.
  • Roland Clark: European Fascists and Local Activists: Romania's Legion of the Archangel Michael. Pittsburgh: 2012.
  • Tadeusz Dubicki, Krzysztof Dach: Żelazny Legion Michała Archanioła (z dziejów ruchu faszystowskiego w Rumunii). Warszawa: 1996. ISBN 83-86100-20-6.
  • Vlad Georgescu: The Romanians. A history. Columbus: 1991. ISBN 0-8142-0511-9.
  • Michał Przeperski. Faszystowskie ruchy w Rumunii i Polsce. Garda de Fier i Ruch Narodowo-Radykalny. „Mówią Wieki”. Wydanie specjalne nr 01, s. s. 62–67, 2010. ISSN 1897-8088. .
  • Michał Przeperski. Nacjonalizm, ideologia, charyzma Żelazna Gwardia i Ruch Narodowo-Radykalny: perspektywa porównawcza. „Mishellanea”. 7, 2010. 
  • William Totok, „Rechtsradikalismus und Revisionismus in Rumänien” (I-VII), in: Halbjahresschrift für südosteuropäische Geschichte Literatur und Politik, 13-16(2001-2004).
  • William Totok, Pentru legionari (Rumänien, 1936), in: Handbuch des Antisemitismus. Judenfeindschaft in Geschichte und Gegenwart, Publikationen, Bd. 6, herausgegeben von Wolfgang Benz, De Gruyter Saur, Berlin/Boston 2013, s. 530–531.
  • Bogdan Herbut-Kozieł. Rycerz Archanioła Michała – Corneliu Zelea Codreanu. „Fronda”. Nr 6 przedwiośnie, s. 8–14, 1996. 
  • AdrianA. Cioroianu AdrianA., Pe umerii lui Marx. O introducere în istoria comunismului românesc Editura Curtea Veche, București: Curtea Veche, 2005, ISBN 973-669-175-6, OCLC 70707609 .
  • Gerhard Köpernik: Faschisten im KZ Rumäniens Eiserne Garde und das Dritte Reich. Berlin: Frank & Timme, 2014. ISBN 978-3-7329-0089-3.
  • RaduR. Ioanid RaduR., The sacralised politics of the Romanian Iron Guard, „Totalitarian Movements and Political Religions”, 5 (3), 2004, s. 419–453, DOI10.1080/1469076042000312203, ISSN 1469-0764 .
  • RaduR. Ioanid RaduR., The Sword of the Archangel, Boulder: Columbia University Press, 1990, ISBN 0-88033-189-5 .
  • RaduR. Ioanid RaduR., The Holocaust in Romania:The Iasi Pogrom of June 1941, „Contemporary European History”, 2 (2), 1993, s. 119-148, JSTOR20081475 .
  • KevinK. Coogan KevinK., Dreamer of the Day: Francis Parker Yockey and the Postwar Fascist International, Brooklyn, N.Y.: Autonomedia, 1999, ISBN 1-57027-039-2, OCLC 38884251 .
  • Nicholas M. Nagy-Talavera: The Green Shirts and the Others: A History of Fascism in Hungary and Rumania. Hoover Institution Press, 1970.
  • Stanley Payne: A history of Fascism 1914-1945. London: 2005. ISBN 1-85728-595-6.
  • Fascism (Oxford Readers) (red. Roger Griffin), Part III, A., xi. „Romania”, pg 219-222 Oxford University Press, 1995, ​ISBN 0-19-289249-5​.
  • Alexander E. Ronnett: The Legionary Movement. Loyola University Press, 1974. ISBN 0-8294-0232-2.
  • HoriaH. Sima HoriaH., The History of the Legionary Movement, Hampshire, England: Legionary Press, 1995, ISBN 1-899627-01-4, OCLC 272381280 .
  • Michel Sturdza: The Suicide of Europe: Memoirs of Prince Michael Sturdza, American Opinion Books, 1968, ​ISBN 0-88279-214-8​.
  • Leon Volovici: Nationalist ideology and antisemitism. The case of Romanian intellectuals in the 1930s. Oxford: 1991. ISBN 0-08-041024-3.
  • Eugen Weber. The Men of the Archangel. „Journal of Contemporary History”. 1 (1), s. 101-126, 1966. 

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (partia polityczna):
Na podstawie artykułu: "Żelazna Gwardia" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy