Abdank (herb szlachecki)


Abdank (herb szlachecki) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Abdank (Abdanek, Awdancz, Awdaniec, Habdank, Haudaniec, Haudancz, Białkotka, Biłkotka, Biołkotka, Czelejów, Łękawa, Łękawica, Skuba[1], Abdaniec, Abdank, Avdank, Habdaniec, Hawdaniec, Hebdank, Łąkotka, Szczedrzyk[potrzebny przypis]) – polski herb szlachecki, jeden z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich w unii horodelskiej w 1413 roku[2]. Herb został też wymieniony w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, napisanym przez historyka Jana Długosza, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae z lat 1464–1480[3].

Spis treści

Opis herbu | edytuj kod

Odmiana herbu Abdank.

Opis historyczny | edytuj kod

Juliusz Ostrowski blazonuje herb następująco[1]:

W polu czerwonem dwie krokwie srebrne, złączone na kształt litery W. Nad hełmem w koronie takież wyobrażenie.

Opis współczesny | edytuj kod

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy w polu czerwonym łękawica srebrna.

W klejnocie samo godło.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

Geneza | edytuj kod

Najwcześniejsze wzmianki | edytuj kod

Herb w Polsce znany z pieczęci datowanych od roku 1212[4] (kasztelan kruszwicki Lupus), 1228 (wojewoda sandomierski, komes Pakosław), 1243 (kasztelan krakowski Michał), 1343 roku (Dobiesław, sędzia ziemi kaliskiej), pierwsza wzmianka w źródłach pisanych z 1402 roku. Oprócz ziemi kaliskiej występował także na ziemi sandomierskiej,

W 1359 w lasach Płoniny na Wołoszczyźnie, w klęsce poniesionej przeciwko armii mołdawskiej, chorągiew Abdanków miała wpaść w ręce nieprzyjacielskie[5].

W 1413 roku herb przeniesiony na Litwę (herb przyjął Jan Gasztołd, adoptowali ziemianie sieradzcy Piotr z Widawy i Jakub z Rogoźna)[6].

Herb został przedstawiony wśród innych polskich herbów w Herbarzu Złotego Runa z lat 1433-1435.

Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza, który uznaje go za rdzennie polski. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[3]:

Habdank tracturam albam, tria cornua habentem in modum Stelle, in campo rubeo defert Genus Polonicum, cuius primus parens Skubek ob fortitudinem et robur corporis, dum sutor esset et Almanum amentasset in terram, tali insigni donatus est. Et viri in ea ad aliena ambienda proni.

Początkowo było to godło opactwa cystersów w Mogile, oraz według historii przekazanej przez Marcina Kromera zawołanie jednego z dowódców podboju Pomorza za panowania Bolesława Krzywoustego, oraz posła do Czech Jana Skarbka z Góry (Śląsk), który uposażył opactwo cysterskie w Koprzywnicy.

Do Polski trafiło z języka niemieckiego od hab’dank; w XI-XII wieku przybiera formy Abdank, Audaniec, Abdaniec i pochodzi od łacińskiego audentius „śmiały” albo od skandynawskiej nazwy Audun od audr, auda (skarb); w rodach tym występowało wielu Skarbków i Skarbimirów[7].

Legenda herbowa | edytuj kod

Legenda herbowa mówi, że nazwa Abdank pochodzi od podziękowania, jakie skierował cesarz niemiecki do polskiego posła Skarbimira (Skarbka) w czasach Bolesława Krzywoustego. Niemiecki władca, chcąc zaimponować polskiemu posłowi bogactwem, pokazał mu wielkie skrzynie pełne złota. Skarbek zdjął wówczas z palca pierścień i ze słowami „Idź złoto do złota. My Polacy bardziej się w żelazie kochamy i żelazem bronić będziemy.” wrzucił go do cesarskiego skarbca. Zaskoczonemu cesarzowi nie pozostało nic innego jak powiedzieć „Habdank – dziękuję”. Słowa te stały się nowym zawołaniem rodu, przez co zmieniono pierwotną nazwę herbu ze Skarbek na Abdank[8]. Po śmierci św. Stanisława, ród Awdańców udał się wraz z Bolesławem Śmiałym na emigrację na Węgry[potrzebny przypis].

Herbowni | edytuj kod

Herb Syrokomla zanotowany jako Abdank wśród innych polskich herbów w Herbarzu Złotego Runa z około 1433-1435.

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich)[9]. Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla[10] (687 nazwisk[11]). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Abdank. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Abdank[11]:

Abakanowicz, Abaszyński, Abczyński, Abłamowicz, Abokołtowski, Abramowicz , Abramowski, Abzołtowski, Abżałtowski, Adaszyński, Akajewicz, Alchimowicz, Alechnowicz, Ankiewicz, Ankowicz, Ankwicz, Bałandowicz, Bankowski, Bańkowski, Bardziński, Bartoszewicz, Bączacki, Bądzyński, Bejnarowicz, Belgard, Beńkiewicz, Berikiewicz, Bernacki, Berykiewicz, Bestrzejowski, Beszewski, Beszowski, Beynarowicz, Bęszewski, Białobrzeski, Białopiotrowicz, Białoskórski, Bielecki, Bieleński, Bielikowicz, Bieliński, Biernacki, Bileński, Biszewski, Biszowski, Bleszczewski, Bliński, Błaszkowski, Błażejewski, Błażejowski, Błożejewski, Bogowicz, Bogucki, Boguniewski, Bogusławski, Bohowicz, Bojnarowicz, Boliński, Bondziński, Borek, Borowski, Borowy, Borzykowski, Borzymiński, Borzymski, Bowiczyński, Bram, Brym, Brzezieński, Brzeziński, Brzozy, Bubel, Buczacki, Budaszewski, Budziszewski, Budziszowski, Bugowicz, Bujnowski, Bułhak, Bułhakowski, Burdynkiewicz, Burdzinkiewicz, Buss, Buszkowski, Butkiewicz, Bystrzejowski, Byszewski, Byszowski, Cekliński, Celiński, Chalecki, Chamiec, Chodasewicz, Chodasiewicz, Choiński, Chojeński, Cholecki, Choryński, Chorzewski, Chorzowski, Chotyński, Chromecki, Ciekliński, Cielatycki, Cieleński, Cieliński, Cieśliński, Ciundziewicki, Ciundziewicz, Cudzynowski, Czacharowski, Czachorowski, Czachorski, Czachórski, Czarkowski, Czarnowski, Czeladka, Czeladko, Czelaj, Czelatycki, Czelej, Czerkawski, Czernik, Czeszaw, Częstocki, Częstowski, Czyczyn, Czyrski, Czyżewski, Dąbrowski, Deliński, Dembiński, Dębiński, Dłoto, Doboszyński, Dobrycki, Dobrzycki, Dokurn, Dolanowski, Doliniański, Doliniawski, Doliński, Domaradzki, Dousin, Dowejpo, Dowgiałło, Dowgiało, Dowgwił, Dowgwiłło, Dowgwiłowicz, Dowiat, Dowiatt, Dowsin, Drogosław, Dubiaha, Dubiaka, Dunikowski, Dupiński, Duszor, Duszota, Dworakowski, Dyrmont, Dżafarewicz. Ejdrygiewicz, Ejgird, Ejgirt, Eydrygowicz, Eydygrowicz. Faskiewicz, Faśkiewicz. Gabriałowicz, Gabryałowicz, Gabryłowicz, Gambzarzowski, Gasztold, Gasztołt, Gasztowt, Gembarzewski, Gembarzowski, Gębarzewski, Ginc, Girdwojń, Girdwoyń, Goglewicz, Golejewski, Gombrowicz, Gorski, Goszczyc, Gotlib, Goylewicz, Górski, Grocholski, Gromacki, Gromadzki, Gromejko, Gronkiewicz, Guncz, Gurski, Habdaniec, Habdański, Hadkowski, Hajewski, Hankiewicz, Haraburda, Harasimowicz, Harynek, Hawryłkiewicz, Hejewski, Herasimowicz, Hinek, Hinkowicz, Hołowski, Horowy, Hromyka, Hrydrygiewicz, Hryniewicz, Huniatycki, Ilcewicz, Ilkowski, Irecki, Irycki, Iwanowicz, Iwaszkiewicz, Jakuszewski, Jambut, Jankiewicz, Jankwicz, Janowski, Januszkowski, Jaszczołd, Jaszczołt, Jaszczułt, Jaszgiałło, Jazłowiecki, Jedleński, Jedliński, Jerecki, Józefowicz, Jugoszewski, Jugoszowski, Juniewicz, Junowicz, Jurkowski, Kaczycki, Kagnimir, Kaimir, Kajmir, Kamieński, Kanimir, Kapliński, Karnicki, Karsiecki, Karski, Kaymir, Kazimir, Kazimirowicz, Kelcius, Kibort, Kielcz, Kielczewski, Kiełcz, Kiełczewski, Kiełczowski, Kierczewski, Kijeński, Klepacki, Klonowski, Kobyliński, Kocielski, Kodyński, Kojdański, Kołaczkowski, Kołączkowski, Kołpucewicz, Komorowski, Konarski, Koniński, Kopciewicz, Koplewski, Koporski, Kopulcewicz, Korewa, Korwel, Korweler, Korzecznicki, Korzeński, Korzybski, Kossowski, Koszowski, Kościałkowski, Kotarbski, Koteżdoma, Kowalczewski, Kowalski, Kozicki, Kozietulski, Kozubski, Kożubski, Krakowiński, Krassowski, Krobanowski, Kroczowski, Krośniewski, Kruszewski, Krzapiński, Krzykański, Krzywiński, Krzyżankowski, Krzyżanowski, Książnicki, Kunicki, Kuniński, Kunowski, Kupel, Kupiel, Kurjątkowski, Kurnicki, Kurządkowski, Kurzątkowski, Kurzjątkowski, Landsberg, Lasota, Lassota, Laszek, Laugmin, Lekarski, Lesczyński, Leszczyński, Lewikowski, Lewkowicz, Libnar, Lidzbański, Lidzbiński, Lipski, Litwinowski, Lubański, Lubiański, Lubiatowski, Lubrycki, Łagiewnicki, Łasicki, Łasiecki, Łasieński, Łasiński, Łaszkiewicz, Łaszyński, Ławecki, Łażecki, Łeżecki, Łodwikowski, Łubnicki, Łuczek, Łużewski, Magnowski, Magnuski, Malanowski, Malarzowski, Malczewski, Malczowski, Malechowski, Malinowski, Małyszko, Marchilewicz, Maskowski, Maszczewicz, Maszkowski, Melbachowski, Melbechowski, Miałkowski, Mianowski, Michocki, Mieczkowski, Mieczychowski, Mieczykowski, Mielnicki, Mijanowski, Mikołajewski, Mikowski, Milewski, Milkiewicz, Milkowski, Miłkowski, Mingielewicz, Mleczkowski, Młynkowski, Mniszkowski, Moczulski, Modestowicz, Mojgis, Mołczenko, Mongin, Mrawiński, Mrowiński, Mużyło, Napruszewski, Narbut, Narbutt, Niedźwiecki, Niedźwiedzki, Niemczyński, Nieprowski, Nos, Obornicki, Oborski, Odechowski, Ofan, Offan, Olechnowicz, Oporowski, Orlikowski, Osiecki, Ossowski, Ostaszewski, Ostrzewski-Skarbek, Ostrzyński, Oszczepalski, Pakosławski, Pakosz, Pakoszek, Paliszewski, Paskowski, Paszkiewicz, Paszkowski, Perlejewski, Pękosławski, Piastowski, Piczkowski, Pietraszkiewicz, Piętka, Piotraszewski, Piotrowski, Piotruchowski, Piwka, Piwko, Pniewski, Pniowski, Pokosławski, Polak, Pomorski, Porczyński, Probol, Probolewski, Probołowski, Pruśliński, Przeborowski, Przemieniecki, Przezwicki, Przezwycki, Przyborowski, Przybylski, Psarski, Puczniewski, Puczniowski, Pudliszkowski, Puklewicz, Pukoszek, Putel, Putell, Putwiński, Pywko, Raczek, Radlicki, Radomyski, Radoński, Raduński, Radzanowski, Radziątkowski, Ragowski, Rajewski, Rajkowski, Rajmir, Raser, Rasiewicz, Ratoski, Ratowski, Ratowt, Raykowski, Raymer, Raymir, Razicki, Razmus, Razmuss, Rażek, Rąblewski, Reanadski, Regowski, Rekowski, Renadzki, Rentfiński, Rewieński, Rewkuć, Rętfiński, Rogowski, Rogoziński, Rogoźniski, Roguski, Rohoziński, Rojewski, Rojowski, Rokuć, Rosieński, Rowbecki, Rowbicki, Rowecki, Rozbarski, Rozborski, Rudzki, Rukomyski, Rusiecki, Rybski, Rzeczycki, Saduński, Salawa, Sampławski, Sampłowski, Sawdarg, Sczyjeński, Sednik, Sędzicz, Skarbek, SKARBEK SŁĄNKA, Skoraszewski, Skoraszowski, Skorko, Skoroczewski, Skoroszewski, Skóra, Skórecki, Skóroszewski, Skuba, Slanka, Sławicki, Słąka, Słąnczyński, Słąnka, Słomczyński, Słomka, Słomowski, Słomski, Słumek, Słumka, Słupski, Słysz, Słyszewski, Sokół, Sokulski, Stański, Starnawski, Starosiedliski, Starosiedlski, Starosielski, Starski, Stefanowski, Stopiczyński, Stpiczyński, Stromejko, Suchodolec, Suchodolski, Sudolski, Sudowicz, Swoszewski, Swoszowski, Szczycieński, Szczyciński, Szczygielski, Szczygłowicz, Szczyjeński, Szelew, Szepicha, Szepig, Szlagier, Szpaczyński, Szpakowicz, Szumkowski, Ślanka, Ślaski, Śliz, Śliza, Ślizowski, Śliź, Śliż, Śmiatkowski, Śmiątkowski, Śniatkowski, Świniarski, Świrnowski, Tafiłowski, Telatycki, Telszewski, Terpiłowski, Tholiborski, Toczycki, Toczyłowski, Toczyński, Toczyski, Tolbowski, Tolibowski, Tolszewski, Torczyński, Tracewski, Traczewski, Trafiłowski, Trojan, Trzebiński, Twerjanowicz, Tworowski, Tworziański, Tworzyański, Tygirt, Ustarbowski, Wagiad, Walowski, Wałowski, Warakomski, Warakowski, Warnecki, Warszycki, Warzycki, Warzyński, Wat, Watraszewski, Ważeński, Ważyński, Wąborkowski, Wąwelski, Werpowski, Węgierski, Widawski, Wielebicki, Wielebycki, Wieliczki, Wieliczko, Wielobicki, Wielobycki, Wierciechowski, Wierciński, Wierzba, Wisławski, Wisłobocki, Wiszowaty, Witowski, Włostowski, Wodziczeński, Wodzinowski, Wojczyński, Wojdak, Wojenkowski, Wojewodski, Wojewódzki, Wojnicz, Wojniewicz, Wołczecki, Wołczek, Wołyniecki, Wołyński, Wosczyński, Woszczyński, Woydag, Wsołowski, Wyłyniecki, Wysławski, Wyszławski, Wyszowaty, Zagołłowicz, Zakrzewski, Zaleski, Zastępowski, Zawadzki, Zbychalski, Zbytkont, Zdanowicz, Zelantkowski, Zielątkowski, Złotun, Zytyński, Żagołłowicz, Żakowicz, Żągołłowicz, Żerański, Żeroński, Żędzicki, Żołędź, Żołłędź, Żukowski, Żuprański, Żytyński, Żywiłło[11].

Znani herbowni | edytuj kod

 Zobacz też kategorię: Abdankowie.

Miasta | edytuj kod

Herb Awdaniec był przez lata podstawowym elementem godła miasta Andrychowa (1767). Używała go bowiem rodzina Ankwiczów, posiadająca swoje dobra (XVIII i XIX w.) m.in. w Andrychowie (prywatne miasto), Inwałdzie, Tomicach. Miasta pieczętujące się herbem Skarbków-Abdank; Bircza do 1947, na Kresach wschodnich: Rożniatów, Obertyn. Do dnia dzisiejszego jest herbem miasta Krośniewice (woj. łódzkie)[potrzebny przypis].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Juliusz KarolJ.K. Ostrowski Juliusz KarolJ.K., Księga herbowa rodów polskich, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 388 [dostęp 2021-04-03] .
  2. Herby i roszczenia litewskich panów - Archiwum Rzeczpospolitej, archiwum.rp.pl [dostęp 2021-06-03] .
  3. a b Celichowski 1885 ↓, s. 15-27.
  4. „Najstarsze pięczęcie z godłem znane od 1212, 1228, i 1243 przedstawiają na tarczy herbowej literę „M”, która później została odwrócona.”, [w:] Roman Sękowski. Herbarz szlachty śląskiej: informator genealogiczno-heraldyczny 2003, t. 3, s. 5.
  5. Jan Długosz: Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, ks. IX. Kraków: 1867-1870, s. 259.
  6. O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413. – Ród Awdańców (Gasztołdów). „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”. VI, s. 116, 1923. Lwów. 
  7. Władysław Kopaliński. Opowieści o rzeczach powszednich. 1998. s. 66; Słownik starożytności słowiańskich. 1961, t. 1, s. 61.
  8. Marcin Kromer. Historia Polski. t. 6.
  9. AGAD historia: Zarys dziejów kształtowania się zasobu (pol.). [dostęp 13.08.2013].
  10. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  11. a b c Abdank: Nazwiska, gajl.wielcy.pl [dostęp 2021-06-02] .
  12. Wg opisów z 1650 i 1655 herb ten nazwany był Abdankiem, lecz miał mieć krzyż, co wskazywałoby na herb Syrokomla. Ludwik Kubala, Wojna moskiewska R. 1654 - 1655 Warszawa 1910, s. 339. Kasper Niesiecki przypisywał nazwisku Chmielnicki podobny herb Masalski w kształcie M zamiast W, Herbarz polski Tom 6 : L - N. Lipsk 1841 s. 330), podobnie Wojciech Wijuk Kojałowicz, Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego Kraków 1897, s. 171n.

Bibliografia | edytuj kod

  • Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, "Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego.". Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.
Herby szlacheckie w PolsceABC – FG – JKL – MN – PR – ŚT – Ż Odmiany herbu Abdank

Herby unii horodelskiej Heraldyka

Na podstawie artykułu: "Abdank (herb szlachecki)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy