Agnieszka Holland


Agnieszka Holland w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Agnieszka Irena Holland (ur. 28 listopada 1948 w Warszawie) – polska reżyserka filmowa i teatralna, scenarzystka filmowa i aktorka, reprezentantka nurtu zwanego kinem moralnego niepokoju, dama Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, córka Henryka Hollanda i Ireny Rybczyńskiej, starsza siostra reżyserki i scenarzystki Magdaleny Łazarkiewicz.

W latach 1966–1971 studiowała na Wydziale Filmowym i Telewizyjnym Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze, biorąc w międzyczasie udział w wydarzeniach Praskiej Wiosny. Po raz pierwszy uznanie ze strony krytyków zagranicznych zdobyła kameralnym dramatem Aktorzy prowincjonalni (1978), a swoją renomę w Polsce ugruntowała nagrodzonym na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych filmem historycznym Gorączka (1980). Ukończywszy film Kobieta samotna (1981), krytyczny zarówno wobec środowiska „Solidarności”, jak i wobec pełnej marazmu komunistycznej rzeczywistości, wyemigrowała do Francji, gdzie pozostała po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego.

Realizując filmy we Francji i Niemczech, a potem głównie w Stanach Zjednoczonych, Holland zasłynęła filmami, takimi jak Gorzkie żniwa (1985, nominowany do Oscara dla filmu nieanglojęzycznego) czy Europa, Europa (1990, nominowany do Oscara dla filmu nieanglojęzycznego) o Zagładzie Żydów, a także mniej politycznymi dramatami pokroju Oliviera, Oliviera (1991) lub Placu Waszyngtona (1997). Od 2007 ponownie realizowała filmy w Polsce, gdzie jej kolejne dwa filmy: W ciemności (2011, nominowany do Oscara dla filmu nieanglojęzycznego) oraz Obywatel Jones (2019), otrzymały Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych. W swej twórczości Holland skupia się na jednostkowych doświadczeniach osób znajdujących się na uboczu politycznych wydarzeń.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość i wykształcenie | edytuj kod

Urodziła się 28 listopada 1948 w Warszawie. Jej ojciec, Henryk Holland, był dziennikarzem i socjologiem żydowskiego pochodzenia, którego rodzice zostali zamordowani podczas II wojny światowej. Zbiegłszy jeszcze w trakcie wojny do Związku Radzieckiego, wstąpił w szeregi Ludowego Wojska Polskiego, a po wojnie był działaczem komunistycznym[1]. Jej matka, Irena z domu Rybczyńska, była polską dziennikarką wyznania katolickiego, uczestniczką powstania warszawskiego[1]. W 1953 roku urodziła się siostra Agnieszki Holland, Magdalena Łazarkiewicz, również późniejsza reżyserka i scenarzystka[1].

W 1959 Henryk Holland i Irena Rybczyńska rozwiedli się; Agnieszka Holland pozostała przy matce, która poślubiła innego dziennikarza, Stanisława Brodzkiego. Dwa lata później Henryk Holland, aresztowany pod podejrzeniem zdrady stanu, zginął w niewyjaśnionych okolicznościach[1]. Śmierć ojca była dla Agnieszki wstrząsem[1]. Ukończywszy Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie, próbowała znaleźć ukojenie w reżyserii filmowej. Bez powodzenia starała się dostać do łódzkiej szkoły filmowej, w związku z czym złożyła aplikację do Wydziału Filmowego i Telewizyjnego Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze, gdzie przebywała w latach 1966–1971. W 1968, podczas Praskiej Wiosny, brała aktywny udział w strajkach studenckich[1]. W 1970 została aresztowana na sześć tygodni[2] przez czechosłowacką służbę bezpieczeństwa (SNB) pod zarzutem kontaktów z osobami przemycającymi wydawnictwa emigracyjne (sprawa taterników)[3][4]. Po powrocie do Polski podjęła współpracę z Andrzejem Wajdą i nowo stworzonym Zespołem Filmowym „X”, próbując zrealizować w międzyczasie własny film, lecz kolejne jej scenariusze były wciąż odrzucane przez komunistyczną cenzurę[1].

Kariera filmowa | edytuj kod

Polska: przed stanem wojennym (1975–1981) | edytuj kod

W 1975 Holland nakręciła pierwszy telewizyjny film krótkometrażowy, Wieczór u Abdona, którego bohaterem jest tytułowy intelektualista zakochany w zamężnej aptekarzowej[5]. Rok później zrealizowała epizod nowelowego filmu Obrazki z życia, powstałego na podstawie felietonów Jerzego Urbana. Bohaterką noweli Dziewczyna i „Akwarius” była dziewczyna zakochana w soliście zespołu beatowego, z którym spontanicznie rusza w tournée[6]. W 1976 wraz z Pawłem Kędzierskim i Jerzym Domaradzkim wyreżyserowała Zdjęcia próbne, film poświęcony dziewczynie próbującej dostać się na plan wymarzonego filmu[7]. W międzyczasie miała asystować przy tworzeniu filmu Człowiek z marmuru Wajdy, jednak na żądanie decydentów została odsunięta od produkcji[8], a jej nazwisko nie pojawiło się na liście płac[1]. W 1977 nakręciła kolejny film telewizyjny, Coś za coś, którego bohaterką była psycholożka rozmawiająca z niedoszłą samobójczynią na temat nieszczęśliwej miłości tej ostatniej[9].

W 1978 Holland napisała scenariusz do uhonorowanego Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych filmu Wajdy Bez znieczulenia (1978)[10]. Równocześnie poczyniła przygotowania do realizacji własnego, pełnometrażowego debiutu pod tytułem Aktorzy prowincjonalni (1978). Treścią filmu są naznaczone marazmem losy małżeństwa artystów: pełnego pomysłów, zdolnego aktora (Tadeusz Huk), który zmaga się z obojętnością reżysera-karierowicza, oraz pracującej w teatrzyku kukiełkowym żony tegoż aktora (Iwona Biernacka), na której ten wyładowuje swoje frustracje[11]. Film zdobył Nagrodę FIPRESCI na 33. MFF w Cannes, zwracając uwagę krytyki zagranicznej na młodą wówczas reżyserkę[11].

Następnie Holland nakręciła film przekorny wobec euforii ruchu solidarnościowego z sierpnia 1980. Gorączka (1980), adaptacja Dziejów jednego pocisku Andrzeja Struga, ukazywała w drastycznych szczegółach nieudolne działania członków Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy podczas rewolucji 1905 roku planują dokonać zamachu na życie cara za pomocą chałupniczo skonstruowanej bomby. Jak pisała Maria Janion, w filmie Holland „od bomby wszyscy popadają w gorączkę, ona kieruje ich krokami, ona wyznacza bieg życia i śmierci”[12]; Gorączka ukazuje „tragiczną ironię” losu Polaków, której ucieleśnieniem okazuje się postać Gryziaka (Bogusław Linda), anarchisty niezwiązanego z żadną partią, który wykazuje zarazem największą determinację ku zdetonowaniu bomby[13]. Gorączka okazała się wielkim sukcesem artystycznym, zdobywając Złote Lwy na FPFF; docenione zostały kreacje Lindy oraz Krzysztofa Zaleskiego, a także scenografia Andrzeja Przeworskiego. Na Festiwalu Filmowym w Berlinie z uznaniem spotkała się natomiast gra aktorska Barbary Grabowskiej (Srebrny Niedźwiedź)[14].

W 1981, korzystając z chwilowego odprężenia politycznego, Holland pośpiesznie nakręciła kolejny film przekorny wobec sukcesu „Solidarności”. W cieniu politycznych wydarzeń rozgrywa się akcja Kobiety samotnej. Jak twierdziła reżyserka: Chciałam zrobić film o ludziach biednych, którzy nie umieją siebie wyrazić, a punktem wyjścia dla jej dzieła była „sytuacja mieszkaniowa pewnej kobiety z dzieckiem”[15]. Film o marazmie życia samotnej matki (Maria Chwalibóg), która wiąże się z rencistą (Linda) i naraża się na ostracyzm otoczenia (nawet solidarnościowego), skupiał się na ludziach, którzy są ofiarami wielkiej polityki nawet wtedy, gdy nie dokonują żadnego wyboru[16]. Nakręcona w maju i czerwcu 1981 Kobieta samotna została zmontowana tuż przed ogłoszeniem stanu wojennego w Polsce; Holland, wyjechawszy przedtem do Francji, przezornie zabrała ze sobą kopię filmu. Kobieta samotna została nie tylko okrojona o sceny ewidentnie polityczne (na przykład zdemolowanie mieszkania przez esbeków)[17], ale również otrzymała zakaz rozpowszechniania aż do 1987[18]. Dopiero na FPFF w 1988 film otrzymał w ramach rekompensaty Nagrodę Specjalną Jury, spotykając się jednak z umiarkowanym entuzjazmem[18].

Europa Zachodnia: na emigracji politycznej (1982–1990) | edytuj kod

Po ogłoszeniu stanu wojennego Holland pozostała okresowo we Francji i w RFN, gdzie współpracowała z Wajdą przy pisaniu scenariuszy do Dantona (1982) na podstawie sztuki Stanisławy Przybyszewskiej oraz Miłości w Niemczech (1983). W RFN pozostała na dłużej, podejmując się realizacji kolejnego filmu drastycznego pod względem środków wyrazu, Gorzkich żniw (Bittere Ernte, 1985). Jego bohaterka, żydowska studentka medycyny, ucieka z transportu do obozu koncentracyjnego. Napotkawszy polskiego chłopa – niedoszłego księdza i gorliwego katolika, który przejął majątek pożydowski – zostaje przezeń zmuszona do oddania mu się w zamian za względne bezpieczeństwo[19]. Holland otrzymała fundusze na realizację filmu od żydowskiego producenta Artura Braunera, którego uważała za „wyjątkowo trudnego człowieka”. Brauner chciał usunąć z obsady grającą rolę drugoplanową Elisabeth Trissenaar ze względu na nieatrakcyjny wygląd tejże, jednak reżyserka nie pozwoliła się zdominować producentowi[20]. Gorzkie żniwa zostały przyjęte z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony, Karen Jeahne pisała, że „Holland jest zauważalnie zdolna do tego, aby w owej wojnie płci przedstawić psychologiczne mechanizmy oszukiwania samych siebie, jakie praktykowali Polacy w dobie Holokaustu, jak również klęskę Kościoła katolickiego w Polsce w swej próbie wzniesienia się ponad samozadowolenie z bycia «tą właściwą religią»”[21]. Z drugiej strony, Roger Ebert wytykał liczne błędy scenariuszowe i dziury fabularne, uznając, że całość „osuwa się w stronę opery mydlanej i melodramatu”[22]. Niemniej jednak Gorzkie żniwa znalazły się w ścisłej czołówce filmów nominowanych do Oscara dla filmu zagranicznego, a odgrywający rolę chłopa Armin Mueller-Stahl został nagrodzony na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Montrealu[23].

W 1988 Holland zrealizowała w koprodukcji amerykańsko-francuskiej film Zabić księdza, poświęcony morderstwie popełnionym w Polsce cztery lata wcześniej na księdzu Jerzym Popiełuszce, w które zaangażowani byli funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Holland problematyzowała jednak kontekst morderstwa, zamiast na charyzmatycznym księdzu (granym przez Christophera Lamberta) skupiając się na postaci mordercy (Ed Harris), który znajduje się na marginesie społeczeństwa i spotyka się z odrzuceniem[24]. Toteż w recenzjach polskich z epoki film budził zarówno niechęć komunistycznej, jak i katolickiej prasy[25]. Zabić księdza chwalił natomiast Wajda, który stwierdził, że film Holland jest zwieńczeniem szkoły polskiej[26]. Wajda przygotowywał się wówczas do realizacji scenariusza Holland pod tytułem Korczak, który został przez nią napisany jeszcze w 1983, ale dopiero w 1989 został skierowany do produkcji. Scenariusz Holland drobiazgowo opisywał żywot Janusza Korczaka od połowy lat 30. do zamordowania go wraz z wychowankami w obozie zagłady w Treblince, uwydatniając przy tym kwestię powszechnego antysemityzmu w okupowanej Polsce[27]. Jednak Wajda, skracając scenariusz, znacząco zredukował wątki antysemityzmu ze strony Polaków, zachowując przy tym złożoność postaw Żydów wobec Zagłady[28]. Zwłaszcza końcowa, oniryczna scena rozpłynięcia się Korczaka i jego wychowanków we mgle rozsierdziła Claude’a Lanzmanna oraz Danièle Heymann z pisma „Le Monde”, którzy w napastliwym tonie oskarżyli Wajdę i Holland o zafałszowanie losów pedagoga i banalizację Holocaustu, co wpłynęło na negatywny odbiór Korczaka na świecie[29]. Holland miała zresztą pretensje do Wajdy, iż przyczynił się do potwierdzenia oskarżeń dziennikarzy „Le Monde”:

„Nie jest [...] całkiem w porządku z jednej strony pokazywać zachowania Żydów w całej ich złożoności (czego będę zawsze bronić, zresztą), a z drugiej zachowania Polaków w tym czasie zredukować do działań przyjaciół Korczaka pragnących go uratować i tramwajarza ginącego, bo rzucał chleb. [...] Wydaje mi się, że pewną rolę w takim wyważeniu sprawy gra Twoja niechęć do pokazywania tego, co brzydkie, pokrętne, śmierdzące, niezrozumiałe, czyli – między innymi – polskiego antysemityzmu, i że o wiele Ci przyjemniej nakręcić tramwajarza niż szmalcownika”[28].

Europa Zachodnia i USA: po zimnej wojnie (1990–2006) | edytuj kod

W międzyczasie Holland na zlecenie Braunera nakręciła film Europa, Europa (1990). Pomysł na nakręcenie filmu wyszedł od Braunera, gdyż producenta zainspirowała autentyczna historia Solomona Perela. Ów Żyd miał w trakcie II wojny światowej znaleźć schronienie przed Holocaustem, werbując się do niemieckiej armii i łatwo się aklimatyzując w bojówce Hitlerjugend[30]. Odbiór Europy, Europy był przeważnie pozytywny; w magazynie „Empire” komentowano, iż „Holland starannie zachowuje równowagę między rzeczywistością a surrealizmem, wprowadzając sekwencje marzeń, w których Hitler walczy ze Stalinem”[31]. Europa, Europa otrzymała nominację do Złotego Globu (w kategorii filmu obcojęzycznego) oraz do Oscara (za scenariusz adaptowany)[32].

W 1991 Holland przeniosła się do Francji, gdzie w tym samym roku nakręciła dwa filmy: telewizyjną adaptację sztuki Vaclava Havla Largo desolato[33] oraz zrealizowanego wedle własnego scenariusza Oliviera, Oliviera. Tematem tego ostatniego filmu jest tajemnicza sprawa zaginięcia jednego z dwojga dzieci małżeństwa mieszkającego na prowincji. Po latach inspektor prowadzący sprawę zaginięcia znajduje nastoletniego chłopca podobnego z wyglądu i zachowania do zaginionego[34]. Olivier, Olivier został pozytywnie przyjęty; David Ansen z „Newsweeka” ocenił film Holland jako „w połowie baśń, w połowie psychodramę”, której reżyserka „nie zadowala się łatwą odpowiedzią” na motywacje bohaterów[35].

W 1993 Holland wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie nakręciła adaptację klasycznej powieści Frances Hodgson Burnett Tajemniczy ogród (The Secret Garden). Tematem powieści są losy osieroconej dziewczynki, która zamieszkując w wiktoriańskiej posiadłości, odkrywa zaniedbany ogród i znajduje wspólny język z niepełnosprawnym kuzynem. Filmowa adaptacja Tajemniczego ogrodu spotkała się z powszechnym uznaniem krytyków[36]; Jonathan Rosenbaum pisał, iż Holland oraz partnerująca jej scenarzystka Caroline Thompson stworzyły „pięknie zrealizowany film”, który „bije na głowę typowe disnejowskie śmietnisko”[37].

Ukończywszy w 1994 telewizyjną adaptację prozy Raymonda Chandlera Red Wind, rok później Holland ukończyła film Całkowite zaćmienie (The Total Eclipse, 1995) o toksycznym związku homoseksualnym między francuskimi poetami Arthurem Rimbaudem i Paulem Verlainem. W role poetów wcielili się Leonardo DiCaprio oraz David Thewlis. Całkowite zaćmienie okazało się klęską reżyserki; film był krytycznie oceniany za brak polotu oraz marginalne odniesienia do samej profesji poetów[38][39]. Z uznaniem krytyków spotkała się natomiast adaptacja powieści Henry’ego Jamesa Plac Waszyngtona (Washington Square, 1997). Holland przesunęła akcenty w stosunku do pełnego komizmu pierwowzoru Jamesa, podkreślając dramatyczną relację między lekarzem (Albert Finney) a jego córką (Jennifer Jason Leigh), którą on obwinia o śmierć swej żony zmarłej podczas porodu. Ansen pisał wręcz w swej recenzji, że adaptacja Holland jest prawdziwsza od innego filmu na podstawie tej samej powieści, Dziedziczki (1949) Williama Wylera[40].

W 1999 ukazał się kolejny amerykański film Holland, Trzeci cud (The Third Miracle) na podstawie powieści Richarda Vetere’a. W prowokacyjnym stylu reżyserka podjęła kwestię cudów w Kościele katolickim, filmując opowieść o śledztwie w sprawie beatyfikacji zakonnicy, której wierni przypisują cud polegający na zalaniu się marmurowego posągu krwawymi łzami. Bogumiła Fiołek-Lubczyńska zauważała, że „w tym filmie ponownie dochodzi do głosu przekonanie, że najważniejsza w życiu jest wiara; ona bowiem może zdziałać cuda, albo też... cuda wzmacniają wiarę”[41]. Dwa lata później Holland ukończyła na zlecenie HBO film Strzał w serce (Shot in the Heart, 2001), poświęcony sprawie Gary’ego Gilmore’a (Elias Koteas), mężczyzny oskarżonego o morderstwo, który odmówił wszelkiej przysługującej mu obrony i dobrowolnie przyśpieszył wydanie nań wyroku śmierci. Akcja filmu obserwowana jest z perspektywy brata skazańca, Mikala (Giovanni Ribisi). Steven Oxman z „Variety” ocenił Strzał w serce jako film „emocjonalnie głęboki, lecz momentami zbyt ciężki”, doceniając wszakże zniuansowanie kontekstu wydarzeń[42].

W 2001 Holland zdążyła nakręcić również koprodukcję o znamiennym tytule Julia wraca do domu (Julie Walking Home), poświęconą kryzysowi małżeńskiemu w rodzinie polskich emigrantów, który prowokuje główną bohaterkę (Miranda Otto) do wyjazdu do Polski i romansu z tajemniczym uzdrowicielem (Lothaire Bluteau). Julia wraca do domu jednak nie miała powodzenia w Polsce. Recenzja w „Polityce” zaczynała się stwierdzeniem, iż Holland „deklaruje, że interesuje ją świat transcendencji i cudu, magii i kabały, w który nie jest w stanie uwierzyć, ale który ją przyciąga. Z tej schizofrenii światopoglądowej rodzą się jej kolejne filmy, niestety coraz mniej atrakcyjne dla widza”[43].

Z mieszanymi recenzjami spotkał się również kolejny film fabularny Holland, Kopia mistrza (Copying Beethoven, 2006). Reżyserka podjęła się przepisania na nowo końcowego etapu życiorysu Ludwiga van Beethovena (Ed Harris), wprowadzając fikcyjną postać Anny Holtz (Diane Kruger), zatrudnionej jako kopistka u ekscentrycznego kompozytora. O ile Rosenbaum doceniał film pomimo jego „anachronicznego” stylu[44], o tyle Lisa Schwarzbaum z „Entertainment Weekly” skwitowała Kopię mistrza jako „napuszoną od początku do końca biograficzną fantazję o bzdurnym, anachronicznym feministycznym zakrzywieniu”[45]. Skromniejszym przedsięwzięciem dla Holland był zrealizowany w tym samym roku film telewizyjny Historia Gwen Araujo (A Girl Like Me: The Gwen Araujo Story, 2006), poświęcony autentycznemu transpłciowemu nastolatkowi cierpiącemu na ostracyzm otoczenia, zamordowanemu w 2002 roku[46].

Polska, Czechy, USA: seriale telewizyjne i środkowoeuropejskie filmy kinowe (2007–2019) | edytuj kod

W 2007 Holland nakręciła w Polsce wraz z córką Kasią Adamik, siostrą Magdaleną Łazarkiewicz oraz Borysem Lankoszem serial telewizyjny Ekipa. Zaliczany do political fiction serial opowiadał historię premiera Turskiego, który po rezygnacji poprzedniego szefa rządu, skompromitowanego doniesieniem o współpracy z SB, usiłuje zmienić kraj na lepsze. Ekipa, wyemitowana w Telewizji Polsat, już po jednym sezonie została zdjęta z anteny wskutek porażki komercyjnej[47]. Problem z odbiorem Ekipy wynikał – zdaniem Darka Kuźmy z Onetu – z nazbyt idealistycznego zacięcia twórców oraz faworyzowania określonego realnego środowiska politycznego, którym miała się okazać Platforma Obywatelska. Niezależnie od uwikłań politycznych Ekipę Kuźma odczytywał jako udaną próbę przeszczepienia na polski grunt konwencji amerykańskiego Prezydenckiego pokera (The West Wing)[47].

Agnieszka Holland, 2007

W 2009 Holland wraz z Adamik nakręciła w koprodukcji polsko-czesko-słowacko-węgierskiej serial Janosik. Prawdziwa historia, mający na celu przepisanie losów słowackiego zbójnika uznawanego zarówno na Słowacji, jak i w Polsce za bohatera narodowego. Sebastian Adamkiewicz z portalu Histmag.org, chwaląc stronę artystyczną oraz bardziej wiarygodną obsadę aktorską niż w przaśnym serialu Jerzego Passendorfera, zauważył jednak, że Holland i Adamik jednak „uległy presji legendy Janosika, i na niewiele zdało się tu ekranowe urealnianie jego postaci i miejsc, w których żył”. Problematyczny – zdaniem Adamkiewicza – okazał się szereg scen, takich jak objawienie Janosikowi Matki Boskiej tudzież rozmowa z diabłem[48].

Ucieczką od ludowego romantyzmu Janosika był dla Holland film W ciemności (2011). Historia kanalarza Leopolda Sochy (Robert Więckiewicz), który z narażeniem życia ukrywał uciekinierów z getta we Lwowie, została nakręcona w naturalistycznym stylu, a jednocześnie zmieniała spojrzenie na oblicza polskiego bohaterstwa. Jakub Majmurek podkreślał, że „zaskakuje przede wszystkim brak bohatera reprezentującego hegemoniczną, inteligencką, postszlachecką, heroiczno-insurekcyjną polskość. Nie ma tu żadnego szlachetnego żołnierza AK, pięknego młodzieńca z granatami i prozą Conrada (czy poezją Słowackiego) w chlebaku [...]. Leopold Socha jest plebejuszem mówiącym ciężko zrozumiałą dla współczesnych widzów gwarą lwowską, byłym więźniem i drobnym złodziejaszkiem”[49]. W ciemności było najlepiej nagradzanym filmem na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, zdobywając dziewięć statuetek, w tym Złote Lwy oraz nagrodę za reżyserię dla Holland[50]. Jednocześnie, zbierając przeważnie pozytywne oceny za granicą[51], był to kolejny film Holland nominowany do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego[52].

Kolejne produkcje Holland: Gorejący krzew (Hořící Keř, 2013) oraz Dziecko Rosemary (Rosemary’s Baby, 2014), były miniserialami reżyserowanymi poza granicami Polski. Gorejący krzew poświęcony był nagłośnionemu przez media zachodnioeuropejskie przypadkowi praskiego studenta Jana Palacha, który po brutalnym stłumieniu Praskiej Wiosny w Czechosłowacji przez wojska Układu Warszawskiego popełnił samobójstwo w 1969. Adamkiewicz pisał na temat Gorejącego krzewu, iż „otwiera polskie oczy na tragedię naszych południowych sąsiadów. Zrywa z nich szwejkowską twarz, ukazując naród głęboko doświadczony przez historię, stłamszony i pozbawiony sił, aby walczyć”[53]. Wyprodukowane przez amerykańską telewizję NBC Dziecko Rosemary stanowiło natomiast reinterpretację powieści Iry Levina, którą już w 1969 roku na język filmu przełożył Roman Polański. W odróżnieniu od Gorejącego krzewu, odbiór kolejnej adaptacji prozy Levina był wyjątkowo negatywny, a amerykańscy krytycy odczytywali miniserial Holland jako znacznie gorszą repryzę filmu Polańskiego[54]. W styczniu 2014 Holland została przewodniczącą zarządu Europejskiej Akademii Filmowej w Berlinie[55][56].

Olga Tokarczuk i Agnieszka Holland na spotkaniu promującym Pokot w Nowej Rudzie (2017)

W 2016 już w Polsce ukończyła prace nad adaptacją powieści Olgi Tokarczuk Prowadź swój pług przez kości umarłych. Pokot (2016) jest opowieścią kryminalną o kobiecie w podeszłym wieku (Agnieszka Mandat), która rozpowiada pogłoski, jakoby za tajemniczą serię morderstw lokalnych myśliwych i sprzyjających im notabli odpowiadały zwierzęta. Jednakże odbiór filmu był mieszany: prawicowe media uznawały Pokot za jednowymiarową „pochwałę ekoterroryzmu”[57], z kolei recenzenci czasopism i portali okołofilmowych stwierdzali, że „Pokot zawodzi [...] i jako kino gatunkowe, i jako posthumanistyczny manifest”[58], a atmosfera grozy „pryska, gdy na ekranie pojawiają się pajacujący Andrzej Grabowski i Jakub Gierszał[59]. Nie przeszkodziło to jednak Holland w zdobyciu Nagrody im. Alfreda Bauera na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie[60].

Średnio przyjęty został również realizowany dla Netfliksa serial 1983 (2018), którego producentem wykonawczym była Holland. Osadzony w alternatywnej rzeczywistości, w której żelazna kurtyna nigdy nie upadła, 1983 ukazuje hipotetyczną ścieżkę rozwoju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej po zamachu terrorystycznym w tytułowym roku. Serial, którego dwa pierwsze odcinki wyreżyserowała Holland, rozczarował krytyków[61]; Aneta Kyzioł z „Polityki” przyznała, iż „dialogi często brzmią jak sentencje, a niektóre sceny rażą siermiężną stylizacją”[62]

W 2019 Holland ukończyła prace nad filmem Obywatel Jones. Bohaterem produkcji jest walijski dziennikarz Gareth Jones (James Norton), który jako jeden z pierwszych korespondentów zagranicznych w ZSRR w latach 30. opisał Wielki Głód na Ukrainie i wdawał się w polemikę z brytyjskimi apologetami rządów Józefa Stalina. Tym razem reżyserka zadowoliła zarówno liberalnych, jak i konserwatywnych krytyków: Łukasz Adamski z portalu wPolityce.pl opisywał Obywatela Jonesa jako „najlepszy od lat film Holland”[63], a Tadeusz Sobolewski z „Gazety Wyborczej” chwalił prostotę stylu i aktualność przesłania[64].

Działalność pozafilmowa | edytuj kod

Holland udzielała się jako reżyserka spektakli teatralnych i telewizyjnych. W Polsce wystawiła pięć sztuk: Emigrantów Sławomira Mrożka (data premiery – 1976), Woyzecka Georga Büchnera (1976), Dusię, Rybę, Wal i Letę Pam Gems (1978), Dla miłego grosza Apolla Korzeniowskiego (1979)[65] oraz – wespół z Anną SmolarAktorów prowincjonalnych (2008) według scenariusza Holland i Witolda Zatorskiego[66]. Nakręciła też pięć spektakli Teatru Telewizji: Dłużników Leonida Żuchowickiego (1974), Lorenzaccia Alfreda de Musset (1978), Łamanie kołem Macieja Bordowicza (1979), Proces Franza Kafki (1980, wespół z Laco Adamikiem) oraz Dybuka Szymona An-skiego (1999)[67].

Jest autorką tłumaczenia powieści Milana Kundery Nieznośna lekkość bytu (1982), która w wersji polskiej po raz pierwszy została opublikowana przez krakowską Oficynę Literacką w 1985[68].

Poglądy | edytuj kod

Krytycznie wyrażała się o rządach Prawa i Sprawiedliwości, zarówno w latach 2005–2007, jak i po 2015[69][70]. Krytykowała przede wszystkim politykę historyczną tej partii, wyrażoną w postaci „zero-jedynkowego obrazu dobra i zła, a następnie instrumentalnie wykorzystywaną w celach stricte politycznych”[70]. Głosiła potrzebę wolności słowa przynajmniej w dziedzinie sztuki, jako że „społeczna funkcja sztuki polega m.in. na tym, że jest ona niejako eksterytorialna, wyłączona z gry pedagogiczno-moralno-polityczno-religijnej, jakiejkolwiek”[70]. Holland zaznaczała, że w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej ludzie sztuki byli bardziej szanowani aniżeli za rządów PiS[71]. Poddawała krytyce również rządy Platformy Obywatelskiej w latach 2007–2015, zarzucając jej technokratyczny styl rządzenia, który miał zrazić Polaków do tej partii[72]. Niechętna polskiej prawicy, Holland odniosła się jednak krytycznie również do zachwytu zachodnich dziennikarzy ideologią komunistyczną w trakcie zimnej wojny, uzasadniając wszelako ów zachwyt następująco:

Agnieszka Holland, 2014

Perspektywa komunistycznego kraju, który przynajmniej na papierze obiecuje sprawiedliwość, szczęśliwość i oferuje darmowe szkolnictwo czy opiekę zdrowotną dla wszystkich, okazała się bardzo kusząca. Potem przyszła druga wojna światowa. Bez Stalina Niemcy by wygrali. Morze krwi, które naród radziecki oddał, budziło podziw i sentyment. Najszybciej minęły one Amerykanom. Ale ponieważ antykomunizm makkartyzmu był prymitywny, poparcie intelektualistów dla lewicy się zachowało. Ponadto panowało słuszne skądinąd przekonanie, że istnienie Związku Radzieckiego cywilizuje zachodni kapitalizm. Europa skorzystała chyba najbardziej na idei państwa opiekuńczego zaczerpniętej od komunistów. Więc nie chciała utożsamiać się z ofiarami komunizmu[69].

Jakkolwiek przyznawała, że „religia jest ludziom potrzebna”, uznawała polski katolicyzm i inne religie bądź wyznania monoteistyczne za ewoluujące „w stronę wykluczającego fundamentalizmu, agresji wobec niewiernych czy inaczej wierzących”[69]. Prawicowi publicyści zarzucali Holland ateizm[73][74], choć ona sama deklarowała, że do niechęci wobec Kościoła katolickiego skłonił ją bardziej fundamentalizm kleru aniżeli same prawdy wiary[74].

Została członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010[75] oraz przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015 roku[76].

Styl filmowy | edytuj kod

Agnieszka Holland jest zaliczana w poczet artystów związanych z kinem moralnego niepokoju. Za swoje główne źródło inspiracji uznawała twórczość czechosłowackiej Nowej Fali[77]. Reżyserka skupiała się w swoich filmach na doświadczeniach jednostek na tle wielkich wydarzeń politycznych. O ile jednak filmy kinowe Holland koncentrują się na krytyce rządów komunistycznych i nazistowskich, tak filmy telewizyjne realizowane w Stanach Zjednoczonych za cel stawiały sobie ukazanie „moralnego upadku Ameryki”[78].

Częstym motywem pojawiającym się w twórczości Holland jest szereg postaw pojedynczych osób wobec wydarzeń II wojny światowej. Filmy takie jak Europa, Europa, Korczak oraz Gorzkie żniwa „służą potrzebnemu, ważnemu celowi: mają za zadanie edukować młodzież, żydowską lub nieżydowską, o eksploatacji i eksterminacji pojedynczej rasy”[79]. Do innych charakterystycznych motywów w twórczości Holland należy gwałtowna utrata przez dzieci niewinności w wyniku niespodziewanych wydarzeń (Olivier, Olivier, Tajemniczy ogród)[79]. David Thomson zaznacza, że w swojej twórczości Holland „wykazała zauważalny talent do historii o wysiedleniach [...], których ciężkiej, pozbawionej sentymentalizmu strukturze i charakterowi akompaniował magiczny sposób przedstawiania”[80].

Holland przywiązywała w swoich utworach filmowych szczególną uwagę do właściwego wykorzystania muzyki:

Muzyka jest częścią opowiadania historii, kolejnym głosem w tkaninie narracyjnej, na pewno wzmacniającym emocje. Oznacza to, że nawet jeśli nie jest to muzyka melodramatyczna, zwłaszcza sentymentalna, emocjonalna czy słodka – jakakolwiek nie byłaby ta muzyka – to połączenie dźwięku i obrazu tworzy emocjonalną całość. Jeśli nie potrzebujesz emocji, to może nie potrzebujesz muzyki[81].

Życie prywatne, osobowość | edytuj kod

Katarzyna Adamik z matką Agnieszką Holland (2009)

Agnieszka Holland już w trakcie prac w Zespole Filmowym „X” dała się poznać jako osoba o silnym charakterze oraz charyzmie, niestroniąca od dosadnych sformułowań. Jak wspomniał Andrzej Wajda, „Agnieszka była bardzo agresywna. Szybko stała się przywódcą naszego zespołu”. Krzysztof Zanussi opisywał Holland następująco: „Temperament wulkaniczny, lecz bardzo klarowny, kartezjański umysł”[82].

Po upadku Praskiej Wiosny Holland podjęła decyzję o zawarciu związku małżeńskiego ze starszym od niej słowackim studentem Laco Adamikiem. Ze związku w Polsce urodziła im się córka, Katarzyna Adamik. Gdy wprowadzony został stan wojenny, małżeństwo znalazło się w kryzysie – Laco Adamik pozostał w Polsce z córką. Choć Holland podstępem umożliwiła rodzinie przybycie do Francji, wysławszy wcześniej do Polski zaświadczenie lekarskie o złym stanie zdrowia, Laco Adamik nie odnalazł się we Francji. Rozwodząc się z Holland, wyjechał z powrotem do Polski i zostawił Katarzynę przy matce[82].

Relacje Holland z córką były bardzo bliskie. Holland pomogła Katarzynie Adamik w rozpoczęciu kariery filmowej, zatrudniając ją jako asystentkę reżysera przy Tajemniczym ogrodzie, a z czasem współtworząc z nią kolejne filmy[82]. Holland była producentką filmu Boisko bezdomnych (2008), debiutu reżyserskiego Adamik[82].

Filmografia | edytuj kod

Odznaczenia i nagrody | edytuj kod

Agnieszka Holland na Berlinale w 2017 roku Gwiazda Agnieszki Holland w łódzkiej Alei Gwiazd

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h RogerR. Cohen RogerR., Holland Without a Country, The New York Times, 8 sierpnia 1993 [dostęp 2020-02-15] .
  2. GrażynaG. Stachówna GrażynaG., Nomadowie polskiego kina, EdukacjaFilmowa.pl [dostęp 2020-05-07] .
  3. Magda Mieśnik: „Uważałam, że to normalny system”. Agnieszka Holland o PRL i swoim ojcu komuniście. Wirtualna Polska, 10 marca 2019. [dostęp 2020-05-07].
  4. Grzegorz Wyoscki: Agnieszka Holland o serialu Netflixa „1983” i nie tylko. „Premierką już nie będę. Ale papieżycą? Czemu nie”. Gazeta Wyborcza, 1 grudnia 2018. [dostęp 2020-05-07].
  5. Wieczór u Abdona, FilmPolski [dostęp 2020-02-15]  (pol.).
  6. Obrazki z życia, FilmPolski [dostęp 2020-02-15]  (pol.).
  7. Zdjęcia próbne, FilmPolski [dostęp 2020-02-15]  (pol.).
  8. Michalak 2016 ↓, s. 181–183.
  9. Coś za coś, FilmPolski [dostęp 2020-02-15]  (pol.).
  10. Lubelski 2015 ↓, s. 429.
  11. a b Aktorzy prowincjonalni, Akademia Polskiego Filmu [dostęp 2020-02-15] .
  12. Janion 2012 ↓, akap. 6.27.
  13. Janion 2012 ↓, akap. 6.28.
  14. Gorączka, Akademia Polskiego Filmu [dostęp 2020-02-15] .
  15. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.7.
  16. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.13.
  17. Szczuka 2012 ↓, akap. 11.12.
  18. a b Szczuka 2012 ↓, akap. 11.4.
  19. Bittere Ernte, FilmPolski [dostęp 2020-02-16]  (pol.).
  20. Gordana P.G.P. Crnkovic Gordana P.G.P., AgnieszkaA. Holland AgnieszkaA., Interview with Agnieszka Holland, „Film Quarterly”, 52 (2), 1998, s. 7, DOI10.1525/fq.1998.52.2.04a00020, ISSN 0015-1386 [dostęp 2020-02-16] .
  21. KarenK. Jaehne KarenK., Review of Angry Harvest, „Cinéaste”, 15 (1), 1986, s. 40, ISSN 0009-7004, JSTOR41686861 [dostęp 2020-02-16] .
  22. RogerR. Ebert RogerR., Angry Harvest movie review & film summary, www.rogerebert.com, 21 marca 1986 [dostęp 2020-02-16]  (ang.).
  23. Angry Harvest (1985) awards, AllMovie [dostęp 2020-02-16]  (ang.).
  24. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 119.
  25. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 120.
  26. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 121.
  27. Preizner 2012 ↓, s. 366–369.
  28. a b Preizner 2012 ↓, s. 379.
  29. Preizner 2012 ↓, s. 389.
  30. Mąka-Malatyńska 2009 ↓, s. 74–75.
  31. DavidD. Parkinson DavidD., Europa Europa, Empire [dostęp 2020-02-19]  (ang.).
  32. Europa, Europa, FilmPolski [dostęp 2020-02-19]  (pol.).
  33. Largo desolato, FilmPolski [dostęp 2020-02-21]  (pol.).
  34. Olivier, Olivier, FilmPolski [dostęp 2020-02-21]  (pol.).
  35. DavidD. Ansen DavidD., The Heart Has Its Reasons, Newsweek, 14 marca 1993 [dostęp 2020-02-21]  (ang.).
  36. The Secret Garden (1993), Rotten Tomatoes [dostęp 2020-02-21] .
  37. JonathanJ. Rosenbaum JonathanJ., The Secret Garden, „Chicago Reader” [dostęp 2020-02-21] .
  38. RogerR. Ebert RogerR., Total Eclipse movie review & film summary (1995), www.rogerebert.com, 3 listopada 1995 [dostęp 2020-02-21]  (ang.).
  39. EmanuelLevy, Total Eclipse, emanuellevy.com, 2 marca 2006 [dostęp 2020-02-21]  (ang.).
  40. DavidD. Ansen DavidD., An Heir To ‘The Heiress’, Newsweek, 12 października 1997 [dostęp 2020-02-21]  (ang.).
  41. Fiołek-Lubczyńska 2006 ↓, s. 468.
  42. StevenS. Oxman StevenS., Shot in the Heart, Variety, 11 października 2001 [dostęp 2020-02-21]  (ang.).
  43. Julia wraca do domu, www.polityka.pl, 2003 [dostęp 2020-02-21]  (pol.).
  44. JonathanJ. Rosenbaum JonathanJ., Copying Beethoven, Chicago Reader [dostęp 2020-02-21]  (ang.).
  45. LisaL. Schwarzbaum LisaL., Copying Beethoven, EW.com, 8 listopada 2006 [dostęp 2020-02-21]  (ang.).
  46. A Girl Like Me: The Gwen Araujo Story, FilmPolski [dostęp 2020-02-28]  (pol.).
  47. a b DarekD. Kuźma DarekD., Polski domek z kart. Mija 10 lat od premiery „Ekipy”, Onet Kultura, 13 września 2017 [dostęp 2020-02-28] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-28]  (pol.).
  48. SebastianS. Adamkiewicz SebastianS., Janosik. Prawdziwa historia (reż. Katarzyna Adamik, Agnieszka Holland) – recenzja i ocena filmu, histmag.org, 20 września 2009 [dostęp 2020-02-28]  (pol.).
  49. JakubJ. Majmurek JakubJ., Majmurek: Poważna dyskusja z historią, Krytyka Polityczna, 7 stycznia 2012 [dostęp 2020-02-28]  (pol.).
  50. W ciemności, FilmPolski [dostęp 2020-02-28]  (pol.).
  51. In Darkness (2012), Rotten Tomatoes [dostęp 2020-02-28] .
  52. Foreign Language Film. Poland, „In Darkness”. Agnieszka Holland, director (ang.). oscars.go.com. [dostęp 2012-01-23].
  53. SebastianS. Adamkiewicz SebastianS., „Gorejący krzew” – reż. Agnieszka Holland – recenzja i ocena filmu, histmag.org, 5 marca 2013 [dostęp 2020-02-28]  (pol.).
  54. Rosemary’s Baby: Season 1 - TV Reviews, Rotten Tomatoes [dostęp 2020-02-28]  (ang.).
  55. Agnieszka Holland na czele zarządu EFA, Stopklatka.pl, 9.12.2013.
  56. Agnieszka Holland pierwszą przewodniczącą Europejskiej Akademii Filmowej, TVN24, 7 grudnia 2013.
  57. ŁukaszŁ. Adamski ŁukaszŁ., „Pokot”. Pochwała ekoterroryzmu? Zaskakująco jednowymiarowy film Holland. RECENZJA, wPolityce.pl, 24 lutego 2017 [dostęp 2020-02-28] .
  58. SebastianS. Smoliński SebastianS., Pokot, „Kino”, luty 2017, s. 72 [dostęp 2020-02-28] .
  59. MarcinM. Czarnik MarcinM., Sytuacja trudna do zniesienia, Wprost, 20 marca 2017 [dostęp 2020-02-28]  (pol.).
  60. Pokot, FilmPolski [dostęp 2020-02-28]  (pol.).
  61. TomaszT. Gardziński TomaszT., Sprawdziliśmy, czy amerykańskie krytyki są zajebiste. 1983 nie podbił zagranicznych mediów, rozrywka.blog, 3 grudnia 2018 [dostęp 2020-04-03]  (pol.).
  62. AnetaA. Kyzioł AnetaA., Recenzja serialu: „1983”, reż. Agnieszka Holland, Katarzyna Adamik, Olga Chajdas, Agnieszka Smoczyńska, Polityka, 27 listopada 2018 [dostęp 2020-04-03]  (pol.).
  63. ŁukaszŁ. Adamski ŁukaszŁ., „Obywatel Jones”. Kwintesencja sowieckiego koszmaru, wpolityce.pl, 16 września 2019 [dostęp 2020-02-28] .
  64. TadeuszT. Sobolewski TadeuszT., „Obywatel Jones” to nie film historyczny o piekle lat 30. To paląco aktualna rzecz wychylona w przyszłość, Gazeta Wyborcza, 23 października 2019 [dostęp 2020-02-28] .
  65. Agnieszka Holland, www.e-teatr.pl [dostęp 2020-02-29] .
  66. Aktorzy prowincjonalni, e-teatr.pl [dostęp 2020-05-07] .
  67. Agnieszka Holland – Kariera telewizyjna, www.e-teatr.pl [dostęp 2020-02-29] .
  68. MilanM. Kundera MilanM., Nieznośna lekkość bytu, AgnieszkaA. Holland (tłum.), Kraków: Oficyna Literacka, 1985 [dostęp 2020-02-29] .
  69. a b c JanuszJ. Wróblewski JanuszJ., Agnieszka Holland: Ludzie mają prawo wiedzieć, „Polityka”, 15 października 2019 [dostęp 2020-02-29]  (pol.).
  70. a b c Wywiad z Agnieszką Holland, Kultura Liberalna, 13 września 2016 [dostęp 2020-02-29]  (pol.).
  71. PaulinaP. Reiter PaulinaP., Agnieszka Holland: Wolność bywa trudna. Większość ludzi jej nie chce, a ja dla niej mogę przehandlować bezpieczeństwo, www.wysokieobcasy.pl, 28 września 2019 [dostęp 2020-02-29] .
  72. Agnieszka Holland: Nie mam marzeń, naTemat.pl [dostęp 2020-02-29]  (pol.).
  73. Jerzy RobertJ.R. Nowak Jerzy RobertJ.R., Czerwone dynastie - Fobie Agnieszki Holland, RadioMaryja.pl, 14 kwietnia 2007 [dostęp 2020-02-29]  (pol.).
  74. a b Czesław S.C.S. Bartnik Czesław S.C.S., Wiara w oczach liberałów polskich, RadioMaryja.pl, 8 lutego 2009 [dostęp 2020-02-29]  (pol.).
  75. Komitet poparcia Bronisława Komorowskiego, onet.pl, 16 maja 2010 [dostęp 2014-04-26] [zarchiwizowane z adresu 2014-04-26] .
  76. Barbara Sowa: Kto wszedł do komitetu poparcia Komorowskiego, a kto z niego wypadł? Cała Lista. dziennik.pl, 2015-03-16. [dostęp 2015-03-21].
  77. Witkowska 2000 ↓, s. 99.
  78. Stevens 2016 ↓, s. 37.
  79. a b Edelman 1999 ↓, s. 196.
  80. Thomson 1994 ↓, s. 345.
  81. Risker 2016 ↓, s. 93.
  82. a b c d Niejednoznaczna. Skomplikowana. Tajemnicza. Sama o sobie mówi: „Osobowość schizoidalna”, „Viva!”, 28 listopada 2019 [dostęp 2020-03-03] .
  83. a b c Agnieszka Holland w bazie filmpolski.pl
  84. Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptuny”. gdansk.pl. [dostęp 2016-07-05].
  85. Medale Świętego Jerzego wręczone!. Onet Tygodnik, 2013-06-05. [dostęp 2014-08-20].
  86. Nagrody Lewiatana dla Holland, Baczyńskiego, Maja i Szataniaka. konfederacjalewiatan.pl, 26 kwietnia 2017. [dostęp 2017-07-20].
  87. Złote Anioły rozdane! Tofifest na finiszu, torun.pl [dostęp 2019-10-27]  (pol.).
  88. RenataR. Hryniewicz RenataR., Agnieszka Holland odebrała we Frankfurcie nagrodę Uniwersytetu Europejskiego Viadrina, Nasze Miasto, 10 maja 2019 [dostęp 2020-05-07] .
  89. Prezydent Ukrainy odznaczył Agnieszkę Holland i Anne Applebaum, Onet Wiadomości, 24 listopada 2019 [dostęp 2019-11-25]  (pol.).

Bibliografia | edytuj kod

  • RobR. Edelman RobR., Agnieszka Holland, [w:] Gwendolyn AudreyG.A. Foster (red.), The St. James women filmmakers encyclopedia: women on the other side of the camera, Farmington Hills: Visible Ink Press, 1999, s. 195–196 .
  • BogumiłaB. Fiołek-Lubczyńska BogumiłaB., O wartościach egzystencjalnych w filmie artystycznym (na podstawie wybranych utworów Kieślowskiego, Holland i Kotlarczyk), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, 8, 2006, s. 465–472 .
  • MariaM. Janion MariaM., Filozofia bomby, [w:] Holland. Przewodnik Krytyki Politycznej [EPUB], Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012 .
  • TadeuszT. Lubelski TadeuszT., Historia kina polskiego 1895–2014, Kraków: Universitas, 2015 .
  • KatarzynaK. Mąka-Malatyńska KatarzynaK., Agnieszka Holland, Warszawa: Biblioteka Więzi, 2009 .
  • BartoszB. Michalak BartoszB., Wajda. Kronika wypadków filmowych, Kraków: Wydawnictwo MG, 2016 .
  • JoannaJ. Preizner JoannaJ., Kamienie na macewie. Holocaust w polskim kinie, Kraków: Austeria, 2012 .
  • PaulP. Risker PaulP., Filmmaker Agnieszka Holland Discusses her Life in Film, „Mise-en-scene”, 1 (1), 2016, s. 88–95 .
  • IsabelI. Stevens IsabelI., Staying power, „Sight & Sound”, 26 (5), 2016, s. 34 .
  • KazimieraK. Szczuka KazimieraK., Żyd jako kobieta-parias, [w:] Holland. Przewodnik Krytyki Politycznej [EPUB], Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012 .
  • DavidD. Thomson DavidD., A Biographical Dictionary of Film, New York: A.A. Knopf, 1994 .
  • AniaA. Witkowska AniaA., Agnieszka Holland, [w:] RichardR. Taylor i inni red., The BFI companion to Eastern European and Russian cinema, London: BFI Publishing, 2000, s. 99 .
  • StanisławS. Zawiśliński StanisławS., MaciejM. Parowski MaciejM., JerzyJ. Uszyński JerzyJ., Reżyseria: Agnieszka Holland, AndrzejA. Wajda, Warszawa: Skorpion, 1995, ISBN 83-86466-06-5, OCLC 297816779 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Agnieszka Holland" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy