Akropol ateński


Na mapach: 37°58′17,58″N 23°43′35,62″E/37,971550 23,726560

Akropol ateński w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Rekonstrukcja Akropolu na ilustracji z początków XX w. Marmurowy posąg kory z Akropolu, VI w. p.n.e., Muzeum Akropolu w Atenach

Akropol ateński (nw.gr. Ακρόπολη Αθηνών, od akropolis = górne miasto) – akropol w Atenach, położony na wapiennym wzgórzu o wysokości względnej 70 m (prawie 157 m n.p.m.), zamieszkany w neolicie, w okresie mykeńskim znajdował się tu pałac z megaronem, od VI w. p.n.e. miejsce kultu Ateny.

Świątynie zbudowane w okresie archaicznym zostały zniszczone podczas wojen perskich. Podczas odbudowy zainicjowanej przez Peryklesa powstał tu kompleks świątyń: Partenon, Erechtejon, Apteros, sanktuarium Artemidy Brauronia i Propyleje. Zniszczone rzeźby, elementy starszych budowli zostały użyte przy poszerzaniu tarasu w kierunku południowym (odnaleziono je podczas prac archeologicznych rozpoczętych w latach 70. XVIII wieku, w tzw. „rumowisku perskim”). Perykles odbudowę Akropolu powierzył Fidiaszowi, a w pracach uczestniczyli architekci: Iktinos, Mnesikles i Kallikrates.

W 1987 roku akropol ateński został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Spis treści

Wzgórze Akropolu | edytuj kod

Akropol wznosi się na wysokość 156,63 m n.p.m.[a] (wysokość względna to 70 m) – nie jest najwyższym wzgórzem Aten, lecz relatywnie łatwo dostępnym od strony zachodniej[2], z rozległym (ok. 270 m długości i ok. 156 m szerokości[3][b]) szczytem o powierzchni ok. 30 tys. m² i dostępem do wody pitnej[3]. Zbudowany jest ze skał wapiennych uformowanych w okresie kredy, które zalegają na warstwie łupków metamorficznych, piaskowców, margieli i zlepieńców[3]. W części północno-zachodniej znajdują się liczne jaskinie, gdzie czczono Zeusa, Pana i Apolla[3].

Nazwa | edytuj kod

Wzgórze nazywane było przez starożytnych Akropolis lub Polis[4]. W okresie prehistorycznym mogło nazywać się Athene lub Athenai i dać nazwę bogini Atenie[4]. Hurwit (1999) utrzymuje, że imię bogini pochodzi od wzgórza[4].

Historia | edytuj kod

Pierwsze ślady osadnictwa na wzgórzu pochodzą z okresu neolitu (ok. 4500–3000 p.n.e.); w pobliżu Erechtejonu znaleziono także pozostałości naczyń ceramicznych z wczesnej i środkowej epoki brązu[5]. Początkowo na wzgórzu znajdowała się najprawdopodobniej osada, pałac władcy i domy najważniejszych członków społeczności[1].

W XIII w. p.n.e., w okresie mykeńskim, wzgórze zostało ufortyfikowane murem cylopowym o długości 760 m i wysokości 10 m[1], który częściowo zachował się w późniejszych strukturach architektonicznych[5]. Wzniesiono tu wówczas również pałac z megaronem[6][c].

W VIII w. p.n.e. wzgórze stało się miejscem kultu bogini Ateny Polias (pol. Ateny Bogini Miasta) ze świątyniami na północno-wschodnim zboczu[5]. Świadczą o tym figurki i brązowe kociołki z poł. VIII w. p.n.e. znalezione w ruinach[1].

Za panowania tyrana Aten Pizystrata w latach 561–527 p.n.e. ustanowiono święto upamiętniające narodziny bogini Ateny – Panatenaje, a na wzgórzu zaczęto wznosić pierwsze monumentalne budowle, m.in. dedykowane Atenie Stara Świątynię i hekatompedon, a także sanktuarium Artemidy Brauronii i pierwsze propyleje[5]. Do dziś zachowały się fragmenty najprawdopodobniej frontonów proto-Partenonu z pozostałościami rzeźb przedstawiających lwy atakujące woły oraz prace Heraklesa[7] oraz pozostałości dekoracji wschodniego frontonu Starej Świątyni Ateny ze scenami z Gigantomachii i najprawdopodobniej pierwszym rzeźbiarskim przedstawieniem Ateny na większą skalę[8]. W sanktuarium znajdowało się wówczas również wiele darów wotywnych, m.in. marmurowe posągi kor i koni oraz statuy z brązu i terakoty[5]. Na podstawie odnalezionych pozostałości szacuje się, że na wzgórzu stało ok. 200 posągów kor przedstawionych z charakterystycznym archaicznym uśmiechem[9].

W 490 roku p.n.e. po wygranej nad Persami w bitwie pod Maratonem wzniesiono 5-metrową kolumnę z posągiem Nike ku czci Kallimacha, jednego z bohaterskich dowódców greckich, który zginął w bitwie[10]. Rozpoczęła się wówczas budowa wielkiej świątyni – pre-Partenonu, która nie została nigdy ukończona, ponieważ Persowie zniszczyli świątynie, posągi i fortyfikacje Akropolu podczas inwazji Attyki w 480 roku p.n.e.[5] Akropol został następnie umocniony – wzniesiono dwa nowe mury: mur Temistoklesa od strony północnej (w który wbudowano fragmenty trzonów kolumn ze zniszczonego pre-Partenonu oraz elementy innych zniszczonych archaicznych budowli tak, by były widoczne z agory[10]) i mur Kimona od strony południowej, a wota przeniesiono do jaskiń[5]. Zniszczenia perskie nie przerwały tradycji składania darów wotywnych – odnaleziono wiele pozostałości posągów z tego okresu, które wykonano w nowym stylu – styu surowym[11].

W połowie V w. p.n.e. Perykles (ok. 495–429 p.n.e.) zainicjował program budowy 12 świątyń na terenie Attyki i udekorowania imperialnych Aten finansowanego z budżetu związkowego[12], zasilonego przez łupy wojenne[13]. Program miał na celu ukazanie pobożności Ateczyków i wdzięczności Atenie i innym bogom za zwycięstwo nad Persami, odbudowanie pozycji Aten jako ośrodka kultu i wykorzystanie sztuki i architektury jako narzędzi propagandowych dla wzmocnienia wizerunku imperium [13]. Wówczas na Akropolu powstały monumentalne budowle, m.in. Partenon, Erechtejon, Propyleje i Świątynia Ateny Nike[5]. Według Plutarcha (ok. 50–125 n.e.) Fidiasz nadzorował prace nad budową akropolu[14]. Ok. 460 roku p.n.e. między Propylejami a Erechtejonem postawiono ogromny (ok. 7–16 m[d]) posąg z brązu autorstwa Fidiasza przedstawiający boginię Atenę, stojącą z tarczą trzymaną lewą ręką, z prawą wspartą na włóczni, której grot, połyskujący w słońcu, był widoczny dla okrętów zbliżających się do Pireusu[15][11].

W czasach rzymskich status sanktuarium Akropolu został utrzymany[5]. W 27 roku p.n.e. wzniesiono niewielką świątynię dedykowaną Augusta i Romy po wschodniej stronie Partenonu[5].

Po inwazji Herulów w III w. n.e. fortyfikacje wzgórza zostały wzmocnione – wzniesiono nowy mur z bramami po stronie zachodniej[5]. Jedna z nich zachowała się do dziś[5].

W VI w. świątynie Akropolu zostały zamienione w kościoły chrześcijańskie – Partenon stał się kościołem dedykowanym Matce Boskiej, Erechtejon – kościołem Zbawiciela, świątynia Ateny Nike kaplicą a propyleje siedzibą episkopatu[5]. W XI w. Partenon pełnił funkcję katedry[5].

W okresie frankokracji (1204–1456) w propylejach rezydował możnowładca[5].

Po zajęciu Aten przez Turków w 1458 roku Partenon został zamieniony w meczet – w jego południowo-zachodnim narożniku wzniesiono minaret[16].

W okresie Imperium Osmańskiego (1456–1833) na Akropolu stacjonował garnizon armii tureckiej[5]. W XVII w. Turcy w Partenonie urządzili magazyn amunicji, który eksplodował 26 września 1687 roku wskutek bombardowania podczas oblężenia Aten przez Wenecjan pod przywództwem Francesco Morosiniego (1618–1694)[16][5]. Eksplozja ta zniszczyła środkową część świątyni[16]. Na początku XIX wieku większość pozostałych tam jeszcze wówczas rzeźb (18 posągów, 15 metop i 56 bloków fryzu[17]) została za zgodą władz tureckich usunięta przez brytyjskiego dyplomatę Thomasa Bruce'a (1766–1841), wywieziona do Anglii jako tzw. „marmury Elgina” i sprzedana British Museum w 1816 roku[16]. Thomasa Bruce złupił wówczas rowniez Erechtejon i świątynię Ateny Nike[5].

W 1822 roku, podczas wojna o niepodległość, garnizon na Akropolu przeszedł w ręce Grecji, a jego pierwszym greckim dowódcą został Odysseas Androutsos (1788–1825)[5]. Po wyzwoleniu Grecji Akropol został objęty opieką nowo powstałego państwa greckiego[5]. Pierwsze prace archeologiczne przeprowadzono w latach 1835 i 1837, a w latach 1885–1890 przeprowadzono dokładne prace wykopaliskowe[18] pod kierownictwem greckiego archeologa Panagiotisa Kavvadiasa (1850–1928)[5]. W latach 1898–1902 i później w okresie 1921–1933 wdrożono programy rekonstrukcji Partenonu pod kierownictwem greckiego architekta Nikolaosa Balanosa (1860–1942)[18].

W 1975 roku greckie władze podjęły decyzje o renowacji Akropolu ze względu na postępującą degradację zabytków w tym Partenonu[18]. Wtedy też rozpoczęły się prace badawcze oraz inwentaryzacyjne[18]. Prace konserwacyjne i restauracyjne trwają do dziś[5].

W 1987 roku akropol ateński został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[19].

Plan akropolu | edytuj kod

Na wzgórze wchodzi się od zachodu, przez bramę Beule'a (jedną z dwóch bram wzniesionych po najeździe Herulów w III w. n.e.) lub niewielkie wejście pod świątynią Ateny Nike, następnie przechodzi się przez Propyleje[2]. Na południe od Propylejów stoi świątynia Ateny Nike a przy niej epistyle z dawnej kapliczki Afrodyty Pandemos[2]. Naprzeciwko północnego skrzydła Propylei zachował się tzw. piedestał Agryppy, gdzie Ateny złożyły kiedyś ofiarę Markowi Agryppie, zięciowi cesarza Augusta[2]. Nad wzgórzem dominują monumentalne ruiny Partenonu[2]. Pomiędzy Partenonem a Propylejami znajdują się ślady dwóch budynków Brauronejonu – kapliczki poświęconej Artemis Brauronii i Chalkoteki, gdzie przechowywane brązowe dary wotywne[2]. Na wschód od Partenonu znajdują się pozostałości małej okrągłej świątyni z 27 roku p.n.e. dedykowanej Augustowie i Romie[2]. W najwyższym punkcie, po wschodniej stronie wzgórza, zachowały się ślady sanktuarium Zeusa Polieusa[2]. Po stronie północnej znajdują się pozostałości Erechtejonu z charakterystycznym gankiem kariatyd, a przy jego południowej ścianie fundamenty Starej Świątyni Ateny[2]. Na północny zachód od Erechtejonu widać ślady Arreforjonu[2]. Za akropolem znajdował barathron – rozpadlina lub dół, do którego wrzucano skazanych na śmierć przestępców, aby ich ciała splugawiły zwierzęta padlinożerne[20][21].

Plan przedstawia główne pozostałości archeologiczne na wzgórzu ateńskim.

PartenonStara świątynia AtenyErechtejonPosąg Ateny PromachosPropylejeŚwiątynia Ateny NikeEleusinionSanktuarium Artemidy BrauroniiChalkotekaPandrosejonDom ArreforOłtarz Ateny PoliasŚwiątynia Zeusa PolieusaSanktuarium PandionaOdeon Heroda AttykaStoa EumenesaŚwiątynia AsklepiosaTeatr DionizosaOdeon PeryklesaTemenos DionizosaAglaurejon
  1. Partenon
  2. Stara świątynia Ateny (Hekatompedon)
  3. Erechtejon
  4. Posąg Ateny Promachos
  5. Propyleje
  6. Świątynia Ateny Nike
  7. Eleusinjon
  8. Sanktuarium Artemidy Brauronii
  9. Chalkoteka
  10. Pandrosejon
  11. Dom Arrefor
  12. Ołtarz Ateny Polias
  13. Świątynia Zeusa Polieusa
  14. Sanktuarium Pandiona
  15. Odeon Heroda Attyka
  16. Stoa Eumenesa
  17. Świątynia Asklepiosa
  18. Teatr Dionizosa
  19. Odeon Peryklesa
  20. Temenos Dionizosa
  21. Aglaurejon

Muzeum Akropolu w Atenach | edytuj kod

 Osobny artykuł: Muzeum Akropolu w Atenach.

Artefakty znalezione na Akropolu prezentowane są w Muzeum Akropolu, które od 2009 roku znajduje się w nowym gmachu w bezpośrednim sąsiedztwie wzgórza[50]. Na parterze prezentowane są znaleziska ze zboczy wzgórza[51], na pierwszym piętrze m.in. 5 z 6 kariatyd podtrzymujących dach Erechtejonu, a na ostatnim znaleziska z Partenonu, m.in. fragmenty fryzu panatenajskiego dłuta Fidiasza zdobiącego Partenon oraz 92 metopy z Partenonu[52].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Inne źródła podają 156,20 m n.p.m.[1].
  2. Inne źródła podają ok. 250 m długości i ok. 110 m szerokości[1].
  3. Inne źródła mówią o prawdopodobieństwie istnienia pałacu króla mykeńskiego, ponieważ pozostałości takiej budowli nie zachowały się[1].
  4. Inne źródła podają 7–9 m[11].
  5. Inne źródła podają ok. 460 roku p.n.e.[11]
  6. Inne źródła podają 7–9 m[11].
  7. Inne źródła podają późny V w. p.n.e.[40].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f Valavanis 2015 ↓, s. 16.
  2. a b c d e f g h i j Venieri – Acropolis of Athens ↓.
  3. a b c d Hurwit 1999 ↓, s. 3–5.
  4. a b c Hurwit 1999 ↓, s. 8.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Venieri ↓.
  6. Encyklopedia PWN ↓.
  7. Valavanis 2015 ↓, s. 17.
  8. Valavanis 2015 ↓, s. 18.
  9. Valavanis 2015 ↓, s. 20–21.
  10. a b Valavanis 2015 ↓, s. 22.
  11. a b c d e Valavanis 2015 ↓, s. 23.
  12. Robertson 1981 ↓, s. 90.
  13. a b Valavanis 2015 ↓, s. 25.
  14. a b Robertson 1981 ↓, s. 91.
  15. a b Brøns 2016 ↓, s. 178.
  16. a b c d e f Encyclopædia Britannica – Parthenon 2018 ↓.
  17. YSMA – Parthenon 2018 ↓.
  18. a b c d YSMA 2018 ↓.
  19. UNESCO ↓.
  20. Smith 1875 ↓.
  21. Davis 1960 ↓.
  22. a b Perseus Digital Library Project – Old Temple of Athena ↓.
  23. Venieri – Old Temple of Athena ↓.
  24. a b Perseus Digital Library Project – Erechtheion ↓.
  25. Venieri – Erechtheion ↓.
  26. Pollitt 1990 ↓.
  27. a b Perseus Digital Library Project – Propylaia ↓.
  28. Venieri – Propylaea ↓.
  29. Perseus Digital Library Project – Temple of Athena Nike ↓.
  30. Venieri – Temple of Athena Nike ↓.
  31. Hurwit 1999 ↓, s. 67.
  32. Perseus Digital Library Project – Stoa of Artemis Brauronia ↓.
  33. Venieri – Brauronion ↓.
  34. Perseus Digital Library Project – Chalkotheke ↓.
  35. Hurwit 1999 ↓, s. 204.
  36. Perseus Digital Library Project – House of the Arrephoroi ↓.
  37. Fantham 1995 ↓, s. 84.
  38. a b Perseus Digital Library Project – Sanctuary of Zeus Polieus ↓.
  39. a b Perseus Digital Library Project – Sanctuary of Eponymous Hero (Pandion) ↓.
  40. a b Neils 1996 ↓, s. 40–41.
  41. a b Kosma – Herod Atticus Odeon ↓.
  42. a b c Giannikapanis – Stoa of Eumenes ↓.
  43. a b Papafetimiou – Asclepeion ↓.
  44. a b Perseus Digital Library Project – Theater of Dionysos ↓.
  45. Papastamati-von Moek – Theater of Dionisos Eleuthereos ↓.
  46. a b McDonald 2007 ↓, s. 207–208.
  47. a b Perseus Digital Library Project – Sanctuary of Dionysos Eleuthereus ↓.
  48. Hurwit 1999 ↓, s. 136.
  49. Budin 2004 ↓, s. 287.
  50. The Acropolis Museum ↓.
  51. The Acropolis Museum – The Slopes of the Acropolis ↓.
  52. The Acropolis Museum – The Metopes ↓.

Bibliografia | edytuj kod

  1. The Acropolis Museum: Construction fact sheet (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  2. The Acropolis Museum: The Metopes (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  3. The Acropolis Museum: The Gallery of the Slopes of the Acropolis (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  4. Cecilie Brøns: Gods and Garments: Textiles in Greek Sanctuaries in the 7th to the 1st Centuries BC. Oxbow Books, 2016. ISBN 978-1-78570-358-4. [dostęp 2019-05-01]. (ang.)
  5. Stephanie Lynn Budin: The Ancient Greeks: New Perspectives. ABC-CLIO, 2004. ISBN 978-1-57607-814-3. [dostęp 2019-05-01]. (ang.)
  6. William Stearns Davis: A Day in Old Athens: A Picture of Athenian Life. New York: Biblo and Tannen, 1960, s. 145.
  7. The Editors of Encyclopaedia Britannica: Parthenon. W: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc., 2018-11-01. (ang.)
  8. Akropol ateński. W: Encyklopedia PWN.
  9. Elaine Fantham, Helene Peet Foley, Natalie Boymel Kampen, Sarah B. Pomeroy, H. A. Shapiro: Women in the Classical World: Image and Text. Oxford University Press, 1995. ISBN 978-0-19-976216-3. [dostęp 2019-05-01]. (ang.)
  10. Efi Giannikapanis: Στοά Ευμένους (gr.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  11. Jeffrey M. Hurwit: The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present. Cambridge University Press, 1999. ISBN 978-0-521-41786-0. [dostęp 2019-04-28]. (ang.)
  12. Maria Kosma: Herod Atticus Odeon (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  13. Marianne McDonald, Michael Walton: The Cambridge Companion to Greek and Roman Theatre. Cambridge University Press, 2007. ISBN 978-1-139-82725-6. [dostęp 2019-05-01]. (ang.)
  14. Jenifer Neils: Worshipping Athena: Panathenaia And Parthenon. University of Wisconsin Press, 1996. ISBN 978-0-299-15114-0. [dostęp 2019-05-01]. (ang.)
  15. Vanda Papafetimiou: Ασκληπιείο (gr.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  16. Christina Papastamati-von Moek: Θέατρο Διονύσου Ελευθερέως (gr.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  17. Perseus Digital Library Project: Athens, Chalkotheke (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-28].
  18. Perseus Digital Library Project: Athens, Old Temple of Athena (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  19. Perseus Digital Library Project: Athens, Erechtheion (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  20. Perseus Digital Library Project: Athens, Propylaia (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  21. Perseus Digital Library Project: Athens, Temple of Athena Nike (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  22. Perseus Digital Library Project: Athens, Stoa of Artemis Brauronia (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  23. Perseus Digital Library Project: Athens, House of the Arrephoroi (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  24. Perseus Digital Library Project: Athens, Sanctuary of Pandrosos (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  25. Perseus Digital Library Project: Athens, Sanctuary of Zeus Polieus (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  26. Perseus Digital Library Project: Athens, Sanctuary of Eponymous Hero (Pandion) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  27. Perseus Digital Library Project: Athens, Theater of Dionysos (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  28. Perseus Digital Library Project: Athens, Sanctuary of Dionysos Eleuthereus (Building) (ang.). [dostęp 2019-04-30].
  29. J. J. Pollitt: The Art of Ancient Greece: Sources and Documents. Cambridge University Press, 1990. ISBN 978-0-521-27366-4. [dostęp 2019-05-01]. (ang.)
  30. Martin Robertson: A Shorter History of Greek Art. Cambridge University Press, 1981. ISBN 978-0-521-28084-6. [dostęp 2019-04-30]. (ang.)
  31. BARATHRON. W: William Smith: A School Dictionary of Greek and Roman Antiquities. New York: Harper and Brothers, 1857, s. 49.
  32. Panos Valavanis: Acropolis. Visiting its Museum and its Monuments. Kapon Editions, 2015. ISBN 978-960-6878-74-9. (ang.)
  33. Ioanna Venieri: Acropolis of Athens – History (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-28].
  34. Ioanna Venieri: Acropolis of Athens – Description (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-28].
  35. Ioanna Venieri: Old temple of Athena (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  36. Ioanna Venieri: Old temple of Athena (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  37. Ioanna Venieri: Propylaea (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  38. Ioanna Venieri: Temple of Athena Nike (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  39. Ioanna Venieri: Brauronion (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  40. Ioanna Venieri: Chalkotheke (ang.). W: Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [on-line]. [dostęp 2019-04-30].
  41. UNESCO: Archaeological Site of Olympia (ang.). [dostęp 2019-04-28].
  42. Akropolis Restoration Service: Restoration: History of older interventions (ang.). W: ysma.gr/ [on-line]. 2018. [dostęp 2019-04-30].
  43. Akropolis Restoration Service: Parthenon (ang.). W: ysma.gr/ [on-line]. 2018. [dostęp 2019-04-30].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (Akropol):
Na podstawie artykułu: "Akropol ateński" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy