Australia


Na mapach: 28°S 137°E/-28,000000 137,000000

Australia w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii To jest najnowsza wersja przejrzana, która została oznaczona 28 wrz 2021. Od tego czasu wykonano 1 zmianę, która oczekuje na przejrzenie. Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Australia, formalnie Związek Australijski[4] (ang. Commonwealth of Australia[4]) – państwo demokratyczne, położone na półkuli południowej, obejmujące kontynent Australia, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym[4]. Stolicą kraju jest Canberra[3], największym miastem jest Sydney.

Jest szóstym pod względem powierzchni państwem świata i jedynym państwem na świecie obejmującym cały kontynent. Jest zamieszkiwane przez 25 mln osób, z czego 2/3 populacji mieszka w pięciu największych australijskich metropoliach[10].

Australia jest krajem wysoko rozwiniętym, ze społeczeństwem wielokulturowym. W porównaniu z innymi państwami wskaźnik rozwoju społecznego (uwzględniający jakość życia, opiekę zdrowotną, przeciętną długość życia, poziom wykształcenia) Australii jest bardzo wysoki. Według danych na rok 2014 znajduje się ona na 2. miejscu pod tym względem po Norwegii. Miasta australijskie są w światowej czołówce w dziedzinie życia kulturalnego.

Australia jest członkiem ONZ, Wspólnoty Narodów, G20, OECD, ANZUS, APEC, Pacific Islands Forum oraz WTO.

Spis treści

Pochodzenie nazwy | edytuj kod

Nazwa Australia, odnosząca się do kontynentu, pochodzi od określenia Terra Australis, czyli Ziemia Południowa po łacinie. W dawnej Europie wierzono, że na półkuli południowej znajduje się naprawdę duży kontynent. Ostatecznie nazwa przypadła o wiele mniejszemu, niż zakładano.

Geografia | edytuj kod

Uluru w centralnej części Australii Plaża Catseye Beach na Hamilton Island w archipelagu Whitsunday Islands Australia – zdjęcie z kosmosu  Osobny artykuł: Geografia Australii.

Australia to szósty pod względem wielkości kraj świata, położony na kontynencie australijskim będącym najmniejszym spośród wszystkich kontynentów. Najgęściej zaludnione jest wschodnie i południowo-wschodnie wybrzeże. Australia leży na półkuli południowej i wschodniej. Jest to jeden z najbardziej płaskich kontynentów ze średnią wysokością 330 m. Obszar pustynny zajmuje powierzchnię większą niż na jakimkolwiek innym kontynencie; 2/3 powierzchni leży w klimacie suchym lub półsuchym. Linia brzegowa Australii jest mało rozwinięta, wzdłuż całego wybrzeża o długości 19 tys. km napotkać można jedynie dwie duże zatoki: Zatokę Karpentaria i Wielką Zatokę Australijską. Najwyższy szczyt Góra Kościuszki[11] odkryty, zdobyty i nazwany przez Pawła Edmunda Strzeleckiego wznosi się na wysokość 2228 m n.p.m. Pod powierzchnią 22% kontynentu znajduje się Wielki Basen Artezyjski, zawierający w przybliżeniu 64 900 kilometrów sześciennych (km³) wody gruntowej[12].

Australijska wyłączna strefa ekonomiczna jest trzecią co do wielkości na świecie[13].

Demografia | edytuj kod

 Osobne artykuły: Osadnictwo w AustraliiAustralijczycy.

31 marca 2016 populacja Australii wynosiła 24 051 400 osób.

Miasta Australii | edytuj kod

 Osobny artykuł: Miasta w Australii.

Stolicą Australii jest Canberra. Największym miastem jest Sydney. W Australii jest pięć metropolii z liczbą ludności powyżej jednego miliona, w których mieszka łącznie ok. 16,6 mln osób (2/3 populacji Australii)[10].

Statystyki demograficzne | edytuj kod

Dane można znaleźć w CIA Factbook


Religia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Religia w Australii. Katedra anglikańska w Melbourne Sydney Melbourne Brisbane

Dane według spisu powszechnego w 2016[16]:

Ustrój polityczny | edytuj kod

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Australii.

Australia jest członkiem Wspólnoty Narodów, zachowującym w aktach prawnych nazwę dominium. Jest to federacyjna monarchia konstytucyjna z dwuizbowym parlamentem ustanowiona konstytucją z 1900 roku[4] (z późniejszymi zmianami); głową państwa jest królowa Australii (obecnie Elżbieta II), reprezentowana przez gubernatora generalnego (obecnie David Hurley)[4]. Tytuł królowej Australii został nadany panującemu monarsze brytyjskiemu w 1971 przez parlament australijski.

Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament, wyłaniany w wyborach powszechnych: Senat o kadencji sześcioletniej, liczący 76 senatorów: po 12 przedstawicieli każdego stanu i po 2 przedstawicieli Terytorium Północnego i Australijskiego Terytorium Stołecznego (co 3 lata połowa składu jest odnawiana) oraz Izba Reprezentantów o kadencji trzyletniej, licząca 150 deputowanych, wybieranych proporcjonalnie do liczby ludności; system wyborczy do Senatu jest mieszany.

Władzę wykonawczą sprawuje rząd, formalnie pod przewodnictwem gubernatora generalnego, a faktycznie z premierem na czele, powołany przez gubernatora generalnego w imieniu królowej i odpowiedzialny przed Izbą Reprezentantów; do wyłącznej kompetencji władz federalnych należą sprawy obrony, polityki zagranicznej, handlu zagranicznego i imigracji.

Prawa wyborcze (ograniczone cenzusami osiadłości) przysługują obywatelom, którzy ukończyli 18 lat. Wybory w Australii są obowiązkowe dla wszystkich obywateli, kara za nieoddanie ważnego głosu wynosi 20 dolarów australijskich[18]. Według przepisów wyborczych obywatel zobowiązany jest oddać ważny głos. Głosowanie jest tajne.

Wymiar sprawiedliwości sprawują: Federalny Sąd Najwyższy, Sąd Federalny (sprawy gospodarcze i bankructwa), Australijski Sąd Rodzinny oraz stanowe sądy najwyższe i sądy jednostek terytorialnych.

Każdy stan ma własną konstytucję[4], dwuizbowy organ ustawodawczy (z wyjątkiem Queenslandu, gdzie istnieje parlament jednoizbowy) i rząd stanowy; na czele stanów stoją gubernatorzy mianowani przez monarchę brytyjskiego na wniosek rządu stanowego; stany dzielą się na hrabstwa, okręgi i miasta (z organami samorządowymi i radami municypalnymi).

Gospodarka | edytuj kod

 Osobny artykuł: Gospodarka Australii.

Australia należy do krajów rozwiniętych, gospodarkę Australii cechuje daleko posunięta koncentracja produkcji oraz centralizacja kapitału. Największe organizacje produkcyjno-usługowe to: Broken Hill Proprietary (BHP), Colonial Sugar Refining, Imperial Chemical Industries, Telstra.

Dzięki ogromnym bogactwom naturalnym Australia jest jednym z największych producentów boksytu, a także należy do najpoważniejszych dostawców węgla, rudy żelaza i złota. Gdy w 1979 roku w rejonie Kimberley odkryte zostały złoża diamentów – Australia w produkcji tych kamieni doścignęła nawet Republikę Południowej Afryki.

Grunty orne stanowią jedynie 4% terytorium Australii, z czego uprawia się 80%. Pas ziemi uprawnej ciągnie się wzdłuż zachodnich zboczy Wielkich Gór Wododziałowych. Pastwiska zajmują 60% kraju. 25% powierzchni Australii zajmują gospodarstwa hodowlane, których jest ok. 16 tysięcy, o powierzchni średnio 30 tysięcy hektarów.

Liczba owiec w Australii stanowi 12% światowego pogłowia tych zwierząt.

Australia zajmuje drugie miejsce na świecie jeśli chodzi o jakość życia, zarówno w rankingu stworzonym przez Economist Intelligence Unit[19][20][21], jak również w rankingu stworzonym przez OECD[22].

Wśród niepodległych państw, Australia zajmuje 7 miejsce na świecie w wysokości zarobków[23]. Również poszczególne miasta Australii są wysoko notowane w rankingach. Wśród największych miast świata, Sydney zajęło 6 miejsce na świecie z zarobkami w wysokości 3599 dolarów USD miesięcznie oraz Melbourne, które zajęło 9 miejsce na świecie z zarobkami w wysokości 3181 dolarów USD miesięcznie (2019)[24].

Okręty uniwersalne typu Canberra (pełniące funkcję helikopterowca i desantowca), niszczyciele rakietowe typu Hobart, fregaty rakietowe typu ANZAC, okręty podwodne typu Collins, myśliwce wielozadaniowe V generacji F-35, pojazdy opancerzone ASLAV i Bushmaster IMV oraz wielozadaniowe pojazdy terenowe Hawkei są produkowane w Australii (z wyjątkiem F-35) oraz służą w australijskich siłach zbrojnych.

Siły zbrojne | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko australijskie.

Australia w składzie swoich sił zbrojnych posiada siły lądowe (Australian Army), marynarkę wojenną (Royal Australian Navy) oraz siły powietrzne (Royal Australian Air Force). Wojska australijskie liczą 58, 7 tys. żołnierzy zawodowych oraz 25,7 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2019) australijskie siły zbrojne stanowią 19. siłę militarną na świecie[25]. W 2017 roku, roczny budżet na obronność wyniósł 27,5 mld dolarów (2,0% PKB), co jest 13 wynikiem na świecie[26][27].

Australia jest członkiem ONZ oraz kilku innych paktów dotyczących bezpieczeństwa państwa, głównie pomiędzy innymi głównymi państwami anglosaskimi:

  • AUSCANNZUKUS, porozumienie Australii, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Nowej Zelandii i Wielkiej Brytanii dotyczące zasad współpracy marynarki wojennej tych państw na poziomie dowodzenia, kontroli, komunikacji i komputerów
  • Five Eyes(ang.), sojusz wywiadów Australii, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Nowej Zelandii i Wielkiej Brytanii. Zobacz też: Sojusz Pięciorga Oczu i Echelon
  • Border Five(ang.), nieformalne forum poświęcone kwestiom polityki celnej i zarządzania granicami Australii, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Nowej Zelandii i Wielkiej Brytanii
  • Five Country Conference(ang.), konferencja władz imigracyjnych Australii, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Nowej Zelandii i Wielkiej Brytanii, współpracujących ze sobą w celu poprawy integralności, bezpieczeństwa i wydajności swoich służb imigracyjnych i granicznych
  • ABCANZ Armies(ang.), program mający na celu optymalizację interoperacyjności i standaryzację szkolenia i wyposażenia pomiędzy siłami zbrojnymi Australii, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Nowej Zelandii i Wielkiej Brytanii
  • Paktu Bezpieczeństwa Pacyfiku ANZUS, pakt militarny Australii, Stanów Zjednoczonych i Nowej Zelandii
  • AUKUS, pakt o współpracy militarnej (podpisany 15 września 2021 roku) pomiędzy Australią, Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Jednym z kluczowych elementów nowej współpracy ma być zakup przez Australię okrętów podwodnych o napędzie atomowym[28][29], taktycznych pocisków manewrujących średniego zasięgu BGM-109 Tomahawk dla swoich niszczycieli typu Hobart oraz taktycznych lotniczych pocisków manewrujących o obniżonej wykrywalności AGM-158B JASSM-ER dla swoich myśliwców F/A-18 i F-35[30][31].

Transport | edytuj kod

Przecinający nizinę Nullarbor trakt kolejowy jest najdłuższym zbudowanym w linii prostej traktem kolejowym na świecie. Kolej kursuje między południową a zachodnią Australią.

Kultura | edytuj kod

Pierwsze amatorskie przedstawienia teatralne odbywały się w teatrach więziennych. Pierwszy teatr w kraju powstał w Sydney (1830) i nazywał się Theatre Royal.

Kuchnia australijska | edytuj kod

 Osobny artykuł: Kuchnia australijska.

W kuchni australijskiej nie należy zapominać o tradycyjnej kuchni rdzennej ludności, tzn. o kuchni Aborygenów, której można spróbować w głębi lądu w rezerwatach. Kuchnia ta nawet otrzymała własną nazwę: Bush tucker food. Do składników tej kuchni zaliczyć można[32]:

  • Zioła, korzenie, nasiona, serca palmowe czy też owoce jak np. quandong
  • Kangury (np. w formie steku z sosem z owoców quandong), węże, jaszczurki, żółwie i strusie w formie np. filetów
  • Insekty i wszelkiej maści larwy owadów bogate w białko

Media | edytuj kod

Pierwszą australijską gazetą była „Sydney Gazette and the News South Wales Advertiser” (wydawana w latach 1803–1842). Główne dzienniki i czasopisma są w rękach korporacji prasowych takich jak: „Sydney News Ltd.” i „The Herald Sun”. W Australii ukazuje się 3 tys. gazet. Największe dzienniki to: „The Herald Sun” (założony w 1840, nakład 558 800 egzemplarzy) i „The Daily Telegraph” (założony w 1879, nakład 442 tys. egzemplarzy). Wśród czasopism kobiecych prowadzi „Australian Women’s Weekly” (założony w 1933, nakład 1230 tys. egzemplarzy). Agencje prasowe: „Australian Agency Press” (AAP, założona w 1935 w Melbourne, obecna centrala w Sydney) i „Australian United Press Ltd.” (AUP).

Radio Australijskie rozpoczęło nadawanie 13 listopada 1923, a telewizja 1 listopada 1956. Działa telewizja i radio państwowe oraz stacje komercyjne, etniczne i środowiskowe. Media publiczne nadzoruje Australian Broadcasting Corporation (ABC), jest finansowana przez państwo (abonament zniesiono w 1974 r.). Istnieje jeden państwowy nadawca telewizyjny i 4 stacje radiowe. W Australii nadaje około 50 komercyjnych stacji telewizyjnych i około 140 radiowych.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Australia/Languages, Encyklopedia Britannica [dostęp 2021-02-27]  (ang.).
  2. Australijskie prawodawstwo nie określa de iure języka urzędowego.
  3. a b c d e Australia, Encyklopedia Britannica [dostęp 2021-02-27]  (ang.).
  4. a b c d e f g Konstytucja Związku Australijskiego, biblioteka.sejm.gov.pl, 2014, ISBN 978-83-7666-342-5 [dostęp 2021-02-25]  (pol.).
  5. Australian Bureau of Statistics: Population clock. Australian Bureau of Statistics.
  6. a b c d e World Economic Outlook, April 2018, www.imf.org [dostęp 2018-04-18]  (ang.).
  7. a b Time zones and daylight saving, australia.gov.au [dostęp 2021-02-27]  (ang.).
  8. Internet domain names, australia.gov.au [dostęp 2021-02-27]  (ang.).
  9. Telephone country and area codes, australia.gov.au [dostęp 2021-02-27]  (ang.).
  10. a b c Australian Bureau of Statistics: 3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2019-20. Australian Bureau of Statistics.
  11. Naprawdę Strzelecki tak nazwał sąsiadującą górę, gdyż myślał, że góra, którą nazwał, jest najwyższa w Australii.
  12. Department of Environment and ResourceD.E.R. Management Department of Environment and ResourceD.E.R., Underground water factsheets: Great Artesian Basin [zarchiwizowane z adresu 2010-09-23] .
  13. Exclusive Economic Zones (EEZ).
  14. Joshua Project (ang.). [dostęp 2012-10-01].
  15. AustraliaThe World Factbook, 2018.
  16. 2016 Census: Religion. Australian Bureau of Statistics. [dostęp 2017-08-08].
  17. 2914.0.55.002 – 2006 Census of Population and Housing: Media Releases and Fact Sheets, 2006, www.abs.gov.au [dostęp 2017-11-25] .
  18. AEC redirection page – Australian Electoral Commission.
  19. The Where-to-be-born Index: The Highest And Lowest Scoring Countries – worldatlas.com.
  20. The lottery of life – InternationalThe Economist.
  21. The Economist’s where-to-be-born index 2013 – statista.com.
  22. OECD Better Life Index – OECD.
  23. Jak wysokie (lub niskie) są zarobki w każdym państwie na świecietygodnik Polityka, 2014.
  24. Mapping the World’s Prices 2019 – Deutsche Bank Research, 2019.
  25. Australia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-17].
  26. Stockholm International Peace ResearchS.I.P.R. Institute Stockholm International Peace ResearchS.I.P.R., Trends in World Military Expenditure, 2017 [PDF] .
  27. SIPRI: Data for all countries from 1988–2017.
  28. AUKUS. Silny atomowy sojusz USA, Australii i Wielkiej Brytanii - polityka.pl
  29. Furious China issues bone-chilling warning subs deal could 'make Australia a potential target for a NUCLEAR strike' - dailymail.co.uk
  30. Tomahawki i JASSM-ER dla Australii - milmag.pl
  31. Australia to pursue nuclear-powered submarines through new trilateral enhanced security partnership - Prime Minister of Australia, 2021
  32. Kuchnia Australii – eksplozja smaków (pol.). 2013. [dostęp 2013-20-05].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

 Wikimedia Atlas: Australia – wikiatlas z mapami w Wikimedia Commons Podział administracyjny Australii

Państwa Australii i Oceanii

Monarchie na świecie Członkostwo w organizacjach międzynarodowych Wspólnota Narodów (Commonwealth of Nations) Światowa Organizacja Handlu (WTO)

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)

Grupa 20 najważniejszych gospodarek światowych Kontrola autorytatywna (Commonwealth realm):Encyklopedia internetowa:
Na podstawie artykułu: "Australia" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy