Autobusy miejskie w Warszawie


Autobusy miejskie w Warszawie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Autobusy na placu Teatralnym w okresie międzywojennym Po zakończeniu II wojny światowej w Warszawie wystąpił problem braku taboru. Przepełniony tramwaj i autobus z „gronami” pasażerów wjeżdżające na most Poniatowskiego Lata 60. XX wieku. Autobus Chausson na linii 100 Autobus Solaris Urbino 18 III na linii 180 na placu Krasińskich Autosan Sancity M09LE na węźle komunikacyjnym przy stacji metra Młociny Autobus typu Ikarus 260 (przewoźnik: MZA) na linii 154

Autobusy miejskie w Warszawie – podstawowy element systemu komunikacyjnego obejmującego miasto stołeczne Warszawa i aglomerację warszawską. Linie autobusowe administrowane są przez Zarząd Transportu Miejskiego (ZTM) podlegający władzom miasta. ZTM ustala trasy i rozkłady, a także organizuje dystrybucję biletów oraz ich kontrolę. Przewozy wykonywane są przez podmioty wyłaniane przez ZTM w drodze przetargu.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Dwudziestolecie międzywojenne | edytuj kod

W 1920 roku podjęto decyzję o powstaniu Wydziału Ruchu Autobusowego przy Tramwajach Warszawskich. Na początku linie obsługiwały piętrowe autobusy marki Saurer.

W czasie obrony Warszawy w 1920 roku autobusy służyły do transportu wojska. W 1921 roku uruchomiono trzy linie. Prawdziwy rozkwit spółka przeżywała pod koniec lat dwudziestych XX wieku, pojawiło się wiele nowych połączeń, uruchomiona została nowa zajezdnia przy ul. Łazienkowskiej. W 1938 roku wprowadzono nowoczesne wzory znaków przystankowych, stosowane aż do 1988 roku.

Przed wybuchem II wojny światowej Warszawa posiadała 180 autobusów[1]. Po wybuchu wojny, autobusy liniowe wyjechały na ulice miasta 10 września 1939 roku. 28 września tego samego roku ponownie zawieszono kursowanie autobusów, by wznowić je 3 października 1939 roku. Od listopada 1939 roku zaczęła się regularna likwidacja taboru, wojnę przetrwał tylko jeden autobus.

Po II wojnie światowej | edytuj kod

Komunikacja autobusowa pojawiła się ponownie w kwietniu 1945 roku. W 1946 roku Warszawa otrzymała w darze od Londynu 10 używanych autobusów piętrowych wyprodukowanych przez Leyland Motors z wejściem z lewej strony[1]. Z powodu zużycia i braku części zamiennych, ostatni z nich przestał kursować w 1948 r.[1].

W 1948 r. na tymczasową zajezdnię autobusów miejskich MZK zaadaptowano jedną z Hal Mirowskich. W skład taboru wchodziły wówczas wozy ciężarowe, które powoli wymieniano na zagraniczne wozy otrzymane w darach od europejskich miast. W lipcu 1947 roku na ulice Warszawy wyjechały po raz pierwszy francuskie autobusy Chausson (pierwsza zakupiona partia liczyła 90 autobusów)[1]. Znaczna liczba francuskich Chaussonów utrzymywała się w ruchu do lat 60. XX w.

W 1951 roku na ulice wyjechały węgierskie Ikarusy 601 z nowej zajezdni przy ulicy Inflanckiej w śródmiejskiej części Muranowa. Rok 1962 przyniósł Warszawie nowe przegubowe wozy marki Jelcz. Pierwszy nocny autobus pojawił się na ulicach Warszawy w 1963 roku, w tym samym roku przybyły nowe zajezdnie: „Redutowa” na Woli i „Woronicza” na Mokotowie. Rok 1964 naznaczył się jako rok kasowników, w tym właśnie roku zlikwidowano konduktorską sprzedaż biletów.

W 1969 roku została oddana do użytku zajezdnia „Ostrobramska” na Pradze-Południe, a rok później zajezdnia „Kleszczowa” we Włochach oraz zajezdnia „Chełmska” na Mokotowie – z przebranżowienia wybudowanej w 1959 roku zajezdni trolejbusowej. W 1972 roku na komunikacyjnej mapie stolicy pojawiła się zajezdnia „Pożarowa” na Targówku. W 1973 roku na ulice Warszawy wyjechał licencyjny 2-drzwiowy autobus Jelcz Berliet PR100, a pod koniec 1975 roku tabor został wzbogacony o 3-drzwiową wersję Jelcza PR110. W 1979 roku na regularną trasę wyjechały pierwsze przegubowe Ikarusy 280, zabierające 150 pasażerów i początkowo obsługiwały linię 192 z Dworca Południowego na Ursynów Południowy.

W 1985 roku oddana do użytku została zajezdnia „Stalowa” na Pradze-Północ. W 1988 roku nastąpiła zmiana wzorów znaków przystankowych, związana z wpisaniem znaków jako informacyjnych do kodeksu drogowego, tak jak we wszystkich pozostałych krajach socjalistycznych.

11 marca 1994 roku nastąpiła reorganizacja stołecznego transportu. Miejskie Zakłady Komunikacyjne w Warszawie zostały podzielone na:

W listopadzie 1994 roku został wprowadzony do eksploatacji pierwszy niemiecki niskopodłogowy Neoplan N4020. Rok 1995 przyniósł decyzje o likwidacji zajezdni „Piaseczno” i „Pożarowa”. Rok 1999 stał pod znakiem nowoczesnych i niskopodłogowych autobusów Solaris Urbino 15 I. W 2001 roku do Solarisów dołączyły przegubowe autobusy MAN NG313. Rok 2003 przyniósł likwidację najstarszej stołecznej zajezdni „Inflancka”. W 2005 roku wprowadzono do eksploatacji autobusy Solaris Urbino 18 III z klimatyzacją. W roku 2006 zlikwidowana została zajezdnia „Chełmska”.

Przewoźnicy | edytuj kod

Przewozy na zlecenie ZTM świadczą:

Tylko MZA jest własnością miasta stołecznego Warszawy. Pozostałe są w sensie organizacyjnym całkowicie niezależne od ratusza i nazywane są ajentami, a obsługa linii jest im powierzana na drodze przetargów. Zainteresowane podmioty deklarują oczekiwaną stawkę za wozokilometr świadczonych usług przy danych parametrach pojazdu i długości trwania kontraktu. Jeżeli liczba ofert spełniających kryteria formalne przetargu jest większa niż trzy, wówczas ZTM organizuje aukcję elektroniczną.

Najdłużej funkcjonującym ajentem w ramach ZTM była firma Veolia Transport Warszawa (wcześniej Rapid Bus i Connex), która obsługiwała linie od 1 grudnia 1993 roku do 30 kwietnia 2008 roku.

Tabor | edytuj kod

Każdy z przewoźników świadczących usługi w ramach transportu publicznego ma prawo do wyboru marki i modelu pojazdu w ramach ograniczeń narzuconych przez Zarząd Transportu Miejskiego.

Wykaz taboru | edytuj kod

W czerwcu 2019 r. po Warszawie kursowały 23 modele autobusów 8 różnych marek. Wszystkie pojazdy były niskopodłogowe.

Miejskie Zakłady Autobusowe w Warszawie | edytuj kod

Arriva | edytuj kod

KM Łomianki | edytuj kod

Michalczewski | edytuj kod

Mobilis | edytuj kod

PKS Grodzisk Mazowiecki | edytuj kod

Począwszy od roku 2005 wprowadzany był system specjalizacji zajezdni MZA, polegający na skupianiu w nich autobusów jednej marki:

Obecnie ze względu na ilość i różnorodność dostarczanego taboru oraz na zamknięcie „Redutowej”, pełna specjalizacja nie jest możliwa, dlatego w zajezdniach znajdują się różne marki pojazdów.

Malowanie i oznakowanie autobusów | edytuj kod

Wszystkie autobusy, niezależnie od przewoźnika, pomalowane są w barwy miejskie: górny pas w kolorze tzw. żółtym sygnałowym (Signal yellow, RAL Classic: 1003, NCS: S 0580-Y10R), dolny – w tzw. czerwieni kubańskiej (Traffic red, RAL Classic: 3020, NCS: S 3050-Y90R). Ponadto stosuje się kolor czarny (Jet black, RAL: 9005, NCS: S 8000-N) dla maskowania słupków i klap w pasie okiennym oraz w pasie nadokiennym i biały (Traffic white, RAL: 9016, NCS: S 1002-G50Y) dla dachu, obudowy wentylatorów i klimatyzacji[5].

Wszystkie pojazdy oznaczone są logiem WTP oraz posiadają czteroznakowy numer boczny, czcionką tzw. tradycyjną warszawską zmodyfikowaną[5]:

  • cztery cyfry na pojazdach MZA i niektórych ajentów:
    • 90xx, 94xx i 99xx - Arriva
    • 92xx, 95xx i 98xx - Mobilis
    • 93xx - PKS Grodzisk Mazowiecki
    • 96xx - Michalczewski
  • trzy cyfry na pojazdach ajentów:
    • 7xx - KMŁ Łomianki.

Autobusy niskopodłogowe | edytuj kod

Wysokopodłogowy Ikarus 280

Do 1994 roku trasy autobusowe w Warszawie obsługiwały wyłącznie pojazdy wysokopodłogowe. W listopadzie 1994 roku na ulice wyjechał pierwszy autobus niskopodłogowy – Neoplan N4020. Kolejne pojazdy niskopodłogowe pojawiły się dopiero w styczniu 1997 – Jelcze M121M z dostawy 50 zamówionych 12-metrowych niskopodłogowych autobusów, zrealizowanej do marca 1997. Dwa z trzech wejść znajdowały się na tym samym poziomie co podłoga. Dodano także oznaczenie w rozkładach jazdy realizowanych przez nie kursów – literę „n”, a następnie kwadracik. W 2006 roku osiągnięto 49,9-procentowy udział niskich podłóg wśród autobusów obsługujących stołeczne linie. W 2007 wskaźnik ten osiągnął 68,6%, w 2008 – 74,8% w 2009 – 78,9%, w 2010 – 84,7%, w 2011 – 89,7%, w 2012 – 96,1%[6]. Na przełomie 2013 i 2014 roku wskaźnik ten osiągnął 100% po wycofaniu ze służby ostatnich autobusów Jelcz 120MM/1.

Ostatniego zakupu fabrycznie nowych, wysokopodłogowych autobusów dokonano w 1997 roku, choć pierwszy przegubowy Ikarus pojawił się w Warszawie w roku 1978. Wraz z wycofaniem z ulic Warszawy Ikarusów, te najmłodsze sprzedano w cenie po około 6-7 tysięcy złotych za sztukę między innymi do MPK Częstochowa[7][8][9][10][11][12].

Linie | edytuj kod

Numeracja | edytuj kod

Większość należących do ZTM linii autobusowych ma trzycyfrowe numery (wyjątki to linie o oznaczeniach Cxx, E-x, L-x, Lxx, Nxx, Z-x i Zxx). Pierwszy znak numeru oznacza rodzaj linii:

  • 1xx – linie zwykłe (95 linii w ruchu) kursują codziennie przez cały dzień; Linia 100 kursuje wyłącznie w sezonie letnim.
  • 2xx – linie zwykłe (35 linii w ruchu) kursują codziennie przez cały dzień; do 29 lutego 2008 zakres ten przeznaczony był dla linii cmentarnych (obecnie Cxx), podmiejskich (obecnie 7xx), specjalnych (obecnie 9xx) i zastępczych (obecnie Z-x i Zxx);
  • 3xx – linie zwykłe okresowe (21 linii w ruchu) kursują w dni powszednie w godzinach szczytu lub przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych. Linie 300 i 385 jeżdżą jedynie w sezonie letnim (300 w dni wyścigów konnych, 385 w noce piątek/sobota, sobota/niedziela oraz święta);
  • 4xx – linie przyspieszone okresowe (6 linii w ruchu) kursują w dni powszednie w godzinach szczytu lub przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych. Zatrzymują się jedynie na wybranych przystankach;
  • 5xx – linie przyspieszone (20 linii w ruchu) kursują codziennie przez cały dzień. Zatrzymują się jedynie na wybranych przystankach;
  • 6xx – zakres wolny Po przeprowadzeniu reformy linii nocnych w nocy z 31 maja na 1 czerwca 2007 numeracja linii nocnych uległa zmianie z 6xx na Nxx;
  • 7xx – linie strefowe zwykłe (35 linii w ruchu) kursują codziennie przez cały dzień (przeważnie) między 1. i 2. strefą biletową. Zazwyczaj jedna z pętli usytuowana jest w ważnym węźle przesiadkowym;
  • 8xx – linie strefowe okresowe (2 linie w ruchu) kursują w dni powszednie w godzinach szczytu albo przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych między 1. i 2. strefą biletową. Najczęściej jedna z pętli usytuowana jest w ważnym węźle przesiadkowym. Linia 800 uruchamiana sezonowo- dowóz do Palmir;
  • 9xx – linie uzupełniające, specjalne i dodatkowe (1 linia w ruchu) Uruchamiane na specjalne okoliczności (np. linia 900 która dowoziła zainteresowanych na Międzynarodowy Piknik Lotniczy w Góraszce i 921 do Centrum Expo XXI z ronda Daszyńskiego) W latach 1991–1992 w ten sposób były oznaczone linie podmiejskie prywatnych przewoźników obsługujące rejony południowo-zachodniej aglomeracji warszawskiej
  • Cxx – linie cmentarne (nie ma stałych linii w rozkładzie) kursują jedynie w okresie dnia Wszystkich Świętych, zapewniając dojazd do stołecznych nekropolii;
  • E-x – linie ekspresowe okresowe (3 linie w ruchu) kursują w dni powszednie, w godzinach szczytu z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych. Trasy tych linii obejmują bardzo mało przystanków.
  • L-x i Lxx – linie podmiejskie lokalne uzupełniające (49 linii w ruchu) kursują tylko między miejscowościami podwarszawskimi, dając możliwość przesiadki na linie strefowe. Nie kursują na terenie Warszawy (z wyjątkiem linii L-6, L-7 i L39 które wjeżdżają do Warszawy).
  • Nxx – linie nocne (43 linie w ruchu) Po przeprowadzeniu reformy linii nocnych w nocy z 31 maja na 1 czerwca 2007 numeracja linii nocnych uległa zmianie (z 6xx na Nxx), powstały też trzy linie obwodowe i jedna lokalna, (które nie przejeżdżają przez Dworzec Centralny), a także nocne linie podmiejskie;
  • Z-x i Zxx – linie zastępcze (nie ma stałych linii w rozkładzie) Linie te wprowadzane na czas remontów oraz utrudnień w ruchu komunikacji miejskiej.

Wykaz linii dziennych | edytuj kod

Stan na 30 czerwca 2020 roku[13]

Strefa 1. | edytuj kod

Strefa 1. obejmuje swoim zasięgiem miasta Warszawa, Ząbki, Łomianki i Marki oraz gminy Konstancin-Jeziorna i Izabelin

Strefa 2 | edytuj kod

Linie nocne | edytuj kod

Większość autobusów nocnych odjeżdża 15 minut przed oraz 15 minut po pełnej godzinie z pętli przy Dworcu Centralnym[14].

Linie lokalne | edytuj kod

Pozostałe informacje | edytuj kod

  • Najkrótszymi dziennymi liniami autobusowymi na dzień 27 stycznia 2021 są linie: 900 (Poetów - Dom Samotnej Matki) która ma 2.22 km i linia 902 (Metro Stadion Narodowy - Rondo Waszyngtona) mająca, w zależności od kierunku, 1,1 km lub 1,6 km. Najdłuższymi zaś: 720 (Wiatraczna – Rzakta) – ok. 35km. oraz 733 (Młochów – Okęcie p. Krakowiany, Parole) – długość ponad 33 km. Najkrótsze linie nocne to: N32 (Centrum – Lotnisko Chopina) oraz N38 (Centrum – P+R Al. Krakowska) – trasa obydwu liczy ok. 7,7 km. Linia nocna o najdłuższej trasie to N63, która w drodze z Chotomowa przez Legionowo i warszawską Białołękę pokonuje ok. 40 km.
  • Najdłuższą w historii linią autobusową była nieistniejąca już linia nocna 601, której trasa – w drodze z Woli Grzybowskiej na Stare Bemowo – z powodu remontu w Rembertowie i objazdów w dn. 3 VI – 20 VII 2005 liczyła ok. 46,1 km.
  • Najczęściej kursującymi autobusami są/były: 508 (Nowodwory – Metro Marymont) oraz strefowa linia 709 (Metro Wilanowska – PKP Piaseczno) – do Warszawy w szczycie porannym nawet co 2-3 minuty; najdłużej pasażerowie muszą czekać na autobus linii: 730 – 160 minut (w soboty i niedziele)[15],720 – 150 minut (w soboty i niedziele), 245 (Olszynka – Os. Dudziarska) – 80 minut i 200 (Dw. Centralny – Konstancin-Jeziorna (Pańska))- ok. 80 minut.
  • Dwie linie strefowe ma swoje obie pętle w Warszawie, a większość trasy poza miastem. Jest to linia 715 (P+R Al. Krakowska – Metro Wilanowska). Do 1 marca 2011 roku podobny układ miała linia 712 (Metro Młociny – Os. Górczewska), ale skrócono ją do relacji Metro Młociny - Stare Babice (Rynek). W roku 2020 została uruchomiona linia 809 na trasie PKP Jeziorki - Ursynów Płd. której trasa przebiega przez obydwie strefy.
  • Jedna linia strefowa miała swoją pętlę w centrum Warszawy. Była to linia 700 (Dw. Centralny – Konstancin-Jeziorna (Pańska)). 1 września 2018 roku zmieniła numer na 200.
  • Są linie zwykłe, które mają swoje pętle poza miastem, np. 190 (CH MARKI w Markach pod Warszawą) i 150 (Dziekanów Leśny), albo takie linie, których fragment trasy przebiega poza miastem, lecz obie pętle mają w mieście, np. 145 i 199 (przez podwarszawskie Ząbki); 139 (przez Bielawę); 173 (przez Sulejówek); 177, 178 (przez gminę Michałowice) oraz 220 (przez Opacz). Wynika to z umowy pomiędzy gminą a Zarządem Transportu Miejskiego, dotyczącej podziału kosztów komunikacji miejskiej pomiędzy pasażerów (mieszkańców gminy) oraz samorząd.
  • Istnieją przystanki, w różnych dzielnicach, o takiej samej nazwie, np. „Czarnieckiego” na Żoliborzu oraz w Wesołej czy „Przy Parku” na Ochocie i w Lipkowie. Przypadek szczególny to dwa przystanki o nazwie „Postępu” na trasie linii 737 (d. 809), jeden w Nowej Woli, a drugi w Lesznowoli, występują jeden po drugim.
  • W obrębie jednego „zespołu przystankowego” (grupy przystanków o tej samej nazwie wokół jednego miejsca, np. ronda czy skrzyżowania) autobusy czasem zatrzymują się dwa razy – np. przed rondem i za rondem.
  • Linia 742 jest tą, która pojawia się najwcześniej rano na przystanku: o 03:35 na przystanku „Os.Kabaty”[16].
  • Linia 164 jest tą, która pojawiała się najpóźniej w nocy na przystanku: o 00:58 na przystanku „Vogla”.
  • Linia 123 jest tą, która ma pętle najbliżej siebie – Dworzec Wschodni (Lubelska) na Pradze Płd. i Dworzec Wschodni (Kijowska) na Pradze Północ; pętle znajdują się po obydwu stronach dworca, pokonanie całej trasy zajmuje autobusom tej linii ok. 45 minut.
  • Linia 902 jest tą, która pokonuje swoją trasę w najkrótszym czasie, przejazd z pętli Rondo Waszyngtona do przystanku Metro Stadion Narodowy zajmuje około 2 minuty[17].
  • Po ostatniej reformie linii nocnych kilka podmiejskich miejscowości jest obsługiwanych przez linie nocne, podczas gdy nie posiadają one dziennej komunikacji publicznej z Warszawą, realizowanej przez ZTM, jak Zielonka, Kobyłka i Wołomin (N62).
  • Są linie, które mają takie same krańce, ale różne przebiegi np. 703 i 721 (P+R Al. Krakowska – Kosów), 723 i 736 (Żerań FSO – Legionowo Mickiewicza), 411 i 502 (Metro Politechnika – Stara Miłosna), 116 i 180 (Chomiczówka – Wilanów); 181,303 (Pl.Wilsona - Cm.Północny Brama Gł.) 504, N34 oraz N37 (Osiedle Kabaty – Dworzec Centralny); N01, N03 (Nowodwory - Ursynów Płn.); 192,339 (Osiedle Kabaty - Metro Wilanowska); N42, N95 (Os. Górczewska - Dw. Centralny)
  • W dniach 5 i 6 kwietnia 2008 roku, z powodu remontu południowej jezdni Al. Jerozolimskich na odcinku od Dworca Centralnego do Ronda Dmowskiego, z przystanku Metro Świętokrzyska 03, który stał na trasie objazdu, odjeżdżało 31 linii autobusowych : 102, 105, 118, 125, 127, 131, 150, 155, 158, 174, 175, 178, 501, 502, 505, 506, 507, 512, 514, 517, 519, 521, 525, N11, N13, N21, N41, N44, N61, N63, N71.
  • Linią o najwyższym numerze była linia 985, uruchomiona w dniach 19-20 maja 2012 roku, jako dowozowa na Święto Wisły na Płycie Desantu Czerniakowskiego przy ul. Solec. Kursowała na trasie z przystanku Pomnik Sapera do Centrum w obu kierunkach z częstotliwością 20 minut.
  • Tzw. przystanki graniczne dla linii strefowych (dziennych i nocnych) z reguły są ulokowane na granicy Warszawy z innymi miastami. Wyjątkiem od tej zasady jest przystanek Kołłątaja w Ząbkach dla linii nocnej N62, który z powodu braku przystanku na granicy miasta ma przystanek graniczny ulokowany jeszcze kilka kilometrów przed wyjazdem ze strefy biletowej 1.[18].
  • Podobna sytuacja panuje na granicznych stacjach kolejowych. Stacja PKP „Ząbki” zalicza się do strefy biletowej 2., chociaż miejscowość Ząbki leży w strefie 1. Zaś stacje, które są położone w głębi strefy biletowej 1., a mimo to są przystankami granicznymi to:
    • PKP Warszawa Falenica
    • PKP Warszawa Ursus Niedźwiadek
    • PKP Warszawa Jeziorki
    • PKP Warszawa Zacisze-Wilno[18]
  • Linia lokalna L-7 zatrzymuje się również w Warszawie, a L-6, L39 i L49 mają w Warszawie jeden ze swoich krańców (odpowiednio: Stare Bemowo, PKP Jeziorki i Dąbrówka Wiślana). Dodatkowo 7 kolejnych (L18, L21, L24, L28, L33, L40 i L43) wjeżdżają do strefy 1., ale nie do Warszawy, z kolei linie L14, L15, L16 i L42 od 1 września 2018 są pierwszymi, które są w całości w strefie 1.
  • W Warszawie znajduje się linia, która jedzie w różnych kierunkach odpowiednio w danym szczycie (porannym lub wieczornym) - aktualnie jest to linia ekspresowa E-9[19].
  • W listopadzie 2019 r. do Warszawy przyjechał testowo autobus Mercedes-Benz eCitaro. Można go było zobaczyć na brygadzie 2 linii 117 (Dw. Centralny - Gocław).

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Marian Gajewski: Odbudowa warszawskich urządzeń komunalnych (1944–1951) [w: Warszawa stolica Polski Ludowej. Zeszyt 2]. Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1972, s. 109.
  2. Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie. Raport 2015. Warszawa: Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie, luty 2016.
  3. Jakub Dybalski: Warszawa. Jak będzie wyglądać nowa zajezdnia Redutowa [wizualizacje. Transport-publiczny.pl, 2016-04-21. [dostęp 2016-04-27].
  4. MZA Warszawa ma już 61 przegubowych elektrobusów [FILM. infobus.pl, 2020-08-17. [dostęp 2020-08-17].
  5. a b Księga identyfikacji wizualnej pojazdów obsługujących linie organizowane przez Zarząd Transportu Miejskiego (wyciąg) oraz samochodów mobilnej służby zabezpieczenia ruchu. Zarząd Transportu Miejskiego. [dostęp 2016-04-01].
  6. informacje prasowe - informacje - ZTM Warszawa, www.ztm.waw.pl [dostęp 2017-11-22]  (ang.).
  7. Ikarusy już tylko w szczycie i w nocy :: Informacje :: Informacje :: Start :: TVN Warszawa, tvnwarszawa.tvn24.pl [dostęp 2017-11-22]  (pol.).
  8. Weź Ikarusa za 6 tysięcy, www.tvn24.pl [dostęp 2017-11-22] .
  9. Wyborcza.pl, warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2017-11-22] .
  10. Powarszawskie Ikarusy nadjeżdżają | Częstochowski Serwis Komunikacyjny, komunikacja.czest.cz [dostęp 2017-11-22]  (pol.).
  11. Chaotyczna kasacja taboru (wersja do druku), www.zw.com.pl [dostęp 2017-11-22]  (pol.).
  12. IKARUS ( pokolenia Autobusów ) - Rozmowy o autobusach - omnibussimulator.pl, omnibussimulator.pl [dostęp 2017-11-22]  (pol.).
  13. ZTM Warszawa, www.ztm.waw.pl [dostęp 2019-08-03]  (ang.).
  14. Jarosław Osowski. Nocą na Wyczółki. „Gazeta Stołeczna”, s. 5, 5–6 września 2020. 
  15. Rozkłady jazdy [dostęp 2021-01-27]  (pol.).
  16. Rozkłady jazdy [dostęp 2021-01-27]  (pol.).
  17. Rozkłady jazdy [dostęp 2021-01-27]  (pol.).
  18. a b Schemat linii strefowych (podmiejskich) ZTM
  19. Rozkłady jazdy [dostęp 2021-01-27]  (pol.).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Autobusy miejskie w Warszawie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy