Azotki


Azotki w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Azotkinieorganiczne związki chemiczne, będące formalnie pochodnymi amoniaku, NH3, w którym wszystkie wiązania N–H zostały zastąpione wiązaniami z innymi pierwiastkami[1]. W azotkach azot ma stopień utlenienia −III i jest trójwiązalny, Wzór ogólny: MI3N (nie jest spełniony dla azotków międzywęzłowych). Azotki są dużą klasą związków o szerokim zakresie właściwości i zastosowań[2]. Jon azotkowy, N3–, nigdy nie występuje w roztworach ponieważ ze względu na jego silną zasadowość zostaje protonowany.

Spis treści

Klasyfikacja | edytuj kod

Azotki mogą być klasyfikowane w zależności od charakteru dominującego typu wiązań. Azotki jonowe powstają, gdy drugim pierwiastkiem jest metal silnie elektrododatni, jak na przykład lit, tworząc jonowy azotek litu. Azotki metaliczne często tworzą się w połączeniach z metalami przejściowymi, na przykład z żelazem, tworząc azotek żelaza. W przypadku połączeń azotu z metalami mniej elektrododatnimi lub z niemetalami powstają związki posiadające przewagę wiązania kowalencyjnego, jak na przykład stały azotek glinu czy amoniak. Azotków nie należy mylić z azydkami – pochodnymi kwasu azotowodorowego, HN3.

Otrzymywanie | edytuj kod

Przykładowe metody otrzymywania[2]:

  • bezpośrednio z pierwiastków w wysokiej temperaturze:
3Ca + N
2 → Ca
3N
2 3Mg + 2NH
3 → Mg
3N
2 + 3H
2
3Zn(NH
2)
2 → Zn
3N
2 + 4NH
3↑ przy czym dany amidek może być otrzymywany in situ, np.: 3Ca + 6NH
3 → 3[Ca(NH
2)
2] → Ca
3N
2 + 3H
2↑ + 4NH
3↑
  • redukcja tlenku metalu w obecności azotu:
Al
2O
3
+ 3C + N
2 → 2AlN + 3CO
  • redukcja halogenku metalu w obecności azotu:
ZrCl
4
+ 4H
2 + N
2 → 2ZrN + 3CO

Przykłady azotków | edytuj kod

Klasyfikacja tak szerokiej grupy związków jest w pewnym stopniu arbitralna. Związki, gdzie azot nie występuje na −III stopniu utlenienia nie są zwykle określane mianem azotków, np. trójchlorek azotu, amoniak lub aminy.

Azotki metali bloku s | edytuj kod

Tylko jeden azotek metali alkalicznych jest stabilny – różowo-czerwony azotek litu (Li3N), który tworzy się podczas spalania litu w atmosferze azotu. Otrzymano również nietrwały azotek sodu, który łatwo rozkłada się do wolnych pierwiastków. Powstaje on w reakcji sodu z azotem aktywowanym wyładowaniami elektrycznymi (gdy proces prowadzi się dłużej niż 5 min powstaje również azydek sodu, NaN
3). Istnieją doniesienia o analogicznej syntezie azotków wyższych metali alkalicznych, jednak są one bardzo nietrwałe i zostały bardzo słabo scharakteryzowane[3].

Azotki metali ziem alkalicznych mają ogólny wzór M3N2, np. Be
3N
2
lub Mg
3N
2
. Są trwalsze od azotków metali alkalicznych i są dobrze poznane. Występują w licznych odmianach strukturalnych[3]. Łatwo hydrolizują w kontakcie z wilgocią zawartą w powietrzu oraz w wyniku działania wody lub kwasów (podobnie zachowuje się azotek cynku):

Li
3N + 3H
2O → 3LiOH + NH
3↑ Ca
3N
2 + 6H
2O → 3Ca(OH)
2 + 2NH
3↑ Zn
3N
2 + 6H
2O → 3Zn(OH)
2 + 2NH
3↑

Azotki metali bloku p | edytuj kod

Przedstawienie struktury wurcytu

Azotek boru występuje pod kilkoma postaciami polimorfizm. Azotki krzemu i fosforu są również poznane, ale tylko ten drugi ma znaczenie przemysłowe. Azotki glinu, galu i indu przyjmują diamentopodobną strukturę wurcytu, w której atomy zajmują tetraedryczne położenia. Na przykład, w azotku glinu, każdy atom glinu posiada cztery otaczające go atomy azotu na narożach tetraedru i podobnie każdy atom azotu posiada cztery sąsiadujące z nim atomy glinu, znajdujące się w narożach tetraedru. Znany jest azotek talu(I) Tl3N, natomiast nie jest znany azotek talu(III) TlN co jest następstwem efektu biernej pary elektronowej.

Azotki metali przejściowych | edytuj kod

W 3 grupie układu okresowego znany jest tylko azotek skandu (ScN). W grupach 4,5 i 6 metali przejściowych, w których znajduje się tytan, wanad i chrom wszystkie tworzą azotki. Charakteryzują się wysoką temperaturą topnienia i odpornością chemiczną, przedstawicielem tego typu azotków jest azotek tytanu. Czasami te substancje są nazywane "azotkami międzywęzłowymi".
Azotki grupy 7 i 8 łatwo ulegają rozkładowi. Na przykład, azotek żelaza, Fe2N rozkłada się przy 200 °C. Azotki platyny i osmu mogą zawierać cząsteczki N2, stąd też nie powinny być nazywane azotkami[4][5].
Do azotków metali grupy 11 należy m.in. Cu3N, a do azotków grupy 12 Zn3N2.

Azotki cząsteczkowe | edytuj kod

Azotkowy kompleks irydu

Wiele metali tworzy kompleksy azotkowe. Pierwiastki grupy głównej również tworzą pewne azotki cząsteczkowe. Cyjan ((CN)2) i tetraazotek tetrasiarki (S4N4) są rzadkimi przykładami podwójnych azotków cząsteczkowych. Rozpuszczają się one w rozpuszczalnikach apolarnych. Oba podlegają polimeryzacji. S4N4 jest bardziej trwały niż analogiczny Se4N4. Ogrzewanie S4N4 daje polimer.

Zastosowanie | edytuj kod

Azotki ze względu na różnorodność swoich właściwości mają bardzo szerokie spektrum zastosowań. Azotki charakteryzujące się wysoką twardością i ogniotrwałością, jak azotek tytanu czy azotek boru znajdują zastosowanie między innymi w produkcji ostrzy narzędzi tnących i skrawających, ogniotrwałych naczyń laboratoryjnych i pokryć ochronnych. Azotek galu znalazł zastosowanie w wytwarzaniu m.in. niebieskiego lasera. Tak jak niektóre tlenki, azotki mogą absorbować wodór i są rozważane pod kątem magazynowania wodoru, np. azotek litu.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Jerzy Chodkowski (red.): Mały słownik chemiczny. Wyd. V. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976.
  2. a b Nitrides, azides and nitrido complexes, [w:] Norman N.N.N. Greenwood Norman N.N.N., AlanA. Earnshaw AlanA., Chemistry of the Elements, wyd. 2, Oxford–Boston: Butterworth-Heinemann, 1997, s. 417–420, ISBN 0-7506-3365-4  (ang.).
  3. a b Duncan H.D.H. Gregory Duncan H.D.H., Nitride chemistry of the s-block elements, „Coordination Chemistry Reviews”, 215 (1), 2001, s. 301-345, DOI10.1016/S0010-8545(01)00320-4  (ang.).
  4. Javier A.J.A. Montoya Javier A.J.A. i inni, OsN2: Crystal structure and electronic properties, „Applied Physics Letters”, 90 (1), 2007, art. nr 011909, DOI10.1063/1.2430631  (ang.).
  5. L.L. Šiller L.L. i inni, Gold film with gold nitride—A conductor but harder than gold, „Applied Physics Letters”, 86 (22), 2005, art. nr 221912, DOI10.1063/1.1941471  (ang.).
Kontrola autorytatywna (strukturalna klasa związków chemicznych):
Na podstawie artykułu: "Azotki" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy