BALTOPS


Baltops w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z BALTOPS) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Formacja okrętów podczas Baltops 2009

Baltops (BALTOPS) – kryptonim cyklicznych międzynarodowych ćwiczeń sił morskich NATO przeprowadzanych od lat 70. XX wieku na Morzu Bałtyckim; obecnie odbywają się one w czerwcu. Od 1993 roku poza państwami NATO biorą w nich udział także pozostałe państwa basenu Morza Bałtyckiego. Mają na celu zwiększenie interoperacyjności sił morskich państw Partnerstwa dla Pokoju w rejonie Morza Bałtyckiego.

Spis treści


Historia | edytuj kod

Formacja okrętów NATO podczas Baltops 1985 (amerykańskie fregaty USS „Pharris” (FF-1094) i „Halyburton” (FFG-40), w tle duńska korweta typu Niels Juel)

Organizatorem manewrów o kryptonimie Baltops (Baltic Operations) jest marynarka wojenna USA (US Navy)[1]. Miały one w czasach zimnej wojny demonstrować obecność militarną USA i państw NATO na Bałtyku, który w razie konfliktu prawdopodobnie znalazłby się pod kontrolą sił Układu Warszawskiego – radzieckiej Floty Bałtyckiej wspieranej przez słabsze marynarki PRL i NRD[1]. Przewidywano, że podczas wojny będą toczyć się walki morskie na podejściach do cieśnin duńskich i Półwyspu Jutlandzkiego, gdzie siły Układu Warszawskiego planowały wysadzić desant (między innymi z udziałem polskich i wschodnioniemieckich sił desantowych)[1]. Istotne było wobec tego poznanie specyfiki akwenu Morza Bałtyckiego, różniącej się od mórz otwartych[1]. W tym celu, oraz w celu demonstracji siły militarnej, organizowano od 1972 roku cykliczne manewry Baltops, z udziałem zarówno NATO-wskich krajów nadbałtyckich (Dania i RFN), innych krajów europejskich sojuszu, oraz silnym komponentem marynarki USA, będącej organizatorem manewrów[2]. Między innymi, w 1985 roku w manewrach brał udział amerykański pancernik USS „Iowa”[1]. Głównym celem wojskowym było trenowanie wspólnego manewrowania, prowadzenia ognia, łączności i ratownictwa[1]. Poznawano także hydrologię Morza Bałtyckiego{[3]. Manewry były zazwyczaj śledzone przez okręty państw Układu Warszawskiego[4]. Oprócz okrętów, w ćwiczeniach bierze udział lotnictwo[5]. Gospodarzem ćwiczeń, który organizował przyjęcie i pobyt okrętów i fazę portową planowania manewrów, była RFN w latach parzystych i Dania w latach nieparzystych[6].

Po zakończeniu zimnej wojny, rozwiązaniu Układu Warszawskiego i przemianach politycznych w regionie, ćwiczenia zmieniły swój charakter. Od 1993 roku zaczęto zapraszać na nie w charakterze uczestników lub obserwatorów wszystkie pozostałe państwa nadbałtyckie (Polskę, Rosję, nowopowstałe: Litwę, Łotwę i Estonię, oraz dotychczas neutralne: Szwecję i Finlandię)[3]. Dla krajów aspirujących do uczestnictwa w NATO manewry stały się elementem programu Partnerstwo dla Pokoju[3]. Ćwiczenia prowadzone w latach 90. składały się od tej pory z dwóch części: pierwszej międzynarodowej, obejmującej wszystkie państwa, i drugiej ograniczonej do państw NATO[1]. Liczba ćwiczących okrętów zaczęła sięgać 40-50 jednostek, wykonujących różne zadania w grupach i razem[7]. Większy nacisk kładziony jest na przygotowanie do pokojowych zadań międzynarodowych zespołów na morzu, jak konwojowanie jednostek, prowadzenie blokady morskiej i kontrola ładunku statków[5]. Ćwiczone są też złożone zadania bojowe oraz wspólne prowadzenie operacji, jak trałowanie min, wykrywanie okrętów podwodnych[1]. Ćwiczenia oparte są na scenariuszach obejmujących fikcyjne państwa i dotyczą między innymi wspólnych działań o charakterze asymetrycznym, związanych ze zwalczaniem piractwa, terroryzmu i przemytu broni, monitorowaniem szlaków żeglugowych i dostarczaniem pomocy humanitarnej[8]. Od końca lat 90. zrezygnowano z podziału ćwiczeń na części, organizując wspólne ćwiczenia[9].

W 1993 roku Polska wysłała na ćwiczenia tylko okręt ratowniczy „Piast[10], po czym od kolejnego roku wysyłała okręty bojowe, biorąc aktywny udział jako uczestnik w pierwszej fazie, a od 1999 roku jako członek NATO[1]. Od 1996 roku polski zespół stał się jednym z najliczniejszych lub najliczniejszym[3][11]. Udział Rosji ograniczał się zazwyczaj do jednego okrętu, przy czym okresowo Rosja wycofywała się z uczestnictwa w ćwiczeniach z przyczyn politycznych, na skutek napięć w stosunkach z państwami zachodnimi[12][2]. Od 2010 roku organizację ćwiczeń od marynarki USA przejęło dowództwo NATO-wskiego zespołu STRIKFORNATO[2].

Ćwiczenia od lat 90. zaczynają się i kończą w różnych portach nadbałtyckich, ponadto pomiędzy oboma częściami jednostki zawijają do innego portu[1]. Manewry rozpoczynają się od kilkudniowej fazy portowej, kiedy ustalane są szczegóły ćwiczeń realizowanych na morzu[7]. Okręty są przy tym na ogół udostępniane zwiedzającym, ciesząc się zainteresowaniem i sprzyjając popularyzacji spraw morskich i współpracy międzynarodowej (szacowano, że np. w Gdyni odwiedza je w przybliżeniu 40 tysięcy ludzi)[7]. Od 1994 roku do portów odwiedzanych przez okręty dołączyła Gdynia, po raz pierwszy goszcząc takie liczne zespoły okrętów zagranicznych (17 okrętów w 1994, 25 okrętów w 1995, 50 okrętów w 1997 roku)[1][7]. W 2017 roku ćwiczące okręty po raz pierwszy zawinęły do Szczecina i Świnoujścia[2].

Chronologia | edytuj kod

1985 | edytuj kod

1985 rok – pancernik USS „Iowa” z niszczycielami „Liverpool” i „Mölders”

Ćwiczenia trwały od 12 października 1985 roku, w tym strzelania artyleryjskie miały miejsce 17 października[4].

Większe okręty: pancernik USS „Iowa” (jedyny raz pancernik w historii manewrów), krążownik rakietowy USS „Ticonderoga” (po raz pierwszy okręt tego typu), niszczyciel rakietowy HMS „Liverpool” typu 42 (Wielka Brytania), fregata USS „Pharris” typu Knox (USA)[4].

1993 | edytuj kod

Rosyjska fregata „Bditielnyj” i amerykański niszczyciel „Deyo”, 1993 rok

Ćwiczenia odbyły się między 8 a 18 czerwca[10]. Były to pierwsze ćwiczenia, na które zaproszono państwa spoza NATO[10]. Po raz pierwszy wzięła w nich udział rosyjska fregata „Bditielnyj” (proj. 1135)[13]. Polska wysłała tylko okręt ratowniczy ORP „Piast” i dwa śmigłowce ratownicze (Mi-14PS i W-3RM), które brały udział w ćwiczeniach ratowniczych na północ od latarni Czołpino, natomiast Litwa i Estonia wysłały jedynie obserwatorów[10].

Po zakończeniu fazy NATO-wskiej, 20 czerwca Gdynię odwiedził biorący udział w manewrach krążownik rakietowy USS „San Jacinto”, a następnie w dniach 25-27 czerwca zawinął tam z wizytą roboczą zespół holenderskich trałowców, w składzie okrętu hydrograficznego „Tydeman”, niszczyciela min i 6 trałowców[10][14].

1994 | edytuj kod

Ćwiczenia rozpoczęły się 7 czerwca wyjściem w morze 14 okrętów z Kilonii[15]. Na morzu tego i następnego dnia dołączyły dalsze okręty (łącznie ponad 40)[15]. W trakcie manewrów między innymi miała miejsce próba ćwiczebnego zdobycia rosyjskiej fregaty „Nieustraszymyj” przez płetwonurków SEAL oraz pokaz szwedzkiego okrętu doświadczalnego „Smyge” w technologii stealth[15]. 10 czerwca część okrętów zawinęła do Gdyni[15].

W manewrach brał udział między innymi krążownik rakietowy USS „Gettysburg” (typu Ticonderoga), dwa niszczyciele rakietowe, aż dziewięć fregat i trzy okręty podwodne. Niemcy wysłały najliczniejszy zespół 16 okrętów, w tym niszczyciel „Lütjens” i dwa okręty podwodne, a Holandia aż cztery fregaty i okręt podwodny[15]. Oprócz sił NATO, w manewrach brały udział okręty z Polski, Szwecji, Rosji (fregata „Nieustraszymyj”), Finlandii i Litwy (korweta „Aukštaitis”)[15]. Polska wysłała po raz pierwszy okręt bojowy – korwetę „Kaszub”, okręt ratowniczy i lotnictwo[15].

W toku manewrów, do Gdyni zawinęło 16 okrętów zagranicznych z 10 państw[16]. Był to największy zespół okrętów obcych bander, jaki odwiedził ten port po wojnie; przy czym pierwszy raz od II wojny światowej do Polski zawinęły niemieckie okręty podwodne[16]. Po zakończeniu drugiej fazy manewrów, Gdynię odwiedził także amerykański krążownik rakietowy USS „Gettysburg”[17].

1995 | edytuj kod

W fazie międzynarodowej ćwiczeń wzięło udział 37 okrętów z 12 państw[18]. Po raz pierwszy w manewrach uczestniczyły wszystkie państwa bałtyckie[6]. Oprócz państw NATO, uczestniczyły w nich: Polska, Rosja, Irlandia, Łotwa, Litwa, Szwecja, Estonia[18][19]. Manewry rozpoczęły się 6 czerwca w Aarhus i Olpenitz, a 10 czerwca 25 okrętów zawinęło do Gdyni, ponownie stanowiąc największy zespół odwiedzający ten port[18][7]. Zespół międzynarodowy podzielony był na osobne zespoły ćwiczące zwalczanie min (okręty przeciwminowe z Polski, Niemiec, Estonii, Łotwy i Szwecji) oraz wykrywanie okrętów podwodnych[18]. Symulowano blokadę morską Bornholmu; po raz pierwszy zespół międzynarodowy ćwiczył także w nocy[18]. Po raz pierwszy też częścią ćwiczeń dowodził oficer byłego Układu Warszawskiego oraz brał w nich udział okręt podwodny pochodzenia radzieckiego[6]. Dowódcą całości ćwiczeń był kontradmirał Joseph Mobley[16]. 12 czerwca okręty opuściły Gdynię i przystąpiły do fazy NATOwskiej ćwiczeń[18].

Największym okrętem był amerykański krążownik USS „Philippine Sea” typu Ticonderoga. W ćwiczeniach brał udział rosyjski niszczyciel rakietowy „Biespokojnyj” proj. 956A oraz przynajmniej siedem fregat różnych krajów, w tym dwie amerykańskie typu O.H. Perry. Polska wysłała większy, niż w poprzednim roku zespół siedmiu okrętów, w tym okręt podwodny ORP „Wilk”. Litwa wysłała korwetę „Żemajtis”, a Estonia i Łotwa pojedyncze trałowce[18]. Przy okazji manewrów, amerykańskie okręty odwiedziły też Kłajpedę, Rygę i Bałtyjsk[19].

1996 | edytuj kod

W 1996 roku w manewrach wzięło udział 48 okrętów z 14 państw (rekordowa liczba do tej pory)[3]. Koncentracja nastąpiła 6 czerwca 1996 roku w portach Zatoki Kilońskiej (Eckernförde i Flensburgu), faza morska manewrów rozpoczęła się 10 czerwca, a podsumowanie pierwszej fazy nastąpiło w Karlskronie[3]. Dowódcą ćwiczeń był kontradmirał Robert Williamson[3]. Okręty podzielono na grupy wykonujące różne zadania takyczne, między innymi grupa 1. zajmowała się wykrywaniem okrętów podwodnych, a grupa 4. lekkich okrętów uderzeniowych w składzie trzech polskich i sześciu niemieckich kutrów rakietowych, podzielona na dwie części, 13 czerwca broniła i atakowała fikcyjne państwo Greenland (Bornholm)[3].

Większe okręty: krążownik rakietowy USS „Hué City” (CG-66) typu Ticonderoga, niszczyciele rakietowe USS „Spruance” (DD-963) i „Nastojcziwyj” proj. 956 (jedyny rosyjski okręt), fregaty „Van Amstel” i „Van Nes” typu Karel Doorman (Holandia), „Pieter Florisz” typu Kortenaer (Holandia) i HMS „Battleaxe” typu 22 (Wielka Brytania), okręt podwodny U-29 typu 206A (Niemcy), korwety „Żemajtis” i „Aukštaitis” proj. 1124M (Litwa), kuter Straży Wybrzeża USCGC „Gallatin”[3].

Z Polski brało udział 10 okrętów (zespół najliczniejszy po niemieckim), w tym po raz pierwszy oczekiwany przez państwa zachodnie nowoczesny okręt podwodny ORP „Orzeł”, korweta OORP „Kaszub”, okręty rakietowe „Metalowiec”, „Grom”, „Piorun”, trałowce „Resko”, „Sarbsko”, „Necko”, „Nakło”, okręt ratowniczy „Lech[3].

1997 | edytuj kod

W 1997 roku manewry odbywały się po raz 25, a wzięła w nich udział ponownie rekordowa liczba 53 okrętów z 13 państw[7]. Ćwiczenia rozpoczęły się w Gdyni 13 czerwca, dokąd zawinęło 50 okrętów (pozostałe dwa do Gdańska, a jeden pozostał na redzie)[7]. 16 czerwca okręty wyszły w morze, podzielone na siedem grup bojowych, grupę okrętów podwodnych i grupę zabezpieczenia[7]. Manewry rozgrywały się między Bornholmem a Zatoką Gdańską[22]. 20 czerwca okręty zawinęły do Kilonii[7], gdzie miało miejsce zakończenie tej fazy 22 czerwca[22]. Druga faza dla państw NATO miała miejsce między 23 a 27 czerwca[6][a]. W manewrach brało też udział ponad 20 samolotów i około 15 śmigłowców bazowych[7]. Dowódcą był amerykański kontradmirał James B. Hinkle[6].

Największymi okrętami były dwa amerykańskie krążowniki rakietowe typu Ticonderoga: USS „Anzio” i USS „Cape St. George”, a następnie rosyjski niszczyciel rakietowy „Biespokojnyj” proj. 956A. Niemcy wysłały 12 okrętów, w tym niszczyciel rakietowy „Rommel” i okręt podwodny U-16. Wśród pozostałych okrętów było pięć fregat, w tym brytyjska HMS „Iron Duke”. Polska wysłała drugi co do wielkości zespół 11 okrętów, w tym okręt podwodny ORP „Orzeł”[22].

1998 | edytuj kod

W 1998 roku miały miejsce 26. manewry Baltops[23]. W pierwszej fazie manewrów wzięło udział 49 okrętów z 13 krajów, w tym 12 polskich (największy zespół narodowy), a także samoloty i śmigłowce z 6 krajów[23]. Koncentracja nastąpiła 4-5 czerwca w Gdyni, gdzie weszły 33 okręty zagraniczne[23]. Po fazie portowej, 8 czerwca okręty wyszły w morze, a 12 czerwca miało miejsce podsumowanie pierwszej fazy w Rostocku[23]. Na morzu dołączyły jeszcze cztery okręty („Kalev”, „Imanta”, „Żemajtis”, U-28)[23]. Dowódcą ćwiczeń był kadm. William Copeland jr[23].

Druga faza miała miejsce między 15 a 19 czerwca; oprócz państw spoza NATO nie wzięły w niej udziału okręty Norwegii i niemieckie zbiornikowce: „Spessart” i „Ammersee”, natomiast dołączyły duńskie kutry rakietowe „Sehested” i „Suenson” i zaopatrzeniowiec „Skinfaxe” oraz niemiecki niszczyciel min „Dillingen”[23]. Druga faza zakończyła się 20 lipca 1998 roku w Kilonii[6].

Wybrane większe okręty ćwiczeń: krążownik rakietowy USS „Vella Gulf” (USA), niszczyciel rakietowy „Mölders” typu Lütjens (Niemcy), fregaty: USS „Halyburton” typu O.H. Perry (USA) i „Tromp” typu Tromp (Holandia), okręty podwodne ORP „Orzeł” i U-28 typu 206A (Niemcy)[23]. Oprócz okrętów wojennych, ze strony amerykańskiej uczestniczył kuter Straży Przybrzeżnej „Tahoma” typu Famous. Litwa wysłała obie swoje korwety „Aukštaitis” i „Żemajtis”, Estonia m.in. dwa trałowce, a Łotwa jeden[23]. Oprócz okrętów polskich uczestniczących w manewrach, w czasie ćwiczeń artyleryjskich tarcze holował polski holownik H-6[23].

1999 | edytuj kod

Ćwiczenia odbywały się od 2 do 14 czerwca, a brały w nich udział ogółem 53 okręty, 16 samolotów i 14 śmigłowców z 12 krajów[11][b]. Rozpoczęły się w Aarhus, które okręty opuściły 6 czerwca[11]. Pierwsza faza zakończyła się 11 czerwca w Gdyni, dokąd zawinęło 48 jednostek (w tym 13 polskich), po czym okręty opuściły Gdynię 14 czerwca[25]. Ćwiczenia zakończyły się w Kilonii[1].

Były to pierwsze ćwiczenia po przystąpieniu Polski do NATO w marcu tego roku. W manewrach brało udział 13 okrętów Marynarki Wojennej, co stanowiło najliczniejszy zespół[11][c]. Między innymi, „Gniezno” stawiał ćwiczebne miny, poszukiwane później przez trałowce[11]. Rosja zbojkotowała manewry w proteście przeciw nalotom NATO na Jugosławię[25].

2000 | edytuj kod

Ćwiczenia rozpoczęły się fazą portową w Sztokholmie. Faza morska ćwiczeń trwała od 6 do 16 czerwca, a zakończyła się w Kilonii. Brało w nich udział 49 okrętów z 11 państw[27]. Okręty zostały zorganizowane w cztery grupy taktyczne, podzielone na dziewięć mniejszych zespołów[27].

Wybrane większe okręty: niszczyciel USS „Ross” typu Arleigh Burke (USA), fregata HMS „Sheffield” (Wielka Brytania), korweta „Second-Maître Le Bihan” typu A69 (Francja)[27].

Z polskich okrętów wzięły udział: korweta ORP „Kaszub”, zbiornikowiec ORP „Bałtyk”, okręty rakietowe „Orkan”, „Górnik”, „Rolnik”, niszczyciel min ORP „Mewa” (po raz pierwszy w tym charakterze) i trałowce „Gopło” i „Śniardwy”[27]. Dowódcą drugiego zespołu sił trałowo-minowych został kmdr por. Andrzej Karweta[27].

2003 | edytuj kod

Ćwiczenia odbywały się od 7 do 20 czerwca, wzięło w nich udział 35 okrętów i lotnictwo[28]. Rozpoczęły się w Gdyni, do której 5-6 czerwca zawinęło 30 okrętów zagranicznych[28]. Okręty wyszły z portu na fazę morską ćwiczeń 9 czerwca. Nowym elementem był ćwiczebny desant sił pokojowych na poligonie w Ustce 11 czerwca, z polskiego i rosyjskiego okrętu desantowego, w wykonaniu piechoty morskiej Rosji, USA, Danii i Litwy, z udziałem siedmiu rosyjskich transporterów BTR-80 i dwóch PTS-2[28]. Podsumowanie ćwiczeń nastąpiło w Kilonii[28].

2010 | edytuj kod

USS „Mount Whitney” i „Kaliningrad”, 2010 rok

Ćwiczenia trwały od 5 do 20 czerwca, w tym faza na morzu od 7 czerwca, a ich gospodarzem była Polska[29]. 4 czerwca do portu wojennego i portu handlowego w Gdyni według planu miały zawinąć 32 okręty z 11 państw: Danii, Estonii, Francji, Litwy, Łotwy, Niemiec, Polski, Rosji, Stanów Zjednoczonych, Szwecji i Wielkiej Brytanii, natomiast siły Belgii, Finlandii i Holandii wystawiły zespoły sztabowe i brzegowe[8][d]. Dowódcą ćwiczeń był brytyjski kontradmirał Ian Corder[29]. W ćwiczeniach wziął udział m.in. stały zespół przeciwminowy NATO SNMCMG1 z okrętem dowodzenia ORP „Kontradmirał X. Czernicki” i niszczycielami min HMS „Penzance” i „Rottweil”[8]. Elementem ćwiczeń były operacje przeciwminowe na Zatoce Fińskiej poprzedzające desant wysadzony na brzegu Estonii[30]

Wybrane większe okręty: amerykański okręt dowodzenia desantem USS „Mount Whitney” (LCC-20), amerykański okręt desantowy USS „Gunston Hall”, rosyjski okręt desantowy „Kaliningrad”, niemiecka fregata „Bayern” typu 123, duński okręt dowodzenia i wsparcia „Esbern Snare” typu Absalon[8][30].

2015 | edytuj kod

W 2015 roku 39 okrętów zespołu zawinęło do Gdyni między 4 a 7 czerwca (bez śmigłowcowca HMS „Ocean”[32]. W manewrach nie wzięła udziału Rosja, natomiast z państw pozabałtyckich wzięły udział Kanada oraz Turcja[32]. Elementem manewrów był desant wysadzony 17 czerwca na poligonie w Ustce[32]. 8 czerwca francuski niszczyciel min „Eridan” typu Tripartite był dokowany w celu napraw w stoczni Remontowej Nauta w Gdyni[33].

Wybrane większe okręty: okręt desantowy USS „San Antonio”, śmigłowcowiec desantowy HMS „Ocean”, fregata HMCS „Fredericton” typu Halifax (Kanada), fregata „Gökcu” typu O.H. Perry (Turcja), stawiacz min „Hämeenmaa” typu Hämeenmaa[32].

2017 | edytuj kod

Ćwiczenia były odbywane po raz 45., od 1 do 16 czerwca[2]. Brały w nich udział 44 okręty z 14 państw[2]. Faza portowa po raz pierwszy rozpoczęła się w Szczecinie, dokąd zawinęło 30 okrętów zagranicznych, a dalsze dwa okręty zawinęły do Świnoujścia[2]. Manewry obejmowały między innymi wysadzenie ćwiczebnych desantów w Putlos (Niemcy), Windawie (Łotwa) i Ustce[2].

Wybrane większe okręty: okręt desantowy USS „Arlington” typu San Antonio (USA), fregaty: HMS „Iron Duke” (Wielka Brytania), „Roald Amundsen” typu Fridtjof Nansen (Norwegia), „Evertsen” typu De Zeven Provinciën (Holandia), korweta „Nyköping” typu Visby (Szwecja)[2]. Polska wysłała dwa okręty transportowe i sześć trałowców[2].


Uwagi | edytuj kod

  1. Według Rochowicza („Nowa Technika Wojskowa” nr 7/97), manewry w 1997 roku obejmowały tylko jedną, wspólną część.
  2. a b c Według Ciślak, Krzewiński w „Nowa Technika Wojskowa” nr 8/99 s. 56 w ćwiczeniach brały udział ogółem 53 jednostki i także siły Holandii (nie wiadomo czy okręty), lecz dostępne publikacje wymieniają tylko 50 okrętów pierwszej fazy ćwiczeń (Ciechanowski w „Okręty Wojenne” nr 4/1999; Ciślak, Krzewiński w „Morza, Statki i Okręty” nr 4′99).
  3. Według Ciślak, Krzewiński w „Nowa Technika Wojskowa” nr 8/99, pomimo przystąpienia Polski do NATO, okręty polskie nie brały jeszcze udziału w drugiej fazie ćwiczeń, która została zaplanowana wcześniej. Nie jest jednak jasne, czy druga faza ćwiczeń miała miejsce – według Ciślak, Krzewiński w „Morza, Statki i Okręty” nr 4′01, już od trzech lat przed 2001 rokiem zaprzestano dzielenia ćwiczeń, nadto podawana jest data dzienna zakończenia ćwiczeń 14 czerwca, ta sama co wyjścia zespołu z Gdyni.
  4. Według JC & TG w „Morze, Statki i Okręty” nr 7/2010 s.16, do Gdyni zawinęło tylko 18 jednostek zagranicznych i ORP „Kontradmirał X. Czernicki”, z tego brytyjski niszczyciel min HMS „Walney” powrócił do bazy, natomiast zastąpił go na ćwiczeniach bliźniaczy „Penzance”.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l Ciślak i Krzewiński 1999 ↓, s. 15-16
  2. a b c d e f g h i j Tomasz Grotnik. BALTOPS po raz 45. „Morze”. 7/2017. III (22), s. 7-8, lipiec 2017. ISSN 2543-5469
  3. a b c d e f g h i j Jerzy Bojko. BALTOPS ′96. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 2/1996. I (2), s. 46-47, lipiec-wrzesień 1996. Warszawa. ISSN 1426-529X
  4. a b c TG. To był BALTOPS!. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 3/2007. XII (63), s. 20-21, marzec 2007. Warszawa: Magnum X. 
  5. a b Ciślak i Krzewiński 1998 ↓, s. 21.
  6. a b c d e f Baltic Operations (BALTOPS) (ang.). GlobalSecurity.org, 05-07-2011. [dostęp 18-01-2021].
  7. a b c d e f g h i j Jarosław Ciślak, Jacek Krzewiński. Kronika Polskiej Marynarki Wojennej. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 3′97. II, s. 7, lipiec-wrzesień 1997. Warszawa. ISSN 1426-529X
  8. a b c d e Marynarka Wojenna: BALTOPS 2010 - okręty wchodzą do Gdyni. KONFERENCJA PRASOWA. mw.wp.mil.pl, 03-06-2010. [dostęp 21-01-2021].
  9. Jarosław Ciślak, Jacek Krzewiński. BALTOPS 2001. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 4′01. VI (29), s. 16-18, lipiec-sierpień 2001. Warszawa. 
  10. a b c d e Jarosław Malinowski, Rafał Ciechanowski. Z życia Marynarki Wojennej RP. „Okręty Wojenne”. Nr 2/93, s. 2, 1993. Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X
  11. a b c d e Jarosław Ciślak, Jacek Krzewiński. Baltops 99. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 8/99, s. 56-57, 1999. Magnum-X. ISSN 1230-1655
  12. Ciślak i Krzewiński 1999 ↓, s. 18.
  13. N.N. Sielezniew: «Bditielnyj» i drugije. Storożewyje korabli projekta 1135. Moskwa. s. 29, seria: Morskaja Kollekcyja. nr 6(42)/2001. (ros.)
  14. Rafał Ciechanowski. Krążownik rakietowy San Jacinto. „Okręty Wojenne”. Nr 2/93, s. 61, 1993. Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X
  15. a b c d e f g h Krzysztof Rogala. Baltops ′94. „Okręty Wojenne”. Nr 11, s. 6, 1994. ISSN 1231-014X
  16. a b c d Maksymilian Dura. BALTOPS ′94. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 8/94, s. 39-48, 1994. Magnum-X. ISSN 1230-1655
  17. Janusz Walczak. Z życia Marynarki Wojennej RP. „Okręty Wojenne”. Nr 11, s. 5, 1994. ISSN 1231-014X
  18. a b c d e f g h Andrzej Kiński, Robert Rochowicz. BALTOPS-95. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 7/95, s. 48, 1995. Magnum-X. ISSN 1230-1655
  19. a b Norris Jones. Friendships in the Baltic Sea. „All hands. Magazine of the U.S. Navy”. November 1995. s. 33-35. 
  20. Andrzej Kiński, Robert Rochowicz. BALTOPS ′95. Okręty. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 8/95, s. 44-46, 1995. Magnum-X. ISSN 1230-1655
  21. Marek Błuś. Spotkajmy się na „Baltopsie”!. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 1/1996. I (1), s. 28-32, kwiecień-czerwiec 1996. Warszawa. ISSN 1426-529X
  22. a b c d Robert Rochowicz, Andrzej Kiński. Międzynarodowe ćwiczenia morskie BALTOPS'97. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 7/97, s. 58-59, 1997. Magnum-X. ISSN 1230-1655
  23. a b c d e f g h i j k Jarosław Ciślak. BALTOPS ′98. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 4′98. III, s. 21-24, lipiec-sierpień 1998. Warszawa. ISSN 1426-529X
  24. Jarosław Ciślak. BALTOPS ′98 w Gdyni. „Nowa Technika Wojskowa”. Nr 7/98, s. 50, 1998. Magnum-X. ISSN 1230-1655
  25. a b c d Rafał Ciechanowski. BALTOPS ′99. „Okręty Wojenne”. Nr 4/1999(32), s. 2-3, 1999. Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X
  26. Jarosław Ciślak, Jacek Krzewiński. „Baltops ′99” w Gdyni. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 4′99. IV (17), s. 16-18, lipiec-sierpień 1999. Warszawa. 
  27. a b c d e BALTOPS 2000, mw.mil.pl, 5 czerwca 2000 [dostęp 2017-11-20] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-01] .
  28. a b c d e Jarosław Ciślak. BALTOPS 2003. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 4-5/2003. VIII (41), s. 21-23, lipiec-październik 2003. Warszawa. 
  29. a b c Marynarka Wojenna: BALTOPS 2010 – faza morska. mw.wp.mil.pl, 06-06-2010. [dostęp 21-01-2021].
  30. a b Marynarka Wojenna: Okręty „Tarczy przeciwminowej” w ćwiczeniu Baltops 2010. mw.wp.mil.pl, 21-06-2010. [dostęp 21-01-2021].
  31. JC & TG. Kronika PMW. „BALTOPS 2010”. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 7/2010. XV (103), s. 16, lipiec 2010. Warszawa. 
  32. a b c d Marcin Chała, Łukasz Pacholski. BALTOPS 2015. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 7-8/2015. XIX (159), s. 8-11, lipiec-sierpień 2015. Warszawa: Magnum X. 
  33. Z kraju. „Morze, Statki i Okręty”. Nr 7-8/2015. XIX (159), s. 3, lipiec-sierpień 2015. Warszawa: Magnum X. 

Bibliografia | edytuj kod

  • Jerzy Bojko. BALTOPS ′96. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 2/1996. I (2), lipiec-wrzesień 1996. Warszawa. ISSN 1426-529X
  • Jarosław Ciślak, Jacek Krzewiński. BALTOPS ′98. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 4′98. III, lipiec-sierpień 1998. Warszawa. ISSN 1426-529X
  • Jarosław Ciślak, Jacek Krzewiński. „Baltops ′99” w Gdyni. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 4′99. IV (17), lipiec-sierpień 1999. Warszawa. ISSN 1426-529X
  • Baltic Operations (BALTOPS) (ang.). GlobalSecurity.org, 05-07-2011. [dostęp 18-01-2021].
Na podstawie artykułu: "BALTOPS" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy