Bażyna


Bażyna w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Bażyna czarna

Bażyna (Empetrum L.) – rodzaj krzewinek należących do rodziny wrzosowatych (Ericaceae Juss.). Występuje na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego (tu zwykle w górach) i chłodnego oraz na południowych krańcach Ameryki Południowej (tam tylko jeden gatunek – Empetrum rubrum). W Polsce występuje bażyna czarna (Empetrum nigrum) i bażyna obupłciowa (Empetrum hermaphroditum)[2], przy czym ta ostatnia często ujmowana jest jako podgatunek bażyny czarnej[3]. Gatunkiem typowym jest bażyna czarna (Empetrum nigrum)[4]. Łączna liczba gatunków w zależności od ujęcia systematycznego (koncepcji podziału) waha się od 3 do 18[5].

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Krzewinki z pędami płożącymi się, podnoszącymi się na końcach, gęsto rozgałęzionymi, drewniejącymi. O długości do 1 m[5].
Liście
Ulistnienie skrętoległe lub okółkowe. Liście zimotrwałe, twarde. Blaszka liściowa osadzona na bardzo krótkim ogonku, z wierzchu połyskująca lub matowa, równowąska, lancetowata lub jajowata, całobrzega i silnie wzdłuż krawędzi podwinięta[5].
Kwiaty
Obu- lub jednopłciowe, drobne, wyrastające pojedynczo lub w skupieniach po 2 lub 3 w kątach liści na górnych, wzniesionych częściach pędów. Kwiaty są promieniste, działki kielicha 3 podłużne, płatki korony także 3, białe (według niektórych ujęć płatków brak i wszystkie listki okwiatu to działki kielicha[6]). Pręcików od 2 do 6, w kwiatach tylko męskich zwykle 3. Zalążnia górna z 6–9 zalążkami, słupek pojedynczy z rozgałęzionym znamieniem na 6–12 łatek[6][5].
Owoc
Kuliste, mięsiste jagody. U nasady z trwałymi, przylegającymi działkami kielicha. Owocnia ma kolor czerwony lub czarny po dojrzeniu. Owoce zawierają 6–9 owalnych nasion[5].

Systematyka | edytuj kod

Empetrum rubrum
Synonimy[4]

Chamaetaxus Ruprecht

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG IV z 2016)

Rodzaj należy do plemienia Empetreae (obok dwóch innych rodzajów: Ceratiola i Corema[7]), podrodziny Ericoideae, rodziny wrzosowatych Ericaceae, która wraz z siostrzaną rodziną Cyrillaceae należą do rzędu wrzosowców, grupy astrowych (asterids) w obrębie dwuliściennych właściwych (eudicots)[1].

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Ericanae Takht., rząd wrzosowce (Ericales Dumort.), podrząd Ericineae Burnett, rodzina wrzosowate (Ericaceae Juss.), podrodzina Empetroideae Nutt. ex Sweet, plemię Empetreae Horan., rodzaj bażyna (Empetrum L.)[8].

Podział na gatunki

Podział rodzaju i status taksonomiczny gatunków w jego obrębie jest przedmiotem dyskusji[9]. W szerokim ujęciu gatunków wyróżnia się ich 2 lub 3 zawierających szereg podgatunków[3], w wąskim ujęciu gatunków w obrębie rodzaju wyróżnia się nawet kilkanaście[10].

Z badań genetycznych wynika, że diploid Empetrum nigrum jest grupą bazalną dla wielokrotnie powstających w różnych miejscach tetraploidów[7][5], co skutkować ma trudną do segregacji zmiennością genetyczną[5]. Wskazuje się jako niejednoznaczny związek między ploidalnością a dwupiennością lub obupłciowością tych roślin – na biologię rozrodu istotny wpływ mogą bowiem mieć czynniki środowiskowe[11]. Potwierdzać to mają rośliny z kwiatami obupłciowymi o pozostałych cechach właściwych dla podgatunku typowego Empetrum nigrum[9][12]. W efekcie formy tetraploidalne we Flora of North America nie są uznawane za na tyle odległe, by mogły być traktowane jako odrębne gatunki[5]. Także Flora Europaea kwestionuje znaczenie ploidalności jako wystarczającego uzasadnienia podniesienia taksonów powstałych w wyniku zwielokrotnienia chromosomów do rangi gatunku[11]. Również The Plant List uznaje tetraploidy za podgatunki[3]. W efekcie wyżej wymienione i inne prace taksonomiczne wyróżniają różną liczbę drobnych taksonów w randze podgatunków bażyny czarnej[13][14].

W piśmiennictwie polskim tradycyjnie wyróżnia się raczej jako odrębne gatunki obie formy bażyn występujące w kraju tj. bażynę czarną E. nigrum i obupłciową E. hermaphroditum[2][15].

Gatunki w obrębie rodzaju według The Plant List

  • bażyna czarna (Empetrum nigrum L.)
    • subsp. albidum (V.N.Vassil.) Kuvaev
    • subsp. androgynum (V.N.Vassil.) Kuvaev
    • subsp. asiaticum (Nakai ex H.Ito) Kuvaev
    • subsp. caucasicum (Juz.) Kuvaev
    • subsp. hermaphroditum (Hagerup) Böcher – bażyna obupłciowa
    • subsp. kardakovii (V.N.Vassil.) Kuvaev
    • subsp. sibiricum (V.N.Vassil.) Kuvaev
    • subsp. subholarcticum (V.N.Vassil.) Kuvaev
  • Empetrum eamesii Fernald & Wiegand
  • Empetrum rubrum Vahl ex Willd.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-01-14].
  2. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  3. a b c Empetrum. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-01-14].
  4. a b Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
  5. a b c d e f g h David F. Murray, Virginia Mirré, Reidar Elven: Empetrum (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2010-09-01].
  6. a b Min Tianlu, Arne Anderberg: Empetrum (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2010-09-01].
  7. a b Arne A. Anderberg. Phylogeny of the Empetraceae, with Special Emphasis on Character Evolution in the Genus Empetrum. „Systematic Botany”. 19, 1, 1994. 
  8. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Empetrum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-30].
  9. a b J.N.B. Bell, J.H. Tallis. Empetrum nigrum L.. „Journal of Ecology”. 61, 1, s. 289-305, 1973. 
  10. Kazimierz Zarzycki: Rodzina: Empetraceae, Bażynowate. W: Flora Polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom X. Pawłowski B. (red.). Warszawa, Kraków: Polska Akademia Nauk, PWN, 1963.
  11. a b T.G. Tutin, V.H. Heywood, N.A. Burges, D.M. Moore, D.H. Valentine, S.M. Walters, D.A. Webb: Flora Europaea. Vol. 3. Cambridge, London, New York, New Rochelle, Melbourne, Sydney: Cambridge University Press, 1981, s. 14.
  12. Empetrum nigrum L. black crowberry. W: Go Botany [on-line]. National Science Foundation. [dostęp 2018-01-09].
  13. V.B. Kuvaev, V.N. Vasilez, E.A. Krasnov, T.P. Berezovskaya. To diagnostics and chemisystematics of intrageneric taxa of Empetrum (Empetraceae). „Botanicheskii Zhurnal (Ботанический журнал)”. 81, 10, s. 104-115, 1996. 
  14. Eric Hultén: Flora of Alaska and Neighboring Territories: A Manual of the Vascular Plants. Stanford University Press, 1968, s. 716. ISBN 0-8047-0643-3.
  15. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. wydanie II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 65. ISBN 83-214-1305-6.
Identyfikatory zewnętrzne (takson):
Na podstawie artykułu: "Bażyna" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy