Balkan (kolej wąskotorowa)


Balkan (kolej wąskotorowa) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Balkan, Balkan Ekspress – potoczna nazwa pociągów osobowych kursujących prawdopodobnie od 1916[1] do 31 grudnia 1977[2] roku na rozległej, prywatnej sieci kolei wąskotorowej o rozstawie 785 mm zarządzanej przez koncern Georg von Giesches Erben[3] i mającej w Szopienicach bezpośrednie połączenie z siecią Górnośląskich Kolei Wąskotorowych[4]. Linia po której kursowały pociągi ciągnęła się wzdłuż obecnej ulicy Szopienickiej przez obecny obszar trzech jednostek pomocniczych Katowic: Szopienic-Burowca, Janowa-Nikiszowca i Giszowca[5]. Do 1935 roku na linii kursowały lokomotywy parowe zastąpione przez elektryczne[6], po czym od 1975 do końca kursowania pociągów obsługiwały je lokomotywy spalinowe, ciągnące wagony przystosowane do przewozów osób (towosy)[7].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Powstanie i funkcjonowanie do 1945 roku | edytuj kod

Linia kolei wąskotorowej na wysokości Nikiszowca (obecna ulica Szopienicka), po której kursowały pociągi Balkan

Początki powstania Balkanu wiążą się z planami koncernu Georg von Giesches Erben połączenia siecią kolei wąskotorowych hut i szybów kopalnianych, które były zlokalizowane z Dąbrówce Małej, Giszowcu, Janowie, Roździeniu i Szopienicach. Fragment powstałej sieci został później wykorzystany do przewozu ludności[3]. Od 25 maja 1909 roku[3] spółka spadkobierców Gieschego od Ministerstwa Robót Publicznych[1] uzyskała licencję na przewozy osobowe pomiędzy hutą cynku Wilhelmina w Szopienicach a szybem Carmer kopalni Giesche (obecnie Wieczorek). Linią tą wożono zarówno towary, jak również górników i urzędników koncernu[8]. W dniu 6 stycznia 1914 roku Dyrekcja Okręgowa Kolei wydała spółce Georg von Giesches Erben zezwolenie na uruchomienie ruchu osobowego pomiędzy Giszowcem a szybem Carmer[9]. Pierwszy pociąg osobowy uruchomiono prawdopodobnie w 1916 roku[1].

W tym czasie funkcjonowała wąskotorowa linia kolejowa o prześwicie toru 785 mm. W 1920 roku uruchamiano 28 par połączeń w dni robocze i 19 w pozostałe dni[7]. Łącznie połączenie pasażerskie liczyło 3,98 km[3]. Czas przejazdu w jedną stronę wynosił 18 minut. Łączyła ona wówczas Giszowiec z Wilhelminą przez szyby kopalni Giesche: Carmer (Pułaski), Nickisch (Poniatowski), Richthofen (Wilson I) i Albert (Wojciech)[10][11]. Początkowo spółka Georg von Giesches Erben miała licencję na przewóz pracowników i urzędników kopalni, a od 1923 roku również rodzin górników, a nieoficjalnie z Balkanu korzystali wszyscy[12]. Średnia łączna frekwencja wynosiła 8,0–8,5 tys. osób dziennie[10], a przejazd pociągiem był bezpłatny[13]. Prędkość przejazdu składu składającego się z lokomotywy parowej i 4-osiowych wagonów nie przekraczała wówczas 15 km/h[7].

W Giszowcu końcowy przystanek Balkanu mieścił się przy obecnym skrzyżowaniu ulicy Szopienickiej i Mysłowickiej, lecz tory kolei wąskotorowej sięgały dalej – do kotłowni przy obecnej ulicy Gościnnej. W 1921 roku powstała odnoga biegnąca wzdłuż ulicy Mysłowickiej i przez osiedle Neubau, a stamtąd jedna odnoga do cegielni powstałej w 1919 roku i szybu Wschodniego, a druga do kopalnianego taboru konnego również z 1919 roku w rejonie obecnego osiedla Adama[14]. W 1943 roku z Balkanu dziennie korzystało 8 tys. pasażerów[6].

Okres powojenny | edytuj kod

Odrestaurowane w 2001 roku wagony Balkanu, znajdujące się przy szybie Pułaski kopalni Wieczorek

Po II wojnie światowej lokomotywy ciągnęły przeważnie dwa lub trzy wagony[15]. W latach 50. XX wieku średnia frekwencja na linii wynosiła 6 tys. osób dziennie. Kursowały wówczas 23 pary pociągów[7]. W latach 60. XX wieku władze kopalni Wieczorek podjęły pierwsze próby likwidacji Balkanu, argumentując tym, że wagony są już wyeksploatowane, a jednocześnie funkcjonowała już komunikacja autobusowa, więc nie opłacało się kupować nowych wagonów. Plany te oprotestowali górnicy i ostatecznie doprowadzono jedynie do likwidacji sieci trakcyjnej, przez co zaczęły kursować na linii lokomotywy spalinowe[16].

Pod koniec lat 60. XX wieku pociągi Balkanu przedłużono[7]. Ostatnia stacja znajdowała się w okolicy dzisiejszego skrzyżowania ulicy Obrońców Westerplatte z ulicą Roździeńską na Bagnie. Łącznie długość połączenia pasażerskiego wynosiła wówczas około siedmiu kilometrów. Wkrótce jednak rezygnowano z przedłużenia[12]. Od 1975 roku połączenia obsługiwały lokomotywy spalinowe, ciągnące pięć wagonów 4-osiowych[7]. Ostatni kurs kolei nastąpił 31 grudnia 1977 roku[2] na trasie Giszowiec – Szyb Wojciech[7]. Funkcję Balkanu przejęły autobusy zakładowe i transportu zbiorowego[12].

W latach 80. XX wieku część torów była eksploatowana jako wewnątrzzakładowa kolej kopalni Wieczorek do transportu materiałów m.in. pomiędzy szybami. Jeszcze w 1982 roku władze miasta Katowice dążyły do reaktywacji zlikwidowanej kolejki, lecz kopalnia Wieczorek przystąpiła do rozbiórki trasy pomiędzy szybem Pułaski a Giszowcem[17]. W 2001 roku dwa odrestaurowane wagony na pamiątkę po Balkanie zostały ustawione na dawnym torowisku przy ulicy Szopienickiej obok szybu Pułaskiego kopalni Wieczorek[17].

Kolejkę nazwano potocznie Balkan, Balkan Ekspress lub Bałkanką, prawdopodobnie nawiązując do nazwy uruchomionego w 1916 roku pociągu ekspresowego Balkanzug na trasie BerlinKonstantynopol[12]. Balkan stanowił również motyw przewodni dla malarza–prymitywisty zrzeszonego w Grupie JanowskiejEwalda Gawlika[18].

Tabor | edytuj kod

Pociągi Balkanu składały się początkowo z parowozów, w tym z maszyn produkcji Borsiga[19]. W skład obsługi pociągu wchodzili początkowo: kierownik pociągu, konduktorzy, maszynista i palacz[3]. W 1935 roku[6] pociągi zostały zastąpione przez lokomotywy elektryczne. Linia została wówczas zelektryfikowana pod napięciem 600V, a pociągi były prowadzone lokomotywami elektrycznymi marki Siemens[7]. Od 1975 roku połączenia obsługiwały lokomotywy spalinowe, ciągnące pięć wagonów 4-osiowych[7]. Kursowały wówczas lokomotywy spalinowe WLs150 lub WLs180[12].

Do przewozów wykorzystywano wagony towarowe przystosowane do przewozów osób (tzw. towosy), z których korzystano do końca funkcjonowania pociągów osobowych. W jednym składzie lokomotywy ciągnęły maksymalnie dwanaście wagonów[3] Każdy z wagonów wyposażony był w hamulec ręczny. Ławki w wagonach znajdowały się przy ścianach, dlatego też podróżowano przeważnie na stojąco. Latem nie zamykano drzwi wagonów, tylko przypinano łańcuch[12].

Przystanki | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 48.
  2. a b Szejnert 2007 ↓, s. 362.
  3. a b c d e f Tofilska 2007 ↓, s. 12.
  4. Dylus 2019 ↓, s. 10.
  5. a b OpenStreetMap: Mapa Podstawowa (pol.). www.openstreetmap.org. [dostęp 2020-11-19].
  6. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 49.
  7. a b c d e f g h i Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 205.
  8. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 204.
  9. Szejnert 2007 ↓, s. 499.
  10. a b Szejnert 2007 ↓, s. 97.
  11. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 196.
  12. a b c d e f g Dylus 2019 ↓, s. 11.
  13. Szejnert 2007 ↓, s. 96.
  14. Tofilska 2016 ↓, s. 50.
  15. a b c d Jabłoński 2013 ↓, s. 9.
  16. Tofilska 2007 ↓, s. 102.
  17. a b Tofilska 2007 ↓, s. 103.
  18. Szejnert 2007 ↓, s. 363.
  19. Grzywocz ↓.

Bibliografia | edytuj kod

  1. DanielaD. Dylus DanielaD., Balkan. 785 mm tęsknoty, „Miesięcznik Roździeński”, 6, Polska Press Sp. z o.o., Oddział Poligrafia, Drukarnia w Sosnowcu, 2019, s. 10-11, ISSN 2544-9915  (pol.).
  2. AdamA. Frużyński AdamA., GrzegorzG. Grzegorek GrzegorzG., PiotrP. Rygus PiotrP., Kopalnie i huty Katowic, Katowice: Wydawnictwo „Prasa i Książka” Grzegorz Grzegorek, 2017, s. 99, ISBN 978-83-63780-23-4  (pol.).
  3. PawełP. Grzywocz PawełP., Kolej wąskotorowa Balkan, www.giszowiec.info [dostęp 2020-11-19]  (pol.).
  4. LeszekL. Jabłoński LeszekL. (red.), Na trasie Balkan Ekspresu. Giszowiec, Nikiszowiec, Szopienice. Przewodnik po dzielnicach Katowic, Katowice: Urząd Miasta Katowice. Warsztaty Szkolne Zespołu Szkół Poligraficzno-Mechanicznych, 2013, ISBN 978-83-907011-6-5  (pol.).
  5. MałgorzataM. Szejnert MałgorzataM., Czarny ogród, wyd. pierwsze, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2007, ISBN 978-83-240-0896-4 .
  6. JoannaJ. Tofilska JoannaJ., Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, ISBN 978-83-87727-68-0 .
  7. JoannaJ. Tofilska JoannaJ., Giszowiec. Monografia historyczna, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2016, ISBN 978-83-64356-19-3 .
Na podstawie artykułu: "Balkan (kolej wąskotorowa)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy