Bełżec


Na mapach: 50°23′04″N 23°26′18″E/50,384444 23,438333

Bełżec w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii To jest najnowsza wersja przejrzana, która została oznaczona 21 lip 2019. Od tego czasu wykonano 2 zmiany, które oczekują na przejrzenie. Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bełżecwieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim, w gminie Bełżec, na szlaku komunikacyjnym Lublin-Lwów 17 (E372). Siedziba gminy Bełżec.

Bełżec uzyskał lokację miejską w 1607 roku, zdegradowany przed 1676 rokiem[4]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zamojskiego.

Wieś leży na terenie Roztocza Wschodniego, 8 km na południe od Tomaszowa Lubelskiego oraz 16 km od przejścia granicznego w Hrebennem.

Spis treści

Części wsi | edytuj kod

Etymologia nazwy | edytuj kod

Nazwa Bełżec pochodzi od narzeczowego bełzy (bełży) się, 'bieli się'; prasłowo, tylko w polskim zachowane (jak np. uścieć, uścić się). Podobne: Bełz, Bełżyce, Bełza[6].

Historia | edytuj kod

Wieś osadzono w wieku XVI[7]. Powstała na gruntach wsi Przeworska (Przeorska) przed rokiem 1515, kiedy to po raz pierwszy znajdujemy wzmiankę o wsi tej nazwy. Wedle spisów z 1564 r. była ponoć własnością rodu Bełżeckich (?).

W końcu XVI w. przechodzi w ręce Lipskich herbu Grabie, za których staraniem w 1607 r. Bełżec uzyskuje prawa miejskie. 1 marca 1607 król Zygmunt III Waza wydał dokument lokacyjny zezwalający na założenie miasta Bełżec, z prawem odbywania dwóch targów i jarmarków na św. Agnieszkę i św. Wawrzyńca[8]. Wszakże,mimo nadania królewskiego miasto nie rozwinęło się, bowiem w 1676 znowu wymieniano Bełżec jako wieś. Szybki upadek miasta wynikał najprawdopodobniej z faktu bliskiego położenia innego miasta – Florianowa (Narola) rodu Łaszczów.

W roku 1772 Bełżec został przejęty przez Austriaków, zaś w 1809 przyłączony do Księstwa Warszawskiego, od 1815 ponownie należy do Austriaków[9].

  • W 1858 r. w Bełżcu powstała jednoklasowa szkoła trywialna czyli parafialna,
  • Około 1880 roku była tu „narodowa szkoła etatowa z językiem polskim wykładowym”.
  • W 1866 r. powstała gmina i areszt z siedzibą, w tzw. kuczy[8].

W 1841 r. rozpoczęto budowę drogi do Lwowa. W 1884 r. budowano linię kolejową Jarosław – Bełżec, a w 1887 r. doprowadzono do Bełżca kolej z Rawy Ruskiej[10]. W r. 1916 wieś została połączona z Zamościem nowo zbudowaną linią kolejową. W okresie międzywojennym istniały tu: gorzelnia, 2 młyny i 10 sklepów.

W końcu XIX w. wieś zaliczała się do dużych, ponieważ liczyła wówczas 1101 mieszkańców, w tym 775 rzymskich katolików, 200 unitów (grekokatolików) i 126 Żydów.

Pierwszy spis ludności w odrodzonej Polsce z 1921 r. (wówczas w pow. rawskim woj. lwowskiego) wykazał w Bełżcu 293 domy oraz 1960 mieszkańców, w tym: 1586 rzymskich katolików, 109 Żydów i 265 unitów[7].

19 września 1939 oddziały wojska polskiego Grupy Fortecznej Obszaru Warownego „Katowice” płka Wacława Klaczyńskiego 73 pułku piechoty Armii Kraków stoczyły bój o Bełżec z niemieckim najeźdźcą w wojnie obronnej Polski 1939. Poległo 45 żołnierzy wojska polskiego, w tym 5 oficerów. Było wielu rannych[11].

W czasie II wojny światowej, pod koniec 1941 roku, w ramach akcji „Reinhardt” Niemcy założyli w Bełżcu obóz zagłady.

 Osobny artykuł: Obóz zagłady w Bełżcu.

Metody zagłady opracowane w tym obozie zostały następnie wykorzystane w niemieckich obozach śmierci w Sobiborze i Treblince. Do obozu hitlerowcy wywieźli około 500 tys. Żydów z Polski i zagranicy (w tym około 300 tys. z dystryktu Galicja). Deportacje z zagranicy objęły także Żydów z Austrii, Czechosłowacji oraz Niemiec. Być może w obozie zamordowano także bardzo niewielką liczbę Polaków i Ukraińców, przy czym powielana przez peerelowską historiografię i prasę liczba 1500 polskich ofiar jest obecnie odrzucana[12]. W ciągu kilku kolejnych miesięcy Niemcy demontowali urządzenia obozowe i zacierali ślady swoich zbrodni.

Ofiary uśmiercano w prymitywnych komorach gazowych, a ich ciała grzebano w masowych mogiłach. W okresie od stycznia do kwietnia 1943 roku, groby te zostały rozkopane, a zwłoki spalono na rusztowaniach, wykonanych z szyn kolejowych. W ciągu kolejnych miesięcy, Niemcy zdemontowali urządzenia obozowe, teren zniwelowali i zalesili, zaś ostatnich więźniów wysłali do Sobiboru.

16 czerwca 1944 polscy pasażerowie pociągu relacji Bełżec-Rawa Ruska-Lwów zostali zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich z UPA[13], około 3 km od Bełżca, w lesie przed miejscowością Zatyle. Zamordowano tam kilkadziesiąt kobiet, dzieci i mężczyzn, w tym wielu mieszkańców Bełżca, m.in. łączniczkę Armii Krajowej 19-letnią Janinę Chmielowiec[14], Ludwika Hopko, Kazimierza Antoniego Forlańskiego[15]. Większość ofiar mordu została pochowana na cmentarzu w Bełżcu[16].

4 lipca 1944 miało lotnictwo sowieckie zbombardowało niemieckie pociągi z amunicją stojące na stacji Bełżec. Został zniszczony dworzec kolejowy, dziesiątki domów i gospodarstw. Byli zabici i ranni wśród ludności cywilnej[17].

Wieś została wyzwolona 21 lipca 1944 r. przez oddziały AK Obwodu tomaszowskiego, przed nadejściem wojsk radzieckich.

Na miejscu byłego obozu zagłady znajduje się mauzoleum.

7 sierpnia 1971 r. miejscowość odwiedzili prymas Polski kard. Stefan Wyszyński oraz kardynał Karol Wojtyła (późniejszy papież Jan Paweł II)[18], w czasie nawiedzenia kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej[19].

Osoby związane z Bełżcem | edytuj kod

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata z Bełżca | edytuj kod

  • Julia Pępiak – od 1941 r. do wyzwolenia ukrywała przed niemieckim SS i Gestapo żydowską matkę z dzieckiem Salomeę Helman z córką Bronią. Odznaczona pośmiertnie medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przez Jad Waszem w Jerozolimie[24].
  • Cecylia i Maciej Brogowscy – od 1941 r. do końca II wojny światowej przechowywali żydowską dziewczynkę Irenę Sznycer. Pośmiertnie odznaczeni medalem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata przez Jad Waszem w Jerozolimie[25].

Atrakcje turystyczne | edytuj kod

Transport kolejowy | edytuj kod

W czasie długiego weekendu majowego[26] oraz w okresie wakacji kursuje do Bełżca szynobus, z możliwością zabrania roweru. Są to wakacyjne połączenia przez Roztocze: Lublin – Bełżec (2 pary pociągów, przez m.in. Zwierzyniec, Susiec) i relacji ZamośćRzeszów (w weekendy)[27][28].

Galeria | edytuj kod

Sport | edytuj kod

LKS Orkan Bełżec | edytuj kod

W Bełżcu funkcjonuje Ludowy Klub Sportowy Orkan Bełżec – amatorski klub piłkarski, założony w 1928 roku. W sezonie 2013/2014 drużyna seniorów gra w grupie zamojskiej klasy okręgowej. Orkan rozgrywa mecze na Stadionie Sportowym w Bełżcu.

Uwagi | edytuj kod

  1. Wśród ludności lokalnej, dzielnica zawsze nazywana była „Górna Budka” – etymologia nazwy bierze się z czasów zaborów, kiedy to tam, właśnie przebiegała granica pomiędzy zaborami Austro-Węgierskim i Rosyjskim. Na szczycie wzniesienie znajdowała się charakterystyczna budka strażnika. Błędny zapis „GÓRNA BUDAKA” zamiast poprawnego „GÓRNA BUDKA” wynika więc prawdopodobnie z urzędniczej niefrasobliwości. UG Bełżec sygnalizował tę nieprawidłowość w stosownych wojewódzkich i centralnych urzędach administracji.

Przypisy | edytuj kod

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-02-23].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  4. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18-19.
  5. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Urzędowy wykaz nazw miejscowości (2012,2015) (pol.). Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (xls) opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2017-08-29].
  6. prof. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 1927, s. 20, Wydawnictwo Krakowska Spółka Wydawnicza
  7. a b WiesławW. Bondyra WiesławW., Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin - Zamość 1993, oai:biblioteka.teatrnn.pl:8806 [dostęp 2019-03-07] .
  8. a b http://www.belzec.pl/index.php?historia,0,0,pl. [dostęp 2014-06-09].
  9. https://fotoroztocze.wordpress.com/2017/01/04/belzec-3//>.
  10. http://www.belzec.pl/index.php?historia,0,0,pl. [dostęp 2014-06-10].
  11. Władysław Steblik, Armia „Kraków” 1939, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1989, wyd. II, s. 631. ​ISBN 83-11-07434-8​.
  12. Robert Kuwałek: Obóz zagłady w Bełżcu. Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku, 2010, s. 173–176. ISBN 978-83-925187-8-5.
  13. Unikatowe zdjęcia odnalezione po latach, onet.pl. [dostęp 2017-06-15].
  14. Zatrzymaj się!, niedziela.pl. [dostęp 2017-06-15].
  15. 70 rocznica napadu na pociąg Bełżec – Lwów przez bandytów z UPA, gok.belzec.pl. [dostęp 2017-06-15].
  16. To był brutalny mord. Uroczystości w Bełżcu, lublin.tvp.pl. [dostęp 2017-06-15].
  17. Kolej w Bełżcu
  18. Małgorzata Mazur, Nieproszony kardynał, Tygodnik Zamojski nr 16 z 20 kwietnia 2011 r.
  19. Mariusz Leszczyński: Matka Boża w Kopii Obrazu Jasnogórskiego przybywa do Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej. niedziela.pl. [dostęp 2019-07-16].
  20. MieczysławM. Klimowicz MieczysławM., Wspomnienia z czasów zamętu, Wrocław: wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2005, s. 72–77, ISBN 83-229-2633-2, OCLC 69302820 .
  21. MieczysławM. Klimowicz MieczysławM., Wspomnienia z czasów zamętu, Wrocław: wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2005, s. 105–107, ISBN 83-229-2633-2, OCLC 69302820 .
  22. 67 rocznica walk z UPA. W: Narolskie Centrum Informacji [on-line]. [dostęp 2018-04-04].
  23. Brytyjski Cmentarz Wojenny w Bayeux
  24. Sprawiedliwość po latach. Agnieszka Pabiańczyk, Edycja warszawska 48/2000
  25. Historia rodziny Brogowskich – Bełżec
  26. Kolejowa majówka na Roztoczu. lubelskakolej.net, 2019-03-13. [dostęp 2019-07-16].
  27. Ruszają wakacyjne pociągi POLREGIO. polregio.pl, 2019-06-05. [dostęp 2019-07-16].
  28. W wakacje pociągiem na Roztocze. roztoczewita.pl. [dostęp 2019-07-16].


Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Bełżec" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy