Białogard


Na mapach: 54°00′11″N 15°59′32″E/54,003056 15,992222

Białogard w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Białogard (niem. Belgard) – miasto w Polsce, w województwie zachodniopomorskim, siedziba powiatu białogardzkiego oraz gminy wiejskiej Białogard. Dziewiąty ośrodek miejski województwa (pod względem liczby ludności).

Według danych z 1 stycznia 2018 Białogard liczył 24 368 mieszkańców[1].

Białogard jest ośrodkiem handlowym i ma magazyn zbożowy.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Położone jest na Równinie Białogardzkiej, nad rzeką Parsętą i mniejszą rzeką Liśnicą, ok. 145 km na północny wschód od Szczecina. Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 25,73 km²[3]. Miasto stanowi 3% powierzchni powiatu.

Według danych z roku 2002[4] Białogard posiada:

  • użytki rolne: 48%
  • użytki leśne: 9%

Toponimia | edytuj kod

Nazwa notowana była wielokrotnie w czasie średniowiecza. Notuje go w roku 1124 Żywot Ottona, biskupa bamberskiego, jako Belgrod. W kronice Galla Anonima pojawia się jako civitas Albam[5] (aczkolwiek nie można wykluczyć, że kronikarz miał na myśli Białogardę[6]). W innych dokumentach historycznych nazwa notowana jest jako Belegarde (1159, 1176), Belegarda (1194), Belgard (1229). Końcówka -gard jest pozostałością pomorskiej formy będącej odpowiednikiem ogólnopolskiej -gród[7].

Na polskich mapach przed 1939[8], m.in. na mapie wojskowej z 1937 r. podano polski egzonim Białogród[9].

Przez krótki okres po II wojnie światowej miasto nosiło nazwę Białogród[10][11][12]. Obecna nazwa została wprowadzona rozporządzeniem ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 roku[13].

Historia | edytuj kod

Mury obronne, bramy Mury obronne Brama Połczyńska Brama Wysoka Rynek i Kościół NNMP w Białogardzie ok. 1900 r.

Pierwsze wzmianki historyczne u Galla Anonimamiasto królewskie i znakomite, zwane Białym (łac. Urbus regia et egregia. Alba nomine)[14]. Gród został zdobyty dwukrotnie w 1102 i 1107 roku przez Bolesława III Krzywoustego. W 1124 roku przez kilka dni przebywał w grodzie biskup Otton z Bambergu. W 1289 władał nim książę Przybysław, a w dokumencie zapisano, że Białogard położony jest w Kaszubii (in Cassubia)[15]. 2 sierpnia 1299 roku książę Bogusław IV nadał istniejącej już osadzie przywilej lokacyjny według zasad regulowanych przez Prawo lubeckie. Na XIV wiek przypada wzrost znaczenia miasta w życiu gospodarczym Pomorza Zachodniego. W roku 1307 nadano miastu prawo składu na wszystkie towary. W roku 1315 książę Warcisław IV przeniósł z Anklam do Białogardu rezydencję książęcą. Od roku 1386 Białogard należał do Związku Hanzeatyckiego[16].

W wieku XV i XVI Białogard dzielił zmienne losy Pomorza Zachodniego, związane z rywalizacją książąt pomorskich z Brandenburgią. W 1469 r. miał miejsce zatarg między Białogardem a Świdwinem, który przeszedł do historii jako tzw. wojna o krowę. Upadek znaczenia miasta związany był z okresem wojny trzydziestoletniej, kiedy to liczba ludności spadła o dwie trzecie, a miasto popadło w długi z powodu konieczności utrzymywania garnizonów wojsk cesarskich i szwedzkich. Od kończącego wojnę Pokoju westfalskiego w roku 1648 Białogard wchodził w skład Brandenburgii. Od 1714 roku Białogard był miastem garnizonowym. Od połowy XIX wieku nastąpił rozwój przemysłu, głównie przetwórczego opartego na miejscowych produktach i surowcach rolno-leśnych. W połowie XIX wieku Białogard otrzymał też połączenie kolejowe ze Szczecinem, Koszalinem i Kołobrzegiem (1859) oraz Szczecinkiem (1878). W 1911 roku uruchomiono dwie linie kolei wąskotorowej: Białogard-Bobolice oraz Białogard-Rarwino (Białogardzka Kolej Dojazdowa).

W latach 1900–1901 wybudowano nowe koszary (ul. Kołobrzeska). Następne koszary oraz szpital wojskowy powstały w 2. połowie lat 30. XX wieku. W 1939 roku stacjonowały tu pułki zmechanizowane 32 dywizji, której sztab zlokalizowany był w Koszalinie. W okresie II wojny światowej na terenie miasta i w jego okolicach zlokalizowano kilka obozów dla robotników przymusowych i jeńców wojennych. Białogard został zdobyty w dniu 5 marca 1945 roku przez oddziały radzieckie 19 Armii, 1 Armii Pancernej, 2 Samodzielnego Korpusu Kawalerii Gwardii oraz 1 Armii Wojska Polskiego.

Po wojnie Białogard stał się siedzibą powiatu, obejmującego swoim zasięgiem tereny przedwojennego powiatu białogardzko-świdwińskiego (Kreis Belgard-Schievelbein). W latach 50. i 60. XX wieku, m.in. w następstwie braku ujęcia w tzw. planie 6-letnim, nastąpił regres przemysłu, który rozwijał się tylko przez rozbudowę i modernizację istniejących zakładów. W latach 70. XX wieku Białogard był znaczącym ośrodkiem przemysłu elektronicznego (filia Warszawskich Zakładów Radiowych „RAWAR”, przekształcona następnie w nowy zakład „Unitra-Eltra”); firma pod nazwą „Unicon” funkcjonuje do dziś, choć w znacznie ograniczonym zakresie. Jak dawniej zajmuje ciekawe architektonicznie zabudowania po dawnej elektrowni miejskiej między dwiema liniami kolejowymi.

W okolicy Białogardu, niedaleko wsi Podborsko znajdowała się jednostka wojskowa Armii Radzieckiej na terenie której przechowywana była broń nuklearna[17].

Do lat 90[18]. stacjonowały tu 3 znaczne zgrupowania jednostek Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej – obecnie dawne koszary są wyremontowane i zagospodarowane (mieszkania, szkoły, urzędy, przedsiębiorstwa).

Zabytki | edytuj kod

Stary Ratusz

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[19][20]:

  • śródmieście miasta – stare miasto
  • kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia NMP, gotycki z 1310 r. do XIX wieku, rzymskokatolicki należący do dekanatu Białogard, diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej, metropolii szczecińsko-kamieńskiej
  • kościół filialny pod wezwaniem św. Jerzego, ul. Świdwińska, wybudowany około XIV wieku na starych fundamentach dawnej pogańskiej świątyni. Pierwotnie była to kaplica i dom trędowatych położony poza murami miasta. Przebudowany w XV/XVI wieku. Murowana, ceglana budowla w układzie wendyjskim z elementami gotyckimi wznosi się na planie prostokąta. Kościół kilkakrotnie był niszczony przez pożary. w roku 1858 przeszedł gruntowny remont, podczas którego został też znacznie przebudowany. Obecny wygląd pochodzi z przełomu XIX i XX wieku. Dzisiaj jest to filiał rzymskokatolicki należący do parafii ewangelicko-augsburskiej Jezusa Dobrego Pasterza w Koszalinie, diecezji pomorsko-wielkopolskiej
  • dawny cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny wielowyznaniowy, ul. Szpitalna, z XIX wiek wieku
  • pozostałości murów obronnych, ul. Matejki, z XIV/XV wiek wieku
  • Brama Wysoka, inaczej Połczyńska, ul. Grottgera; zbudowana łącznie z murami miejskimi w początkach XIV wieku. Murowana budowla z cegły, na planie prostokąta stoi na fundamencie kamiennym. Brama ma dwie kondygnacje, i ostrołukowy przejazd. Fortyfikacja zachowała się jako jedyna z dwóch istniejących dawniej. Do końca XIX wieku służyła jako areszt miejski i mieszkanie dozorcy. Później, od roku użytkowana była przez Muzeum Regionalne. Obecnie jest siedzibą białogardzkich artystów[21]
  • piwnice zamku, ul. Płowiecka 3, z XVIII wiek wieku
  • ratusz, pl. Wolności 5, Rynek, z pierwszej połowy XIX wieku
  • spichlerz, obecnie magazyn, ul. Piłsudskiego 25, szachulcowo-murowany, z końca XVIII wieku, w połowie XIX wiek wieku, budynek przemysłowy
  • dom z dwiema oficynami, ul. Najświętszej Marii Panny 3, z 1880
  • dom, obecnie bank PKO, pl. Wolności 17, z 1910

inne zabytki:

Pomniki i miejsca pamięci narodowej

  • cmentarz żołnierzy radzieckich – cmentarz wojenny 763 oficerów i żołnierzy radzieckich 1. Frontu Białoruskiego, poległych podczas walk o Białogard w 1945 r. wraz z pomnikiem ku czci poległych żołnierzy z 1970 r.

Demografia | edytuj kod

Według danych z 31 grudnia 2011 r. miasto miało 24450 mieszkańców[22]

Według danych z 31 grudnia 2017 r. miasto miało 24 368 mieszkańców

Struktura demograficzna mieszkańców miasta Białogard 31 grudnia 2007[23]:

Gminę miejską Białogard zamieszkuje 50,5% ludności całego powiatu. Na 1 km² przypada 948 osób – tym samym jest to gmina o największej gęstości zaludnienia w powiecie.

  • Piramida wieku mieszkańców Białogardu w 2014 roku[24].


Gospodarka | edytuj kod

Na terenie Białogardu istnieje podstrefa Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej obejmującą wyznaczone 2 kompleksy[25].

W III kwartale 2012 Białogard miał 1989 zarejestrowanych bezrobotnych[26]

W 2016 wykonane wydatki budżetu gminy wynosiły 93,2 mln zł, a dochody budżetu 92,5 mln zł. Zobowiązania samorządu (dług publiczny) według stanu na koniec 2016 r. wynosiły 22 mln zł, co stanowiło 23,7% dochodów[27].

W Białogardzie znajduje się zakład produkcji płyt klejonych[28]. Ponadto w mieści ma miejsce produkcja w sektorze zbóż i traw[29].

Kolejny zakład zbożowo-młynarski zajmuje się produkcją mąki pszennej i żytniej[30].

W mieście zlokalizowany jest szpital powiatowy z 6 oddziałami[31].

Transport | edytuj kod

Dworce, infrastruktura kolejowa Dworzec kolejowy Stacja kolejowa Białogard widok od strony peronów z kładki dla pieszych Dawny dworzec Biłogard Wąsk. Nieużywany most kolei wąskotorowej nad Kanałem Ulgi

Przez miasto przebiegają dwie drogi wojewódzkie:

W Białogardzie działa komunikacja autobusowa prowadzona przez ZKM Białogard.

Na stacji Białogard przecinają się dwie jednotorowe, zelektryfikowane linie kolejowe:

Do lat 90. XX wieku Białogard był także stacją końcową dla dwóch linii kolejki wąskotorowej tzw. Białogardzka Kolej Dojazdowa, która obecnie nie funkcjonuje.

Oświata | edytuj kod

W Białogardzie znajduje się biblioteka publiczna przy ulicy Grunwaldzkiej 46, która posiada trzy filie:

  • Filia nr 1 – ul. Chopina 29
  • Filia nr 2 – ul. Komara 25
  • Filia nr 3 – Biblioteka Pedagogiczno-Naukowa – ul. Dworcowa 2

Miasto posiada 3 przedszkola miejskie:

  • Przedszkole miejskie nr 1 „Bajka” – ul. 1 Maja 12
  • Przedszkole miejskie nr 2 „Słoneczne” – ul. Chopina 4A
  • Przedszkole miejskie nr 3 „Niezapominajka” ul. Kochanowskiego 21

Lista szkół publicznych działających w Białogardzie od września 2017:

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Marii Skłodowskiej-Curie – ul. Świdwińska 7
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Bolesława Krzywoustego – ul. Chopina 8
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika – ul. Grunwaldzka 53 i ul. Kościelna 1
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. Władysława Broniewskiego – ul. Kołobrzeska 23
  • Liceum Ogólnokształcące im. Bogusława X – ul. Grunwaldzka 46
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych, w ramach którego działa Technikum i Zasadnicza Szkoła Zawodowa – ul. Wyszyńskiego 14
  • Zespół Szkół Specjalnych, im. Jana Pawła II – ul. Zamoyskiego 3A
  • Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia. – ul. Dworcowa 4

Lista szkół prywatnych działających w mieście:

  • I Prywatne Gimnazjum „Sukces” – ul. Mickiewicza 24
  • I Prywatne Liceum Ogólnokształcące „Sukces” – ul. Mickiewicza 24
  • Gimnazjum „Scholar” – ul. Grunwaldzka 44
  • Prywatne Liceum „Scholar” – ul. Grunwaldzka 44

Kultura | edytuj kod

W październiku 2008 otwarto Centrum Kultury i Spotkań Europejskich, które organizuje różne imprezy kulturalne, np.: koncerty, przedstawienia teatralne. W CKiSE działają różne grupy artystyczne, m.in. Teatr Lalek Marko, Białogardzki Chór Kameralny Bel Canto i teatr RÓŻ. W Białogardzie co roku odbywają się Międzynarodowe Dni Kultury Chrześcijańskiej.

Od roku 1969, rokrocznie w czerwcu, na przemian w Świdwinie i Białogardzie, odbywa się impreza rozrywkowa nawiązująca do wojny o krowę z 1469 roku.

Corocznie w lipcu lub sierpniu organizowane są Dni Białogardu – trwająca 2–3 dni impreza kulturalna, w czasie której występują polscy i zagraniczni artyści.

Sport | edytuj kod

W kompleksie rekreacyjno-wypoczynkowym istnieje stosunkowo niedawno odnowiony stadion oraz klub sportowy z wieloma sekcjami. W lecie działają baseny miejskie.

  • Atletyczny klub sportowy sekcja zapasy „AKS Białogard”
  • Hala sportowa przy LO
  • Klub Lekkoatletyczny „Iskra”
  • Klub Piłkarski Iskra Białogard
  • Klub Piłkarski „UKS Unia”
  • Klub Piłkarski „Konsorcjum Białogard”
  • Klub Sportowy Karate Kyokushin
  • Kryta pływalnia BOSiR przy ul. Moniuszki 29
  • Letnie baseny miejskie przy ul. Moniuszki 49
  • Sekcja Karate Kyokushin
  • Sekcja MMA, BJJ, zapasy, boks „AKS GRAPPLING Białogard”
  • Sekcja podnoszenia ciężarów
  • Sekcja tenisa stołowego „UKS T-Tenis 2005”
  • Stowarzyszenie Pływackie „AQUA” w Białogardzie
  • UKS Herkules Białogard – zajęcia dla młodych koszykarzy i koszykarek

Wspólnoty religijne | edytuj kod

Kościół pw. św. Jerzego

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i wspólnoty wyznaniowe:

Administracja | edytuj kod

Siedziba władz miasta

Białogard ma status gminy miejskiej, miasto posiada 168 ulic. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta Białogardu 21 radnych[34]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedziba władz miasta znajduje się przy ul. 1 Maja.

Burmistrzowie Białogardu:

Nowy Ratusz, obecnie siedziba Starostwa Powiatowego

Miasto jest siedzibą władz powiatu białogardzkiego, a także władz wiejskiej gminy Białogard. W Białogardzie działa prokuratura rejonowa, znajduje się tu również sąd rejonowy[35].

Białogard jest członkiem Związku Miast Polskich i Nowej Hanzy. W 2005 miasto otrzymało Dyplom Europejski, a od 5 sierpnia 2007 posiada Flagę Europy[36].

Mieszkańcy Białogardu wybierają posłów z okręgu wyborczego nr 40, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod


Miasto posiada umowy partnerskie z następującymi miastami i gminami[37]:

Ludzie urodzeni w Białogardzie | edytuj kod

Osoby związane z Białogardem | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Bialogard, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 r.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507
  4. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  5. „Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ​ISBN 978-3-939991-64-9​, s. 106.
  6. Jarosław Kociuba: Pomorze – Praktyczny przewodnik turystyczny po ziemiach Księstwa Pomorskiego. Szczecin: Walkowska Wydawnictwo, 2012, s. 538,539. ISBN 978-83-61805-49-6.
  7. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 32. ISBN 83-04-02436-5.
  8. Polska. Mapa polityczna 1:1250 000. E. Romer i J. Wąsowicz, przed 1939.
  9. Arkusz 32 Kolberg (Kołobrzeg). Mapa operacyjna 1:300 000. Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa: 1937.
  10. Dz.U. z 1945 r. nr 33, poz. 196.
  11. Mapa Polski 1:1000 000 Wojskowy Instytut Geograficzny Sztabu Generalnego W.P., Warszawa 1945 [1].
  12. Koleje Pomorza Przyodrzańskiego 1:1000 000 Dyr. Okręg. Kolei Państw. w Szczecinie, 1946 [2].
  13. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85, s. 1).
  14. Anonim zwany Galem: Kronika. s. 22, 39. (łac.)
  15. G. Labuda, Kaszubi i ich dzieje, Gdańsk 1996, s. 158.
  16. Czesław Piskorski „Pomorze Zachodnie, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1980 s. 105 ​ISBN 83-217-2292-X​.
  17. Tomasz Szulc, Krzysztof Nicpoń. Magazyny broni jądrowej na terytorium Polski. „Poligon”. 2007. Nr. 3. s. 62–77. ISSN 1895-3344
  18. Ostatnia jednostka opuściła miasto 24 czerwca 1992 roku.
  19. Rejestr zabytków nieruchomych woj. zachodniopomorskiego – stan na 31.12.2012 r.. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 2. [dostęp 25.3.13].
  20. Zachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Szczecinie.
  21. Brama Wysoka. www.bialogard.info. [dostęp 2010-08-25].
  22. Stan w dniu 30 VI 2009 r.. „Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym”, 2009-11. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118
  23. Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  24. Białogard polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  25. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 maja 2011 r. (Dz.U. z 2011 r. nr 99, poz. 570).
  26. Struktura bezrobocia w gminach 2012. Wojewódzki Urząd Pracy w Szczecinie, 2012-11-05. [dostęp 2013-02-10].
  27. Działalność informacyjno-szkoleniowa » Analizy budżetów jednostek samorządu terytorialnego » Archiwum » 2016 r. » Analizy budżetów JST » Wykonanie budżetów jst IV kwartał 2016 r. /Tabele: 5, 6, 7. Regionalna Izba Obrachunkowa w Szczecinie. [dostęp 2017-08-19].
  28. Zakład Przemysłu Drzewnego Białogard. KPPD-Szczecinek SA. [dostęp 2013-02-09].
  29. Zakłady. Rolimpex Nasiona SA. [dostęp 2013-02-09].
  30. Przedsiębiorstwo Zbożowo-Młynarskie PZZ w Białogardzie. Starostwo Powiatowe w Białogardzie. [dostęp 2013-02-10].
  31. Oddziały. Szpital Powiatowy w Białogardzie. [dostęp 2013-02-09].
  32. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-11-27] .
  33. Paweł Lipianin. Stacja Białogard. „Wędrówka”, s. 18, 19, styczeń-luty 2007. Na Straży. ISSN 1734-7726
  34. Zarządzenie Nr 69/2014 Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 4 marca 2014 r. ws. ustalenia liczby radnych (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2014 r., poz. 1084).
  35. Sąd Rejonowy w Białogardzie. Oddział Informatyczny Sądu Okręgowego w Koszalinie. [dostęp 2009-02-21].
  36. Flaga Europy. UM w Białogardzie. [dostęp 2009-02-17].
  37. Współpraca międzynarodowa (pol.). UM w Białogardzie. [dostęp 2009-02-13].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Białogard" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy