Białozór


Białozór w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Białozór[3], sokół norweski (Falco rusticolus) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny sokołowatych (Falconidae), największy przedstawiciel rodzaju Falco.

Spis treści

Występowanie | edytuj kod

To gatunek arktyczny osiadły lub częściowo wędrowny. Zasiedla arktyczną część Eurazji i Ameryki Północnej. Gnieździ się na Półwyspie Skandynawskim, Islandii, w północnej Finlandii, Rosji, na Alasce, w północnej Kanadzie i na Grenlandii.

Do Polski zalatuje wyjątkowo (do 2003 roku stwierdzony 20 razy)[4] z lęgowisk leżących na północy Europy. Za każdym razem stwierdzono pojedyncze osobniki. Miało to miejsce od sierpnia do listopada i w styczniu, marcu oraz pierwszej połowie kwietnia. Sporadycznie był spotykany w różnych częściach kraju, zarówno na Wybrzeżu, jak i w centrum czy pogórzu[5].

Systematyka | edytuj kod

Obecnie zwykle traktuje się Falco rusticolus jako gatunek monotypowy[6][7], ale jego taksonomia jest skomplikowana – tworzy wiele form polimorficznych, które niekiedy uznawano za podgatunki[6], a niektóre nawet za osobne gatunki.

Wyróżniano m.in. następujące podgatunki:

  • Falco rusticolus candicans – w okolicach arktycznych Ameryki Północnej i wschodniej Azji; duży i niekiedy prawie biały
  • Falco rusticolus islandus – na terenie Islandii; popielaty na grzbiecie
  • Falco rusticolus rusticolus – w Laponii, północnej Skandynawii i północnych obszarach Rosji
  • Falco rusticolus intermedius – za Uralem
  • Falco rusticolus grebnitzkii – w północnej Azji; bardziej brązowy, ciemniejszy
  • Falco rusticolus altaicus – w górach Ałtaju.

Charakterystyka | edytuj kod

Cechy gatunku | edytuj kod

Białozór w locie

Obie płci ubarwione jednakowo, ale samica jest wyraźnie większa. Wśród sokołów oprócz rozmiarów wyróżnia się największą zmiennością ubarwienia – występują trzy odmiany barwne: biała, ciemno plamkowana, z ciemnymi końcami skrzydeł; jasnoszara o piórach z białymi brzegami; ciemnoszara z piórami o jaśniejszych brzegach, ciemnobrązową głową z jasnymi podłużnymi pręgami, szarym lub szarobrązowym z niebieskawym nalotem grzbietem, szaro plamkowanym spodem. Upierzenie zmienia się wraz z szerokością geograficzną – ptaki z najbardziej północnego areału są prawie zupełnie białe ze skąpymi czarnymi plamkami, a południowe populacje mają brązowy lub łupkowoszary wierzch. Na policzku słabo zaznaczony ciemniejszy „wąs”, u odmiany białej w ogóle niewidoczny. U wszystkich odmian spód ciała plamkowany lub kreskowany. Nogi i woskówka na dziobie żółte. Szyja i ogon krótkie. W locie charakterystyczna sylwetka o długich i ostro zakończonych skrzydłach. Może przez to przypominać samicę jastrzębia, choć przeczą temu dłuższe i bardziej zaostrzone skrzydła. Młode ptaki są zwykle ciemniejsze, brunatnoszare, i mocniej kreskowane od spodu.

Rozmiarami zbliżony do myszołowa. Od sokoła wędrownego różni go bardziej masywna sylwetka. W locie widoczne są szersze u nasady i słabiej zaostrzone skrzydła oraz szerszą nasadę ogona. Jednak ze względu na wielkość łatwy do rozpoznania.

Upierzenie północnoamerykańskie

Wymiary średnie[5] | edytuj kod

długość ciała z dziobem i ogonem
ok. 50–60 cm
rozpiętość skrzydeł
110–135 cm
długość ogona
18,5–24,5 cm

Masa ciała[5] | edytuj kod

samica
ok. 1200–2150 g
samiec
ok. 950–1450 g

Biotop | edytuj kod

Arktyczna tundra, tereny górzyste tajgi, lasotundra, skaliste polarne wybrzeża, nadmorskie klify, hale, turnie, zwłaszcza w okolicach urwistych brzegów rzek.

Niektóre osobniki zimą pozostają na lęgowiskach, pozostałe koczują na terenach bardziej południowych, szczególnie preferując wybrzeża mórz.

Okres lęgowy | edytuj kod

Toki | edytuj kod

Drapieżniki te łączą się w trwałe pary, które mogą przetrwać wiele sezonów, być może są sobie wierne całe życie. Okres lęgowy rozpoczyna się na początku kwietnia lub w maju.

Gniazdo | edytuj kod

Pisklę białozora

Rzadziej gnieździ się na półce skalnej pod nawisem, gołej ziemi, a częściej na drzewie. Zajmuje konstrukcje lęgowe innych ptaków krukowatych i drapieżnych, np. kruków, myszołowów włochatych i orłów przednich. Często gniazduje w koloniach arktycznych ptaków morskich lub w miejscach żerowania pardw.

Jaja | edytuj kod

Jajo

Przeważnie jedno, rzadko dwa o kremowej barwie z obfitymi, rdzawymi plamkami.

Wychowywanie młodych | edytuj kod

Głównie samica zajmuje się wysiadywaniem jaj. Zajmuje jej to 34–36 dni. Młode opuszczają gniazdo po 46–49 dniach.

Pożywienie | edytuj kod

Głównym pokarmem białozorów są kuropatwy, cietrzewie, pardwy i kaczki. Na niektórych obszarach chwyta w większości alczyki, lemingi lub zające polarne i inne małej wielkości ssaki. Poluje latając nisko nad ziemią, aby wypłoszyć ofiarę. Może też chwytać ofiary z ziemi lub na wodzie. Nie pogardzi też napotkaną padliną.

Status i ochrona | edytuj kod

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje białozora za gatunek najmniejszej troski (LC – least concern) nieprzerwanie od 1994 roku; wcześniej (od 1988 roku) miał on status „bliski zagrożenia” (NT – near threatened). W 2013 roku liczebność światowej populacji szacowano na około 70 tysięcy osobników, w tym około 46 700 osobników dorosłych. Trend liczebności populacji uznaje się za stabilny. Do głównych zagrożeń dla gatunku należy wybieranie jaj i piskląt z przeznaczeniem na rynek sokolniczy, oraz nielegalne polowania, w mniejszym stopniu także zakłócanie lęgów przez turystów[2].

W Polsce objęty ścisłą ochroną gatunkową[8].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Falco rusticolus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Falco rusticolus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Falconinae Leach, 1820 - sokoły. Wersja: 2019-04-14. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-09-01].
  4. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 263. ISBN 83-919626-1-X.
  5. a b c Michał Radziszewski: Ptaki Polski. Warszawa: Carta Blanca, 2011. ISBN 978-83-268-0130-3.
  6. a b Gyrfalcon (Falco rusticolus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-25)].
  7. F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Seriemas, falcons (ang.). IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-09-01].
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Białozór" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy