Biblioteka Narodowa (Warszawa)


Na mapach: 52°12′49,3″N 21°00′12,5″E/52,213694 21,003472

Biblioteka Narodowa (Warszawa) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Uroczystość otwarcia Biblioteki Narodowej z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego w Czytelni Głównej gmachu Biblioteki SGH (1930) Pałac Krasińskich, siedziba zbiorów specjalnych Biblioteki Narodowej Czytelnia Główna Karta z Kodeksu supraskiego z XI w.

Biblioteka Narodowa (BN) – polska biblioteka narodowa w Warszawie, znajdująca się przy alei Niepodległości 213 na Polu Mokotowskim, w dzielnicy Ochota. Jedna z najstarszych instytucji kultury w Polsce, działająca w latach 1747–1795 jako Biblioteka Załuskich, reaktywowana w 1928[2].

Gromadzi książki, periodyki, publikacje elektroniczne i audiowizualne wydawane na terenie Polski oraz polonika zagraniczne[3]. Jest najważniejszą biblioteką naukową o profilu humanistycznym, głównym archiwum piśmiennictwa narodowego i krajowym ośrodkiem informacji bibliograficznej o książce, placówką naukową, a także ważnym ośrodkiem metodycznym dla bibliotek w Polsce[4]. Prowadzi również działalność wydawniczą – publikuje książki oraz punktowane czasopisma naukowe: „Polish Libraries”, „Rocznik Biblioteki Narodowej” oraz „Notes Konserwatorski[5].

Biblioteka Narodowa ma prawo do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego w liczbie dwóch sztuk danego tytułu jako jedna z dwóch bibliotek w kraju obok Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie[6].

Spis treści

Piony organizacyjne i siedziby | edytuj kod

W skład Biblioteki wchodzą trzy piony organizacyjne: Książnica – właściwa biblioteka (złożona z 22 zakładów), Instytut Bibliograficzny, Instytut Książki i Czytelnictwa oraz Instytut Konserwacji Zbiorów Bibliotecznych. Główna siedziba Biblioteki Narodowej znajduje się w Warszawie przy al. Niepodległości 213 na Polu Mokotowskim, a Zakład Starych Druków i Zakład Rękopisów mieszczą się w pałacu Krasińskich przy placu Krasińskich 3/5.

Historia | edytuj kod

Historia Biblioteki Narodowej sięga XVIII wieku. 8 sierpnia 1747 została otwarta Biblioteka Załuskich mieszcząca się w warszawskim pałacu Daniłowiczowskim. Ufundowali ją bracia Józef i Andrzej Załuscy. Współczesna Biblioteka Narodowa wiąże swoje tradycje z Biblioteką Załuskich[7]. Po śmierci Józefa Załuskiego biblioteka została przejęta przez państwo i przemianowana na Bibliotekę Rzeczypospolitej Załuskich[7]. Zgodnie z uchwałą sejmową, od 1780 biblioteka ta miała prawo do otrzymywania obowiązkowego egzemplarza każdej książki wydrukowanej w ówczesnym państwie polskim[7]. Wskutek represji carskich po upadku insurekcji kościuszkowskiej zbiory Biblioteki Załuskich zostały zrabowane i wywiezione do Petersburga, gdzie zostały włączone do Biblioteki Carskiej (394 000 tomów, w tym: 11 000 rękopisów i 24 500 rycin)[7]. W okresie zaborów polskie piśmiennictwo przechowywano w zbiorach prywatnych na ziemiach polskich i emigracji (zakładano także biblioteki publiczne)[7].

Biblioteka Narodowa została utworzona[8] rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z mocą ustawy z dnia 24 lutego 1928 (weszło w życie 1 marca)[9]. Pierwszym dyrektorem był od 1934 Stefan Demby, a jego następcą od lipca 1937 został Stefan Vrtel-Wierczyński[10].

Pod zbiory przeznaczona została część nowo wybudowanego gmachu Biblioteki Wyższej Szkoły Handlowej (w 1933 uczelnia zmieniła nazwę na Szkołę Główną Handlową), w którym Biblioteka Narodowa rozpoczęła działalność w 1930[11][12]. Zgodnie z umową uzyskała ona do wyłącznego użytku pomieszczenia na piętrach od pierwszego do trzeciego oraz w przyziemiu i piwnicy o łącznej powierzchni 2076 m²[13]. Czynsz w wysokości 75 tys. zł rocznie zapłacono WSH za sześć lat z góry i udzielono uczelni pożyczki w wysokości 400 tys. zł na wykończenie budynku i jego wyposażenie[13]. Biblioteka Narodowa zapłaciła także za wykonanie i montaż 2 tys. żelaznych ruchomych półek magazynowych systemu „Hazet-Universalis“ Zieleniewskiego[13]. Uroczystość otwarcia Biblioteki Narodowej w nowej siedzibie odbyła się 28 listopada 1930 z udziałem prezydenta Ignacego Mościckiego[13].

W 1935 zbiory specjalne przeniesiono do pałacu Potockich na Krakowskim Przedmieściu 15[14]. W 1939 zbiory Biblioteki Narodowej stanowiło ok. 770 tys. jednostek, w tym 52 tys. rękopisów, 80 tys. jednostek graficznych oraz 11,5 tys. map i atlasów[14]. Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 uległy zniszczeniu należące do niej zbiory Biblioteki Szkoły Polskiej na Batignolles w Paryżu i Muzeum Polskiego w Rapperswilu, znajdujące się w Centralnej Bibliotece Wojskowej w Alejach Ujazdowskich[14]. W 1940 Niemcy połączyli Bibliotekę Narodową z Biblioteką Uniwersytecką w Warszawie i Biblioteką Ordynacji Krasińskich, tworząc Staatsbibliothek Warschau[15], a w jej ramach trzy oddziały[16]: oddział książki dla Niemców (w gmachu Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego); oddział zamknięty – książki, z których nie można było korzystać – główna siedziba Biblioteki Narodowej w budynku Szkoły Głównej Handlowej; wszystkie zbiory specjalne z różnych instytucji warszawskich – Biblioteka Ordynacji Krasińskich w Warszawie przy ulicy Okólnik 9. W październiku 1944 zbiory specjalne zostały po kapitulacji powstania warszawskiego celowo spalone przez Niemców, wbrew postanowieniom układu kapitulacyjnego z 3 października 1944, zabezpieczającego ochronę zabytków, bibliotek i zbiorów archiwalnych przez okupanta. Zbiory znajdujące się w gmachu SGH w większości ocalały[14]. Ogółem Biblioteka Narodowa utraciła podczas II wojny światowej ok. 40% swoich zbiorów, w tym 90% zbiorów specjalnych[14]. Według innego źródła utraciła 78% zbiorów, tj. 788,8 tys. z 999,6 tys. jednostek[17].

Biblioteka wznowiła działalność w 1945[14]. Do Polski wróciły zbiory wywiezione do Niemiec i Austrii oraz ocalałe fragmenty zbiorów m.in. bibliotek Ordynacji Krasińskich i Przezdzieckich[14]. W 1954 nadano Bibliotece Narodowej statut[18]. W 1959 z Kanady wróciły Kazania świętokrzyskie, Psałterz floriański oraz rękopisy Fryderyka Chopina[14].

W 1961 Biblioteka Narodowa wyprowadziła się z budynku Biblioteki SGH (od 1949 SGPiS) do nowej tymczasowej siedziby w gmachu archiwów przy ul. Hankiewicza 1[19].

W latach 1962–1976 przy alei Niepodległości 213 wzniesiono nowy kompleks budynków Biblioteki zaprojektowany przez Stanisława Fijałkowskiego[20]. W 1976 Biblioteka Narodowa w Warszawie została odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[21].

Dyrektorzy | edytuj kod

Zbiory | edytuj kod

Charakterystyka zbiorów | edytuj kod

Zbiory Biblioteki Narodowej należą do najliczniejszych w kraju. Na koniec 2019 zbiory Biblioteki Narodowej liczyły 9 728 855 woluminów (wliczając w to dublety)[22].

Struktura i liczebność zbiorów na koniec roku 2019[23]
  1. Zbiory główne – 8 147 462 woluminów
    1. książki nowsze – 3 346 975 wol.
    2. ze zbiorów Biblioteki Ordynacji Krasińskich – 51 558 wol.
    3. druki nowsze wilanowskie – 21 112 wol.
    4. zbiory bibliologiczne – 510 000 wol.
    5. czasopisma od 1801 – 1 152 205 wol.
    6. dokumenty życia społecznego – 2 614 736 jedn.
    7. publikacja elektroniczne – 450 876 plików
  2. Zbiory specjalne – 1 537 650 wol.
    1. rękopisy – 33 399 wol. (23 115 jednostek)
    2. starodruki – 183 606 wol.
    3. nuty – 133 874 jedn.
    4. nagrania dźwiękowe i audiowizualne – 275 615 jedn.
    5. dokumenty ikonograficzne – 390 643 jedn.
    6. mapy – 142 272 jedn.
    7. mikroformy – 274 794 jedn.
    8. negatywy – 103 447 jedn.

Przyrost zbiorów w ostatnich lat wyglądał następująco: 2019 – 175 270 woluminów/jednostek, 2018 – 233 395 wol./j., 2017 – 196 686 wol./j.[24][25][26] Około 90% wpływających materiałów stanowią egzemplarze obowiązkowe[24]. Pozostałe drogi nabywania zbiorów to dary, wymiana krajowa i zagraniczna oraz zakupy[24].

Rękopisy | edytuj kod

 Zobacz też kategorię: Rękopisy Biblioteki Narodowej.

W 2017 w zbiorach Biblioteki Narodowej znajdowało się 22 508 jednostek rękopisów (32 792 woluminów), w tym średniowiecznych około 420, z XVI–XVIII w. – około 4 tys., z XIX–XX w. – około 15,3 tys. (nie licząc rękopisów w zbiorach muzycznych, kartograficznych i ikonograficznych)[27]. Według danych z 2012 zbiory najstarszych rękopisów, powstałych do połowy XVI w., liczyły 611 obiektów[28].

Większość dawnego zasobu rękopisów została zniszczona w czasie II wojny światowej[28]. Ze zbioru składającego się przed wojną z 42 175 woluminów (w tym około 14,5 tys. woluminów powstałych do końca XVIII w.) zachowało się tylko około 2000 rękopisów, w tym powstałych do połowy XVI wieku – 97 jednostek[28]. Udało się jednak zachować kilkadziesiąt najcenniejszych zabytków polskiego piśmiennictwa (m.in. Kazania gnieźnieńskie i Psałterz floriański), które w 1939 zostały ewakuowane przez Rumunię do Francji, a następnie do Kanady, skąd wróciły w 1959[28]. Po 1945 zbiory rękopiśmienne uzupełnianie były manuskryptami z bibliotek, które znalazły się poza wschodnią granicą Polski, z bibliotek z tzw. Ziem Odzyskanych oraz depozytami i obiektami zarekwirowanymi przez władze[28]. Z powyższych powodów zbiór najstarszych rękopisów w Bibliotece Narodowej ma charakter cząstkowy i dość przypadkowy, niemniej jest zbiorem wyjątkowym ze względu na obecność ksiąg o szczególnym znaczeniu dla kultury polskiej[28].

Obecne zasoby manuskryptów w Bibliotece Narodowej pochodzą z wielu dawniejszych kolekcji, do których zaliczają się m.in.:

W Bibliotece Narodowej, oprócz zabytków związanych z kulturą polską, przechowywane są także zabytki innych narodów i kultur[3], wśród których do najcenniejszych należą m.in.: Testamentum Novum, Kodeks supraski, Cosmographia Ptolemeusza, Dzieła Józefa Flawiusza, Revelationes św. Brygidy, Evangelistarium, Graduał cysterski, Kalendarium paryskie, Sforziada, Triod’ cwietnaja, korespondencja Leibniza[32].

Rękopisy autorskie | edytuj kod

W zbiorach Biblioteki Narodowej znajdują się też rękopisy autorskie czołowych polskich twórców[27]. Z epoki staropolskiej pochodzą m.in. rękopisy takich autorów, jak Jan Kochanowski, Andrzej Krzycki, Wespazjan Kochowski, Jan Andrzej Morsztyn, Zbigniew Morsztyn[27]. Z XVIII w. pochodzą m.in. rękopisy twórców jak Ignacy Krasicki, Tomasz Kajetan Węgierski, Stanisław Trembecki, Adam Naruszewicz[27], bogata korespondencja braci Załuskich, zwłaszcza Józefa Andrzeja[27].

Trzy czwarte zasobów rękopiśmiennych stanowią natomiast rękopisy z XIX i XX wieku, m.in. twórców, takich jak Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid, Aleksander Fredro, Józef Ignacy Kraszewski, Henryk Sienkiewicz, Stanisław Wyspiański, Stefan Żeromski, Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy, Julian Tuwim, Maria Dąbrowska, Jan Parandowski, Kazimierz Brandys, Czesław Miłosz, Zbigniew Herbert czy Kazimierz Moczarski[27]. Zbiór dzienników i pamiętników liczy około 1,2 tys. obiektów, zaś listów – ponad 25 tys. obiektów[27].

W 2013 zainicjowany został projekt „Kolekcja polskiej literatury współczesnej”, mający gromadzić rękopisy żyjących polskich twórców, zarówno mających już ugruntowaną pozycję, jak i zdobywających uznanie w ostatnich latach[27]. Do projektu włączyli się m.in. Tadeusz Różewicz, Kazimierz Orłoś, Urszula Kozioł, Józef Hen, Hanna Krall, Anna Piwkowska, Mariusz Szczygieł, Józef Baran, Anna Nasiłowska, Henryk Grynberg, Antoni Libera, Tomasz Jastrun, Eustachy Rylski, Jacek Dehnel, Sylwia Chutnik, Jacek Dukaj[27].

Ważniejsze manuskrypty | edytuj kod

Druki | edytuj kod

Starodruki | edytuj kod

W 2014 w Bibliotece Narodowej liczba starodruków (czyli druków wydanych do końca XVIII w.) wynosiła 162 415 woluminów[33].

Do najcenniejszych starodruków należą m.in.: iluminowana edycja francuskich godzinek (około 1485), Sforziada (1490), księgi liturgiczne bizantyńsko-słowiańskie Triod` cvetnaja i Triod` postnaja (Kraków około 1491), pergaminowy egzemplarz Revelationes św. Brygidy (Lubeka 1492), Agenda drukowana dla diecezji wileńskiej (Gdańsk 1499), Krótka rozprawa Mikołaja Reja (Kraków 1543), Commentariorum de Republica emendanda Andrzeja Frycza Modrzewskiego z zachowaną księgą IV (Kraków 1551), Kancjonał Zamoyskich (Kraków 1558-1570), Komedyja Justyna i Konstancyjej Marcina Bielskiego (Kraków 1575), Wyprawa plebańska (1590)[33].

Starodruki z poszczególnych wieków
  • inkunabuły (XV w.) – 1131 woluminów (1034 dzieła), najliczniejsze są druki weneckie (około 250), natomiast 65% zasobu pochodzi z obszaru Niemiec[33]
  • druki XVI w. (9% zbiorów) – około 10 tys. woluminów (około 13 tys. pozycji), w tym prawie jedna trzecia to polonika[33]
  • druki XVII w. (32% zbiorów) – około 34 tys. woluminów (około 50 tys. pozycji), ponad jedna trzecia to polonika[33]
  • druki XVIII w. (57% zbiorów) – około 100 tys. woluminów (około 90 tys. pozycji), więcej niż połowa to druki obce[33]
  • periodyki XVII–XVIII w. – około 7 tys. woluminów[33]
Źródła starodruków
  • Biblioteka Wilanowska[33]
  • Biblioteka Ordynacji Zamojskiej (depozyt wieczysty) – 270 inkunabułów i około 1,3 tys. druków z XVI w.[33]
  • Biblioteka Ordynacji Krasińskich – około 10 tys. woluminów z XVII–XVIII w., przeważnie druki obce (najwięcej francuskich) i około 500 poloników[33]
  • Biblioteka Tarnowskich z Dzikowa (depozyt) – około 3,5 tys. woluminów (prawie 4,5 tys. tytułów), w tym największy jednorodny w zbiorach zespół poloników z XVI–XVIII w.[33]
  • Biblioteka Tyszkiewiczów z Czerwonego Dworu – prawie 3 tys. woluminów (ponad 3,5 tys. dzieł), większość stanowią polonika[33]
  • Biblioteka Potockich z Krzeszowic – ponad 3,5 tys. woluminów (ponad 2,5 tys. dzieł), w tym liczne polonika[33]
  • Biblioteki Baworowskich ze Lwowa – około 100 woluminów (ponad 500 dzieł), w tym około 140 pozycji z XVI w., około 260 z XVII w. i ponad 100 z XVIII w., prawie wyłącznie polonika[33]
  • Biblioteka Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu – niecałe 500 woluminów, w tym 210 egzemplarzy tłoczonych cyrylicką (największa w Polsce kolekcja starodruków cyrylickich)[33]
  • księgozbiory zabezpieczone Pomorza i Śląska – stanowią około 30% wszystkich starodruków w Bibliotece Narodowej, pochodzą z różnych bibliotek (żadna nie weszła w całości), w tym najwięcej z Biblioteki Schaffgotschów z Cieplic (około 20 tys. woluminów)[33]
  • Biblioteka Miejska z Królewca – około 9 tys. woluminów, w tym 12 inkunabułów[33]
  • pozostałe biblioteki z Pomorza i Prus – ze Szczecina – około 800 woluminów (2 inkunabuły), ze Stargardu – około 1,8 tys. woluminów (44 inkunabuły), z Markowa – ponad 1 tys. woluminów[33]
  • pozostałe biblioteki ze Śląska – z Nysy – około 2 tys. woluminów (13 inkunabułów), z Legnicy – kilkaset woluminów, z Wrocławia – około 300 woluminów, z Wałbrzycha – kilkaset woluminów z XVII i XVIII w., ponadto mniejsze zasoby z bibliotek w Książu, Żaganiu, Staniszowie, Oleśniczce, Złotoryi, Lubaniu[33]
  • biblioteka kościoła ewangelickiego ze Wschowy (około 3,1 tys. woluminów) i depozyt wschowski (fragment księgozbioru wschowskiego przechowywany od 1881 w Poznaniu, ponad 3 tys. woluminów)[33]

Zbiory cyfrowe | edytuj kod

Biblioteka Narodowa udostępnia część swoich zasobów w ramach systemów bibliotecznych Polona oraz Academica, w których dostępne są zdigitalizowane książki, czasopisma, grafiki, mapy, muzykalia, druki ulotne oraz rękopisy.

Przypisy | edytuj kod

  1. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. O Bibljotece Narodowej (Dz.U. z 1928 r. nr 21, poz. 183).
  2. 90. rocznica reaktywowania Biblioteki Narodowej. Uroczystość z udziałem Prezydenta RP Andrzeja Dudy. bn.org.pl. [dostęp 2018-02-26].
  3. a b Zbiory. Biblioteka Narodowa. [dostęp 2021-01-20].
  4. O nas. Biblioteka Narodowa. [dostęp 2021-01-20].
  5. „Polish Libraries” na liście punktowanych czasopism naukowych, „Biblioteka Narodowa” [dostęp 2017-07-31]  (pol.).
  6. Liczba egzemplarzy obowiązkowych. W: Biblioteka Narodowa [on-line]. bn.org.pl. [dostęp 2016-11-30].
  7. a b c d e Andrzej Kłossowski: Biblioteka Narodowa w Warszawie, Zbiory i działalność. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1990, s. 9–10. ISBN 83-7009-044-3.
  8. Stefan Demby: Bblioteka Narodowa w Warszawie. Wyd. II uzupełnione. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1930. [dostęp 2017-10-22]. (pol.)
  9. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928. O Bibljotece Narodowej (Dz.U. z 1928 r. nr 21, poz. 183).
  10. Pożegnanie dyr. Stefana Dembego. „Gazeta Lwowska”, s. 1, nr 146 z 3 lipca 1937. 
  11. Anna Jarosz-Nojszewska. Biblioteka Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. „Stolica”, s. 50, czerwiec 2016. 
  12. Anna Jarosz-Nojszewska. Biblioteka Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. „Stolica”, s. 49, czerwiec 2016. 
  13. a b c d Witold Stankiewicz (przew. kom. redakc.): 50 lat Biblioteki Narodowej. Warszawa 1928-1978. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1984, s. 72. ISBN 83-7009-000-1.
  14. a b c d e f g h Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 60. ISBN 83-01-08836-2.
  15. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, www.buw.uw.edu.pl [dostęp 2020-07-07] .
  16. Historia zbiorów, „Biblioteka Narodowa” [dostęp 2017-10-23]  (pol.).
  17. Piotr Majewski: Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2005, s. 271. ISBN 83-7436-003-8.
  18. M.P. z 1954 r. nr 87, poz. 980.
  19. Witold Stankiewicz (przew. kom. redakc.): 50 lat Biblioteki Narodowej. Warszawa 1928-1978. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1984, s. 120. ISBN 83-7009-000-1.
  20. Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1965–1989. Warszawa: Arkada Pracownia Sztuki, 2005, s. 38. ISBN 83-908950-7-2.
  21. Wysokie odznaczenia państwowe dla zasłużonych zakładów pracy, uczelni, instytucji i stowarzyszeń. „Nowiny”, s. 1, nr 165 z 21–22 lipca 1976. 
  22. Sprawozdanie Biblioteki Narodowej 2020 ↓, s. 14.
  23. Sprawozdanie Biblioteki Narodowej 2020 ↓, s. 17.
  24. a b c Sprawozdanie Biblioteki Narodowej 2020 ↓, s. 15.
  25. Sprawozdanie Biblioteki Narodowej 2019 ↓, s. 16.
  26. Sprawozdanie Biblioteki Narodowej 2018 ↓, s. 16.
  27. a b c d e f g h i Rękopisy. Biblioteka Narodowa. [dostęp 2021-02-22].
  28. a b c d e f Inwentarz rękopisów 2012 ↓, s. 7.
  29. a b c d Inwentarz rękopisów 2012 ↓, s. 9.
  30. Inwentarz rękopisów 2012 ↓, s. 9–10.
  31. a b c d e Inwentarz rękopisów 2012 ↓, s. 10.
  32. Skarby Biblioteki Narodowej 2003 ↓, Wprowadzenie.
  33. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Stara druki. Biblioteka Narodowa. [dostęp 2021-02-23].

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (biblioteka narodowa):
Na podstawie artykułu: "Biblioteka Narodowa (Warszawa)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy