Brudzew (gmina)


Na mapach: 52°06′N 18°36′E/52,099444 18,604167

Brudzew (gmina) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Kościół parafialny w Janiszewie Kościół parafialny w Brudzewie Wozownia w Kolnicy Pomnik stojący w lesie sacalskim Pomnik Wojciecha z Brudzewa

Brudzewgmina wiejska w województwie wielkopolskim, w powiecie tureckim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie konińskim.

Siedziba gminy to Brudzew.

Historia | edytuj kod

Na mocy Najwyższego Ukazu carskiego z grudnia 1866 roku o nowym podziale administracyjnym Królestwa Polskiego, został utworzony powiat kolski, który wówczas składał się z 14 gmin wiejskich oraz dziewięciu miast (w tym Brudzew). 31 maja 1870[2] do gminy przyłączono pozbawiony praw miejskich Brudzew[3].

Według Wykazu Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1 lipca 1952 roku gmina Brudzew składała się z 24 gromad: Bierzmo-Nowa Wieś, Bogdałów, Bogdałów-Kolonia, Bratuszyn, Brudzew, Brudzyń, Chrząblice, Cichów, Dąbrowa, Galewo-Huta Józefów, Głowy, Izabelin, Janiszew, Janów, Kalinowa, Kolnica, Kozubów, Koźmin, Koźmin A cz. II, Krwony, Kuźnica Janiszewska, Kwiatków, Marulew, Olimpia, Tarnowa oraz Wincentów[4][a].

Analiza przyrodniczo-geograficzna | edytuj kod

Położenie | edytuj kod

Geograficznie gmina Brudzew leży na Wysoczyźnie Tureckiej, stanowiącej północno-wschodnią część Niziny Południowowielkopolskiej. Przez wschodnią część gminy przepływa rzeka Warta, stanowiąca również granicę gminy. Jej lewym dopływem jest przepływająca przez Brudzew rzeka Kiełbaska.

Złoża naturalne | edytuj kod

Na tych terenach przeważają gleby słabe, głównie bielicowe (lekkie i średnie), wytworzone z glin zwałowych, piasków i żwirów. Znacznie rzadziej występują gleby brunatne, czarne i torfowe.

Głównym bogactwem naturalnym jest węgiel brunatny, wykorzystywany jako surowiec energetyczny. Na terenie gminy funkcjonuje Kopalnia Węgla Brunatnego odkrywka Koźmin.

W bliskiej okolicy Galewa znajdują się złoża piasków, przydatnych do produkcji mas bitumicznych i betonu cementowego. Udokumentowane zasoby tego kruszywa przekraczają 2,6 mln ton.

Natura | edytuj kod

Oprócz terenów rolniczych łatwo znaleźć lasy iglaste, najczęściej sosnowe, z domieszką brzozy, buku, olszy czarnej, dębu, świerku oraz wierzby. W strefie podszytu występuje jałowiec, czarną porzeczkę, leszczynę, maliny, a także jeżyny. Runo leśne obfituje w borówki, poziomki i grzyby.

Kompleksy leśne nie są zbyt duże, częściej spotyka się małe lasy i bory, poprzecinane polami uprawnymi i łąkami, które jednak – głównie z powodu spadku opłacalności rolnictwa – coraz częściej zarastają lasem lub są sztucznie zalesiane. Stąd też nie występują tu gatunki zwierząt potrzebujące do rozwoju dużych obszarów leśnych, takie jak łoś czy jeleń. Najpospolitsze gatunki fauny to: sarna, dzik, lis, zając szarak, wiewiórka, gawron, wrona, sroka i wiele innych gatunków ptactwa, które ostatnio zostało mocno przerzedzone (przez kilka lat nie można było spotkać tu bardzo częstych dawniej dzikich kaczek, kuropatw i bażantów), przede wszystkim z powodu osuszenia terenu przez kopalnię i odstrzały.

Najciekawsze i najpiękniejsze obiekty przyrodnicze gminy Brudzew znajdują się na czterech szlakach Pieszych i rowerowych ścieżek dydaktycznych "Bogdałów".

Komunikacja | edytuj kod

Przez północną część gminy (w miejscowości Janów) przebiega niewielki odcinek autostrady A2. Przez gminę przebiega również odcinek drogi wojewódzkiej nr 470 (KaliszKościelec).

Parafie katolickie | edytuj kod

Na terenie gminy znajdują się trzy kościoły parafialne obrządku rzymskokatolickiego. Wszystkie one wchodzą w skład diecezji włocławskiej.

Wierni kościoła rzymskokatolickiego w kilku miejscowościach (Janowa, Kwiatkowa, Głów, Dąbrowy) należą do parafii pw. Świętej Trójcy w Dobrowie.

Szkoły na terenie gminy | edytuj kod

Na terenie gminy Brudzew znajdują się następujące placówki oświatowe:

Jednostki OSP | edytuj kod

 Osobny artykuł: Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej na terenie gminy Brudzew.

Na terenie gminy funkcjonuje 11 jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej:

  • OSP Brudzew
  • OSP Brudzyń
  • OSP Chrząblice
  • OSP Cichów
  • OSP Dąbrowa
  • OSP Galew
  • OSP Janiszew
  • OSP Janów
  • OSP Koźmin
  • OSP Krwony
  • OSP Kwiatków.

Zabytki i ciekawe miejsca | edytuj kod

Kościół pw. św. Mikołaja w Brudzewie | edytuj kod

Brudzewski kościół parafialny został wybudowany w stylu gotyckim w roku 1455 z fundacji Stanisława i Jana Jarandów, na miejscu poprzedniego, wymienianego już w XIV wieku.

Zachodnia fasada po przebudowie została ozdobiona szczytem barokowym. Na dwuspadowym dachu przykrytym dachówką mieści się wieżyczka z sygnaturką. Dawne gotyckie okna i portal w czasie odbudowy zatraciły swój pierwotny styl. Jednonawowe wnętrze zakończone jest wielobocznym prezbiterium o tej samej szerokości. Pozostałości starego sklepienia mieszczą się w zakrystii (sklepienie krzyżowe) i skarbczyku (sklepienie beczkowe).

Ołtarze i ambona pochodzą z XVIII wieku. Natomiast najstarszymi zabytkami, które zachowały się do czasów obecnych są jedynie: gotycka kamienna kropielnica, barokowa monstrancja z 1688 roku fundacji Wojciecha Radolińskiego oraz kielich z końca XVI wieku.

Kaplica pogrzebowa pw. Ducha Świętego w Brudzewie | edytuj kod

Stojąca na południe od placu targowego kaplica pogrzebowa pw. Ducha Świętego zbudowana została w stylu barokowym około 1680 roku z fundacji rodziny Radolińskich. Po zawaleniu się w II poł. XIX wieku zachodniej fasady odbudowano ją w ramach pozostałych murów. Jednonawowe wnętrze z płaskim drewnianym stropem posiada wczesnobarokowe wyposażenie. Z tego okresu pochodzi ołtarz z rzeźbami Matki Boskiej i innych świętych oraz ambona z malowidłami przedstawiającymi czterech ewangelistów, natomiast rokokowa chrzcielnica w kształcie wazy, z rzeźbą na pokrywie przedstawiającą scenę chrztu Chrystusa, pochodzi z końca XVIII wieku.

Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Galewie | edytuj kod

Miejscowy kościół pw. Przemienienia Pańskiego i św. Walentego zbudowany został w 1845 roku. Ze starszych zabytków zachowały się dwa krucyfiksy, kielich oraz cynowe lichtarze i krzyż w ołtarzu, wykonane w stylu barokowym. Na ścianie szczytowej widnieją dwie tablice pamiątkowe, mówiące o Rafale Kalinowskim oraz Albercie Chmielowskim. We wnętrzu, przy wejściu na chór, mieszczą się dwie tablice rodziny Przychodzkich i Petrykowskich z połowy XIX wieku.

Kościół pw. św. Jadwigi w Janiszewie | edytuj kod

Pierwsze potwierdzone wzmianki z 1415 roku. Drewniana świątynia została wybudowana w roku 1712 z fundacji ówczesnego proboszcza Piotra Szymańskiego. Kościół rozebrali hitlerowcy w czasie II wojny światowej (1939-1945). Po wojnie istniał drewniany, prowizoryczny kościół, a w 15 lat po zakończeniu wojny, w latach 1958-1960 postawiono nową, murowany kościół. Najcenniejszymi elementami budowy i sztuki są: obraz Matki Boskiej Szkaplerznej (XVIII wiek), ołtarzowe rzeźby śś. Piotra i Pawła (połowa XIX wieku) oraz kielich z tegoż samego okresu.

Piesze i rowerowe ścieżki dydaktyczne Bogdałów | edytuj kod

 Osobny artykuł: Piesze i rowerowe ścieżki dydaktyczne Bogdałów.

Wiodą przez najciekawsze pod względem przyrodniczym i krajobrazowym tereny powiatu tureckiego (gminy: Brudzew, Turek, Władysławów i Przykona). Jednocześnie łączą te obszary z przekształconymi przez przemysł wydobywczy – Kopalnię Węgla Brunatnego "Adamów". Wszystkie trasy mają swój początek i koniec na parkingu leśnym w Bogdałowie, położonym nad 10-hektarowym zbiornikiem wodnym Bogdałów, powstałym w dawnym wyrobisku pokopalnianym. Na trasach czterech szlaków turystycznych urządzono 13 punktów dydaktycznych.

Fragmenty ziemne dawnych fortyfikacji w Brudzewie | edytuj kod

W północno-wschodnim krańcu Brudzewa zachowały się fragmenty ziemne dawnych fortyfikacji w postaci wałów z bastionami w narożach. Pod jednym z nich mieszczą się kazamaty. Usypane zostały prawdopodobnie przez Radolińskich w XVII wieku na planie regularnego prostokąta. Od wschodu i zachodu przerwane są wjazdami. Od strony zachodniej i południowej widnieją ślady fosy.

Dworek w Brudzewie | edytuj kod

W Brudzewie stoi także tzw. eklektyczny dwór z 1900 roku. Przy nim usytuowano park o powierzchni 6,5 ha.

Wozownia w Kolnicy | edytuj kod

W Kolnicy stoi zabytkowa wozownia (błędnie zwana przez mieszkańców pałacykiem), którą postawiono w drugiej połowie XIX wieku za czasów ówczesnych dziedziców, Kępińskich. Przy wozowni umiejscowiono park. Obecnie budynek należy do gminy Brudzew, która w najbliższym czasie zamierza przeprowadzić gruntowny remont podupadającego obiektu.

Pomnik Powstańców Styczniowych w Sacałach | edytuj kod

W lesie sacalskim stoi pomnik powstańców styczniowych, walczących w 1863 roku w lesie pod Krwonami. Autorem projektu pomnika jest dr Stanisław Szymański, zaś jego wykonawcą W. Opas. Co roku, w dniu 11 listopada, pod pomnikiem odprawiana jest uroczysta msza święta w intencji Ojczyzny, sprawowana przez proboszcza parafii Janiszew.

Obiekty znajdujące się w rejestrze zabytków | edytuj kod

W gminie Brudzew znajduje się 15 obiektów wpisanych do Rejestr zabytków nieruchomych Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków[5]. Są to:

  • Brudzew
    • kościół par. pw. św. Mikołaja, 1435, 1730, nr rej.: 69 z 25.09.1930
    • plebania, przy kościele pw. św. Mikołaja, pocz. XIX, nr rej.: 47/429 z 21.12.1953
    • kościół pw. Świętego Ducha, ob. kaplica, 1680, nr rej.: 46/428 z 21.12.1953
    • fortyfikacje ziemne, XVII, nr rej.: 245 z 17.09.1968
    • zespół dworski, ul. Goleszczyzna, nr rej.: 290/32 z 30.04.1984:
    • dwór, 1900, 1945
    • park, 2 poł. XIX
    • spichrz, XIX, nr rej.: 291/33 z 30.04.1984
  • Brudzyń
    • zespół pałacowy, nr rej.: 292/34 z 30.04.1984:
    • pałac, 1869, 1905, 1938
    • park, poł. XIX
  • Galew
    • kościół par. pw. Przemienienia Pańskiego i św. Walentego, 1845, 1927-30, nr rej.: 293/35 z 30.04.1984
  • Kolnica
    • park dworski, 2 poł. XIX, nr rej.: 628/Wlkp/A z 30.04.1984
    • wozownia, 1912, nr rej.: 594/Wlkp/A z 15.01.2008
  • Smolina
    • zespół dworski, poł. XIX, nr rej.: 295/37 z 30.04.1984.

W rejestrze znajdował się także:

  • Janiszew
    • kościół par. pw. św. Jadwigi, drewn., nr rej.: 10/253, l. rej. 73 z 25.09.1930 (nie istnieje).

Struktura powierzchni | edytuj kod

Według danych z roku 2002[6] gmina Brudzew ma obszar 112,72 km², w tym:

  • użytki rolne: 67%
  • użytki leśne: 18%.

Gmina stanowi 12,13% powierzchni powiatu.

Demografia | edytuj kod

Według danych z 30 września 2006 gminę zamieszkiwało 6188 osób.

Dane z 30 czerwca 2004[7]:

  • Piramida wieku mieszkańców gminy Brudzew w 2014 roku[1].


Sąsiednie gminy | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Do 1954 roku w woj. łódzkim/poznańskim istniały równocześnie 2 gminy o nazwie Brudzew – drugą była gmina Brudzew w powiecie kaliskim

Przypisy | edytuj kod

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/gmina_Brudzew, w oparciu o dane GUS.
  2. 19 maja 1870 według kalendarza juliańskiego
  3. Postanowienie z 30 grudnia (11 stycznia) 1869/70, ogłoszone 19 (31) maja 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 241, s. 67)
  4. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., Polska Rzeczpospolita Ludowa, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, 1952
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie. 2018-09-30. [dostęp 4 marca 2009].
  6. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  7. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Brudzew (gmina)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy