Bursztyn


Bursztyn w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Galeria Bursztyn Naszyjniki wykonane z bursztynu Bursztyn szlifowany i matowy Pierścień z bursztynem Galeria Czara bursztynowa z herbem Zygmunta III Wazy, 1590[3] Bursztynowy kałamarz z popiersiem Zygmunta III Wazy i jego córki Anny Marii, lata 90. XVI-go wieku[4] Patera z płytkami bursztynu, poł. XVII-go wieku, Muzeum Narodowe w Warszawie Zrekonstruowana Bursztynowa Komnata

Bursztyn, jantar, amber (łac. sucinum, czasem także elektrum z gr. ἤλεκτρον – elektron[5]) – kopalna żywica drzew iglastych, a w rzadszych przypadkach żywicujących liściastych drzew z grupy bobowców.

Znanych jest około 60 odmian (gatunków). Najstarsze z nich pochodzą z utworów dewońskich (stwierdzono je w Kanadzie); najmłodsze, niezaliczane zasadniczo do bursztynów są znajdowane w Ameryce Południowej, Afryce, Australii i Nowej Zelandii (kopal).

Największe znane złoża bursztynów, szacowane na 90% całych zasobów światowych, zlokalizowane są w obwodzie kaliningradzkim (Rosja)[6].

Spis treści

Nazwy | edytuj kod

Nazwa bursztyn pochodzi od niemieckiego bernstein (kamień, który się pali). Znany był od dawna pod różnymi nazwami:

  • sukcynit – nazwa geologiczna, pochodzi od succinum – sok, żywica drzewna;
  • Grecy nazywali ten kamień elektron (ηλεκτρον), co oznacza świecący i błyszczący;
  • Rzymianie nazywali bursztyn lyncurium, czyli mocz rysia, albowiem według legendy złocisty kamień powstał ze skamieniałego moczu tego drapieżnika;
  • succinum to łacińska nazwa bursztynu używana w farmacji. Powstała od łac. succus – sok;
  • Egipcjanie nazywali bursztyn sokal;
  • Arabowie anbar, ponieważ zapach pocieranego bursztynu kojarzył się z zapachem ambry;
  • Persowie nazywali kamień karuba – złoty rabuś;
  • słowiańska nazwa jantar pochodzi od litewskiego gintaras lub gentaras[7]
  • Żydzi nazywali go haszmal, co dosłownie oznacza przepływ prądu, ale metafizycznie również Moc Boża, Moc Anielska, Tchnienie[8]

Właściwości | edytuj kod

Galeria Inkluzja w bursztynie – mrówka

Tworzy nieregularne bryłki. Największa znaleziona bryła bursztynu bałtyckiego waży 9,75 kg. Najczęściej spotykany jest bursztyn żółty, rzadsze są odmiany bezbarwne, czerwone, zielonkawe, a ich przejrzystość zależy od zawartości drobnych pęcherzyków powietrza. Bryłki bursztynu zawierają niekiedy pochodzące z okresu kredy i kenozoiku szczątki zwierząt lub roślin, tzw. inkluzje. Inkluzje stałe są reprezentowane przez różne minerały np. piryt czy kwarc, oraz owady, rzadziej pajęczaki, drobne płazy i gady (również dinozaury, w tym ptaki[9][10]), rośliny i ich szczątki. Inkluzje stanowią cenny materiał badawczy dla biologów i paleontologów.

Odmiany | edytuj kod

Występowanie | edytuj kod

Zielony bursztyn z rejonu Karaibów

Za największe na świecie pokłady bursztynu uważa się znajdujące się w okolicy Jantarnego nad Bałtykiem w obwodzie kaliningradzkim, wydobywane przemysłowo w kopalniach odkrywkowych od XIX wieku[12].

W Polsce udokumentowane geologicznie (2010) są cztery złoża o łącznej zasobności bursztynu (bilans geologiczny) 1118 ton: największe w Górce Lubartowskiej 1088 ton (w osadach eoceńskiej delty), w Przeróbce 17 ton (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie), w Wiślince 2,7 tony (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie) i w Możdżanowie 10 ton (w krze osadów eoceńskich w obrębie plejstocenu); prócz tego rocznie skupuje się 4–6 ton bursztynu pozyskanego według oficjalnych danych z plaż Bałtyku[13].

Sporadycznie bursztyn był znajdowany również w centralnej Polsce, np. w Warszawie, na południu Polski, w Krakowie, na Górnym i Dolnym Śląsku np. w okolicach Wrocławia, Bytomia, Jaworzna, czy Zabrza[14].

Zastosowania | edytuj kod

 Osobny artykuł: Bursztynnik.

Najbardziej ceniony w jubilerstwie bursztyn bałtycki, znany od pradziejów, po raz pierwszy włączony do wykazów mineralogicznych przez Breithaupta w XIX wieku, inaczej zwany jest sukcynitem. Z powodu niewielkiej twardości ulega szybko zarysowaniom oraz zmatowieniu powierzchni w przypadku kontaktu z twardszymi materiałami, np. ziarenkami piasku zawartymi w kurzu i powietrzu. Bursztyn jest przedmiotem handlu. Największe międzynarodowe targi bursztynu na świecie Amberif odbywają się w Gdańsku[15][16][17].

W medycynie ludowej dym bursztynowych kadzidełek zabijał zarazki, a noszone na szyi korale zapobiegają bólom gardła i głowy oraz wzmacniają tarczycę. Ogrzane grudki bursztynu stosowało się do wyciągania z oczu ciał obcych (muszek, pyłków). Utłuczony proszek zażywano jak tabakę, co miało oczyścić zatoki i pomóc w pozbyciu się kataru.

Współczesna litoterapia stosuje bursztyn jako nalewkę w leczeniu chorób tarczycy, gardła, przy chrypce i reumatyzmie. W bursztynie występują liczne skamieniałe organizmy, które są użyteczne w badaniach naukowych, podobnie jak i inkluzje nieorganiczne zawarte w żywicy kopalnej.

Wielkość | edytuj kod

Największe bryły osiągają wagę kilku, a wyjątkowo kilkunastu kilogramów.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Nikodem Sobczak: Mała encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych. Alfa, 1986 Warszawa, s. 66. ISBN 83-7001-030-X.
  2. Nikodem Sobczak: Mała encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych. Alfa, 1986 Warszawa, s. 169. ISBN 83-7001-030-X.
  3. MarcinM. Latka MarcinM., Amber bowl with coat of arms of Sigismund III Vasa, artinpl [dostęp 2019-08-05] .
  4. MarcinM. Latka MarcinM., Amber inkwell of Sigismund III Vasa, artinpl [dostęp 2019-08-05] .
  5. Por. Pliniusz Starszy, Historia naturalna III/30:152. Tom 1. (KOSMOLOGIA I GEOGRAFIA. KSIĘGI 2-6), Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2017.
  6. Amber Trade and the Environment in the Kaliningrad Oblast. Trade and Environment Database. [dostęp 2012-04-09].
  7. Witold Doroszewski (red.): jantar. Słownik języka polskiego PWN. [dostęp 2019-10-09].
  8. Adam Hlebowicz: Kaliningrad bez wizy. Gdansk: Oskar, 2012, s. 78. ISBN 978-83-63709-17-4.
  9. Xing Lida, Ryan C. McKellar, Wang Min, Bai Ming, Jingmai K. O’Connor, Michael J. Benton, Zhang Jianping, Wang Yan, Tseng Kuowei, Martin G. Lockley, Li Gang, Zhang Weiwei, Xu Xing. Mummified precocial bird wings in mid-Cretaceous Burmese amber. „Nature Communications”. 7: 12089, 2016. DOI: 10.1038/ncomms12089 (ang.). 
  10. Xing Lida, Ryan C. McKellar, Xu Xing, Li Gang, Bai Ming, W. Scott Persons IV, Tetsuto Miyashita, Michael J. Benton, Zhang Jianping, Alexander P. Wolfe, Yi Qiru, Tseng Kuowei, Ran Hao, Philip J. Currie. A feathered dinosaur tail with primitive plumage trapped in mid-Cretaceous amber. „Current Biology”. 26 (24), s. 3352–3360, 2016. DOI: 10.1016/j.cub.2016.10.008 (ang.). 
  11. Barbara Kosmowska-Ceranowicz: Bursztyn i inne żywice kopalne świata. Krancyt. RynekJubilerski.pl. [dostęp 2010-03-27].
  12. Matthias Koch: Palmnicken/Jantarnyj – kopalnia bursztynu na brzegu Bałtyku, „Świat Kolei” nr 9/2013, s. 18–19
  13. Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. Państwowy Instytut Geologiczny i PIB, Warszawa 2011, s. 120–121.
  14. Teresa Pietrzak: Katalog znalezisk bursztynu w Polsce. W: Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce: katalog. Barbara Kosmowska-Ceranowicz (oprac.), Teresa Pietrzak (oprac.). Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1982, s. 113, 115, 119, seria: Muzeum Ziemi. Opracowania dokumentacyjne 6. ISBN 83-220-0099-5.
  15. Zbieralska A., Adamska G., Pytlos R.: Skarby Gdańska. Bursztyn. Biuro Prezydenta ds. Miasta, Urząd Miejski w Gdańsku.
  16. Sontag E., Szadziewski R.: Bursztyn bałtycki. Odkryjmy wymarły świat. Wydz. Biologii Uniw. Gdański
  17. World Diamond News: Diamonds Disappear from Safe at Amberiff, www.israelidiamond.co.il [dostęp 2017-11-22] [zarchiwizowane z adresu 2015-09-15] .

Bibliografia | edytuj kod

  • Zbigniew Bukowski Znaleziska bursztynu w zespołach z epoki brązu i z wczesnej epoki żelaza z dorzecza Odry oraz Wisły
  • Krystyna Franaszek Bursztyn – podstawowe wiadomości
  • Gabriela Gierłowska Przewodnik po imitacjach bursztynu
  • Jerzy Jastrzębski Bursztyniarstwo na Kurpiach
  • Barbara Kosmowska-Ceranowicz, Tomasz Konart Tajemnice Bursztynu
  • Jacek Kriegseisen Słupskie bursztynnictwo
  • Elżbieta Mierzwińska Dzieje bursztynu: historia sztuki bursztynniczej i przewodnik po wystawie malborskiej
  • Anna Pęczalska Złoto Północy: opowieści o bursztynie
  • Agata Świerzowska Bursztyn, koral, gagat: symbolika religijna i magiczna
  • JaninaJ. Grabowska JaninaJ., Polski bursztyn, JaninaJ. Gardzielewska, JanuszJ. Korpal, Warszawa: Interpress, 1982, ISBN 83-223-1982-7, OCLC 69279734 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (organic class of minerals):
Na podstawie artykułu: "Bursztyn" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy