Chełm (Gdańsk)


Na mapach: 54°20′30″N 18°37′42″E/54,341667 18,628333

Chełm (Gdańsk) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Chełm, ul. Biegańskiego Galeria Chełm Pasaż Chełmski Chełm, deptak Chełm, dolina

Chełm (hist. Nowa Górka, Novogortcze, Wysoka Górka, niem. Stolzenberg) – dzielnica Gdańska znajdująca się historycznie na miejscu Starej Wsi, do 2010 wchodząca w skład dzielnicy Chełm i Gdańsk Południe.

Wieś biskupstwa włocławskiego w województwie pomorskim w II połowie XVI wieku[2].

Spis treści

Położenie administracyjne | edytuj kod

Chełm bezpośrednio sąsiaduje z dzielnicami: Wzgórze Mickiewicza, Siedlce, Orunia-Św. Wojciech-Lipce, Ujeścisko-Łostowice i Orunia Górna-Gdańsk Południe.

Chełm nieformalnie dzieli się na Stary Chełm – osiedle robotnicze wybudowane w latach 30. i 40. XX wieku – i na Nowy Chełm, czyli pozostałe rejony dzielnicy będące przykładem wielkiego zespołu mieszkaniowego.

Do 30 Sierpnia 2018 skład dzielnicy administracyjnej Chełm wchodziły także osiedla: Orunia Górna, Maćkowy, Borkowo (Cztery Pory Roku), Kolorowe, Moje Marzenie. Zgodnie z uchwałą LVI/1670/18 z dn. 30 sierpnia 2018r.[3] Rada miasta Gdańska dokonała podziału dzielnicy Chełm na Chełm i Orunię Górną-Gdańsk Południe. Nowy podział administracyjny wszedł w życie wraz z rozpoczęciem nowej kadencji samorządu.

Sąsiednie podjednostki (tylko dla osiedla Chełmu) | edytuj kod

Sąsiednie podjednostki (dla dzielnicy Chełm) | edytuj kod

Położenie geograficzne | edytuj kod

Chełm jest położony na Górnym Tarasie. W całości znajduje się na wzgórzach (wysokość od 50 do 60 m n.p.m.[4]). Jego długość południkowa w najszerszym miejscu to 1,5 km. Szerokość równoleżnikowa w najszerszym miejscu to 2,5 km.

Na północnym zachodzie znajduje się Wzgórze Mickiewicza. Na północy teren obniża się w ku Siedlcom. Na północnym wschodzie zaś teren łączy się z Biskupią Górką. Od wschodu na Starych Szkotach znajduje się obniżenie ku Kanałowi Raduni. Od południa znajduje się znaczne obniżenie terenu tworzące jar Oruńskiego Przedmieścia. Od zachodu teren zachowuje mniej więcej swoją wysokość.

Znajdują się tu, przy ulicy Cmentarnej, dwa cmentarze: komunalny (należący niegdyś do kościoła ewangelickiego pw. Zbawiciela (Salwatora)) przy Zaroślaku oraz żydowski, odrestaurowany w 2008.

Przy ul. Kolonia Studentów w okolicach kortów tenisowych rośnie topola biała o obwodzie 452 cm powołana na pomnik przyrody w 2016 roku[5] oraz buk zwyczajny o obwodzie 291 cm[6].

 Osobny artykuł: Pomniki przyrody w Gdańsku.

Historia | edytuj kod

Do 1516 obszar ten zwany był Nową Górką (nazwa pojawiła się już w 1356) i stanowił (podobnie jak sąsiednia Biskupia Górka) posiadłość biskupów kujawskich. Mieściła się tu wieś i dwór biskupi, niszczone wielokrotnie podczas kolejnych wojen. W 1456 osada pojawiła się w źródłach niemieckich jako Stolzenberg. Mieszkali tu garncarze, młynarze, browarnicy, gorzelnicy i inni rzemieślnicy.

Ohel na kirkucie, na tzw. Żydowskiej Górce

Pierwsza pisemna wzmianka o cmentarzu żydowskim pochodzi z 1694, choć mógł on powstać już w XVI wieku. Używany był do pierwszej poł. XVIII wieku, kiedy na pewien czas zaprzestano pochówków i wznowiono w drugiej połowie tego wieku. Teren cmentarza stopniowo powiększano w XVIII oraz XIX wieku i ostatecznie uzyskał powierzchnię ponad dwóch hektarów. Cmentarz funkcjonował do lat 30. XX wieku i przetrwał II wojnę światową, po której uległ jednak niemal całkowitej dewastacji i rozkradzeniu.

Za czasów Fryderyka Wielkiego, po I rozbiorze Polski, powstało na tym terenie konkurencyjne gospodarczo dla Gdańska miasto - Kgl. Immediatstadt Stolzenberg - z własnym burmistrzem, radą miejską, urzędem pocztowym, oraz z niższymi niż w Gdańsku akcyzą i cłem[7]. Jego ratusz mieścił się u zbiegu dzisiejszych ulic Reformackiej (której nazwa pochodzi od niezachowanego klasztoru Ojców Reformatów z kościołem św. Antoniego Padewskiego z 1666) i Stoczniowców (dawna nazwa ulicy: Biskupia Dolina). Główny ciąg komunikacyjny stanowiła, podobnie jak w Gdańsku, ulica Długa (dzisiejsza Lubuska). Ogółem powstało 14 ulic, w tym Świętojańska, Młyńska, Garncarska i inne.

Trasa W-Z – widok w kierunku zachodnim, po lewej Chełm, po prawej Wzgórze Mickiewicza Ul. Lubuska – dawna główna ulica miasta Stolzenberg. Jedynym śladem po mieście jest solidne utwardzenie z kamieni polnych

W 1773 miasto posiadało 10 000 mieszkańców, w tym 78 rodzin żydowskich liczących 402 osoby. Dla porównania w 1764 w Warszawie mieszkało 30 000 osób, a w 1793 Gdańsk zamieszkiwało 36 000 ludzi[potrzebny przypis]. W mieście rozwinęło się świetnie rzemiosło.

W czasie oblężenia Gdańska w 1807 i 1813 miasto to zostało całkowicie zniszczone, a w 1814 teren ten włączono do Gdańska. Przez długi czas utrzymywały się ruiny wypalonych domów i kościołów, a dawny rynek i ulice porosły roślinnością.

Na Chełmie istniał także katolicki cmentarz na terenie obecnego kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Św. (u zbiegu ulic: Stoczniowców, Lubuskiej, Biskupa A. Wronki i L. Hirszfelda), gdzie pochowana została m.in. Stanisława Przybyszewska. W obszarze tego cmentarza znajdował się jeden z cmentarzy cholerycznych, w czasie epidemii w 1831[8].

Począwszy od 1934 zaczęto stawiać tu bloki oraz domki dwurodzinne. Od 1940 w ramach programu budownictwa mieszkaniowego dla dużych zakładów przemysłowych, przy ul. Odrzańskiej, Worcella, Łużyckiej, Buczka, Lotników Polskich, Grabowskiego i Bitwy pod Lenino, powstały budynki dla pracowników stoczni Schichaua, jednej z najważniejszych stoczni budujących okręty w Niemczech[9].

W 1945 nie przywrócono dawnej polskiej nazwy, ale przetłumaczono niemiecką część nazwy -berg na Chełm (chełm – staropolskie „góra”).

Komunikacja | edytuj kod

Tramwaj Pesa 120Na wjeżdża na Chełm Tramwaje Bombardier NGT6 i PESA 120Na na pętli Chełm Witosa

Osiedle jest od północy ograniczone Trasą W-Z. Na wschodniej granicy z Orunią istnieje także zjazd na drogę krajową nr 91, a także połączenie ul. Zamiejską z drogą wojewódzką nr 221 przebiegającą przez Oruńskie Przedmieście.

Obecnie rozbudowa dróg w Gdańsku Południe jest priorytetem miasta. Szczególnie dotyczy to Chełmu. Planuje się dalszą rozbudowę ul. Sikorskiego, aż na Orunię[10] i połączenie Chełmu z nowym węzłem komunikacyjnym Czerwony Most mającym powstać na stacji Gdańsk Południowy[11].

Komunikacja miejska | edytuj kod

W 2007 została wybudowana linia tramwajowa z centrum na Chełm. Jest ona najbardziej stromą trasą tramwajową w Polsce[12]. Na Chełm dojeżdżają również autobusy miejskie.

Wykaz ulic dzielnicy | edytuj kod

Chełm

Obiekty | edytuj kod

Kościół pw. św. Urszuli Ledóchowskiej
  • Zespół Obsługi Mieszkańców Nr 2 Urzędu Miejskiego w Gdańsku, ul. Milskiego 1
  • Zespół Obsługi Mieszkańców Nr 4 Urzędu Miejskiego w Gdańsku, ul. Wilanowska 2
  • Szkoła Podstawowa nr 8, im. Przyjaciół Ziemi w Gdańsku, ul. Dragana 2
  • Szkoła Podstawowa nr 47, im. Wojsk Ochrony Pogranicza, Reformacka 18
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących Nr 7 w Gdańsku, ul. Chałubińskiego 13
    • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Jana Pawła II i VII Liceum Ogólnokształcące, im. Józefa Wybickiego
  • Kościół pw. Św. Urszuli Ledóchowskiej, ul. Cieszyńskiego 1
  • Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, ul. Biskupa Andrzeja Wronki 1
  • Zabytkowy stary cmentarz żydowski[13]
  • Teren byłego podobozu Stolzenberg obozu macierzystego Stalag XX B w Malborku
  • Pętla tramwajowa Chełm-Witosa
  • Centrum Handlowe Pasaż Chełmski
  • Basen przy ul. Chałubińskiego (w październiku 2018 skorzystało z niego 12370 osób[14]).

Rada Dzielnicy | edytuj kod

W Radzie Dzielnicy zasiada 21 radnych. W kadencji 2019–2024[15]:

  • Przewodnicząca Zarządu Dzielnicy – Agnieszka Rezmer
  • Przewodnicząca Rady Dzielnicy – Julita Kuklińska

Przypisy | edytuj kod

  1. BIP - Urząd Miejski w Gdańsku, bip.gdansk.pl [dostęp 2020-04-19] .
  2. Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w. : rozmieszczenie własności ziemskiej, sieć parafialna / Marian Biskup, Andrzej Tomczak. Toruń 1955, s. 91.
  3. Orunia Górna - Gdańsk Południe. To nazwa nowej, 35. dzielnicy Gdańska - gdansk.pl [dostęp 2019-09-28] .
  4. Chełm Poznaj swoją dzielnicę. pke.gdansk.pl.
  5. Uchwała nr XXXI/876/16 Rady Miasta Gdańska z dnia 24 listopada 2016 r. w sprawie ustanowienia pomnika przyrody.. [dostęp 31-05-2018].
  6. Uchwała nr LIII/1536/18 Rady Miasta Gdańska z dnia 24 maja 2018 r. w sprawie ustanowienia pomnika przyrody.. [dostęp 01-09-2019].
  7. Chełm miał kiedyś swoją ul. Długą. trojmiasto.pl, 13 lutego 2010. [dostęp 13 lutego 2010].
  8. Okrągła rocznica zarazy, która nie ominęła Pomorza. trojmiasto.pl, 12 stycznia 2011. [dostęp 12 stycznia 2011].
  9. Wolna niedziela. Odkrywając Stary Chełm
  10. http://mojaorunia.pl/administrator/zdjecia/full/1266316439_Obrazek%204.png
  11. http://209.85.135.132/search?q=cache:qYkJcrNnYnAJ:www.zdiz.gda.pl/Odpowiedzi082_1.doc+w%C4%99ze%C5%82+czerwony+most&cd=1&hl=pl&ct=clnk&gl=pl&client=firefox-a.
  12. Nowa na Chełmie. Jest najbardziej stromą trasą tramwajową w Polsce – Gdańsk – Naszemiasto.pl.
  13. Rejestr zabytków nieruchomych. kobidz.pl.
  14. Miejskie baseny w Gdańsku świecą pustkami. Dlaczego nie chce nam się pływać?
  15. Rada Dzielnicy, radadzielnicychelm.pl [dostęp 2020-04-04]  (pol.).

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Chełm (Gdańsk)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy