Ciełuszki


Na mapach: 52°54′13″N 23°21′43″E/52,903611 23,361944

Ciełuszki w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Krzyże wotywne, środkowy pochodzi z 1910 r.

Ciełuszki (białorus. Цялушкі[5]; w miejsc. gwarze Телушкі[6], wym.: Tełuškí[7], trb.: Tełuszki[8]) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie białostockim, w gminie Zabłudów[4][9]. Leży nad rzeką Narew.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Nazwa wsi pochodzi od pogańskiego Cielca szczególnie czczonego w Ciełuszkach jeszcze przed przyjęciem wschodniego chrześcijaństwa (pierwotna nazwa wsi to Święciciele). Powstałe przed XV wiekiem prawosławne sanktuarium w Puchłach miało osłabić silny kult pogański w Ciełuszkach. Ostatecznie rodzimy kult Cielca zaginął, zaś pobliska wieś Puchły po dziś dzień stanowi ważny ośrodek prawosławnego kultu maryjnego dla okolicznej ludności[10].

W Ciełuszkach istniała cerkiew parafialna, której istnienie potwierdzają zachowane do dziś lustracje z 1576 r. i 1664 r. Jednakże z braku źródeł przyczyna oraz data jej likwidacji nie jest znana. Świątynia ta stanowiła centrum parafialne nie tylko dla Ciełuszek, ale też i dla sąsiedniej wsi Pawły[11]. Jedyną pozostałością po niej, jaka zachowała się do dnia dzisiejszego, to rudyment cmentarza parafialnego w postaci kamienia nagrobnego zwieńczonego kutym krzyżem z inskrypcjami i datą 1735 r., który znajduje się na tyłach jednego z domostw w centrum wsi.

W okresie międzywojennym we wsi dużą popularnością cieszył się ruch religijny proroka Ilji (Eliasza Klimowicza ze Starej Grzybowszczyzny)[12][13][14]. W Ciełuszkach istniała nawet świątynia należąca do tej grupy religijnej[15].

Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności, przeprowadzonego w 1921 roku, wieś Ciełuszki zamieszkiwało 188 osób w 27 domach, wszyscy mieszkańcy wsi zadeklarowali wówczas białoruską przynależność narodową oraz wyznanie prawosławne[16].

W lipcu 1944 r. hitlerowcy, w odwecie za śmierć kilku żołnierzy w okolicach wsi Pawły, dokonali łapanki na kilku mieszkańcach Ciełuszek, których następnie wywieźli w okolice Tryczówki i tam spalili żywcem w specjalnie podpalonej stodole[17].

O wsi | edytuj kod

Wieś zamieszkiwana jest przez prawosławnych Białorusinów, określających siebie mianem Tutejszych lub rzadziej Podlaszuków.

W strukturach administracyjnych Kościoła Prawosławnego w Polsce wieś podlega parafii w Puchłach.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

We wsi bardzo dobrze zachowała się tradycyjna drewniana architektura budynków mieszkalnych. Większość z nich pochodzi z okresu międzywojennego. Ciełuszki to, przy Socach, Trześciance, Kaniukach, Rybołach oraz Wojszkach, jedna z nielicznych wsi w Polsce, gdzie można podziwiać ludowe ornamentacje wiejskich chałup, występujące w postaci okiennic, nad- i podokienników, ozdobnych oszalowań elewacji i szczytów drewnianych budynków mieszkalnych.

Inne | edytuj kod

W Ciełuszkach zachował się nietypowy krzyż wotywny z wyrytą gwiazdą radziecką i cyrylicznymi inskrypcjami oddającymi hołd Armii Czerwonej. Całość obelisku zwieńcza prawosławny krzyż. Ten nietypowy pomnik został wystawiony przez mieszkańców miejscowości tuż po zakończeniu II wojny światowej w podzięce za wyzwolenie wsi przez Armię Czerwoną. Jest to jeden z nielicznych tego typu obiektów w kraju, łączących w sobie elementy chrześcijaństwa i komunizmu. Krzyż znajduje się przy wyjeździe z Ciełuszek w kierunku wsi Puchły, jest zadbany i cieszy się taką samą czcią jak pozostałe krzyże wotywne we wsi[18][19].

Przez wieś przechodzą szlaki turystyczne: Podlaski Szlak Bociani oraz Podlaski Szlak Kulturowy Drzewo i Sacrum.

W Ciełuszkach urodził się Aleksander Gawryluk – burmistrz miasta i gminy Miłakowo w latach 2006-2018[20].

Dnia 19 lipca 2015 r. przez wieś Ciełuszki i jej najbliższe okolice przeszła potężna burza wyrządzająca ogromne spustoszenia. Wiatr, który osiągał niszczycielską prędkość ponad 100 km/h, powalił wiele drzew oraz poważnie uszkodził pokaźną liczbę budynków mieszkalnych i gospodarczych, zaś intensywne opady spowodowały lokalne podtopienia. W efekcie przez kilka dni dojazd do wsi był znacznie utrudniony z powodu powalonych na drogę drzew, zaś w związku z zerwanymi napowietrznymi liniami elektroenergetycznymi wystąpiły braki w dostawach prądu[21].

Ciekawostki | edytuj kod

Od nazwy wsi Ciełuszki pochodzą dwa wschodniosłowiańskie nazwiska odmiejscowe: Ciełuszecki oraz Tełuszecki[22]. W Polsce oba te nazwiska nosi jedynie kilkadziesiąt osób z terenu powiatu hajnowskiego i miasta Białegostoku[23][24].

W Ciełuszkach rokrocznie odbywa się uroczysty tradycyjny obchód (procesja) wsi z udziałem duchowieństwa prawosławnego w dniu święta Przemienienia Pańskiego (w lokalnym dialekcie święto to nazywane jest Spasem i obchodzone jest 19 sierpnia według starego stylu)[25].

Galeria | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Wieś Ciełuszki w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2020-11-02]  (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r..
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 163 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
  4. a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. Цялушкі, вёска. Radzima.net. [dostęp 2015-12-16].
  6. Ludmiła Łabowicz (Filimoniuk): Podlaskie nazwiska. Над Бугом і Нарвою український часопис Підляшшя - Ukraińskie Pismo Podlasia Nad Buhom i Narwoju. [dostęp 2015-12-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-22)].
  7. Pudlaśki nazvy. Svoja.org: Pudlaśka mova, język podlaski. [dostęp 2015-12-16].
  8. Jerzy Hawryluk: Chrzest Ziemi Ruskiej (I-XVI). madbuhom.pl Над Бугом і Нарвою - український часопис Підляшшя. [dostęp 2015-12-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-07)].
  9. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  10. Grzegorz Sosna: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Wydawnictwo Orthdruk, 2001. ISBN 83-85368-69-8.
  11. Nazwy oraz pierwsze opisy wsi w parafii. W: Grzegorz Sosna, Doroteusz Fionik: Parafia Ryboły. Cz. I: Zarys dziejów parafii. Bielsk Podlaski–Ryboły–Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 1999. ISBN 83-909009-7-1.
  12. Adriana Świątek: Legenda wierszalińskiej sekty wpisana w teatr. Pracownia Kultury (1/2011). [dostęp 2015-10-10].
  13. Joanna Stelmaszuk: Sekta grzybowska w świetle wybranych ujęć socjologii i religioznawstwa. Sonca.org - Związek Młodzieży Białoruskiej w Polsce. [dostęp 2015-10-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-01)].
  14. Rozdział IX: Parafia w II Rzeczpospolitej. W: Grzegorz Sosna, Doroteusz Fionik: Parafia Ryboły. Cz. I: Zarys dziejów parafii. Bielsk Podlaski–Ryboły–Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 1999. ISBN 83-909009-7-1.
  15. Wojciech Załęski: Eliasz. Fenomen pogranicza świadomości. Białystok-Supraśl: Collegium Suprasliense, 2015, s. 94-95.
  16. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.. T. 5: Województwo białostockie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924, s. 32.
  17. Antonina Troc-Sosna: Kożany - Święte Miejsce. Biuletyn Informacyjny Bractwa Prawosławnego Trzech Świętych Hierarchów, grudzień 2011. [dostęp 2019-04-19].
  18. Krzyż Zbawiciela i gwiazda.... (Ciełuszki). ciekawepodlasie.pl. [dostęp 2016-06-01].
  19. Wojciech Dąbrowski: Krzyż i gwiazda razem na jednym pomniku. dobroni.pl, 2012-11-19. [dostęp 2016-06-01].
  20. Encyklopedia Warmii i Mazur. [dostęp 2015-10-10].
  21. Dariusz Wojtecki: Likwidacja szkód po wichurach. Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej w Białymstoku, 20 lipiec 2015. [dostęp 2016-06-19].
  22. Ludmiła Łabowicz (Filimoniuk). Podlaskie nazwiska. „Над Бугом і Нарвою”. 6 (112), listopad-grudzień 2010. Związek Ukraińców Podlasia. ISSN 1230-2759 (pol.). [dostęp 2016-06-01]. 
  23. Tełuszecki. nazwiska-polskie.pl. [dostęp 2016-06-01].
  24. Ciełuszecki. nazwiska-polskie.pl. [dostęp 2016-06-01].
  25. Dariusz Sulima: Obchód pól i poświęcenie krzyża w Ciełuszkach. Serwis internetowy prawosławnego Radia Orthodoxia, 2009-08-20. [dostęp 2016-06-01].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Gmina Zabłudów

Na podstawie artykułu: "Ciełuszki" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy