Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku


Na mapach: 49°17′48,90″N 19°56′49,84″E/49,296917 19,947178

Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (nazywany też Starym Cmentarzem) – pierwszy zakopiański cmentarz przy ul. Kościeliskiej, założony w drugiej połowie XIX wieku przez pierwszego proboszcza zakopiańskiego, księdza Józefa Stolarczyka[2].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Wnętrze zabytkowego kościółka przy cmentarzu na Pęksowym Brzyzku

Cmentarz powstał w 1851 roku przy istniejącym już wcześniej i rozbudowywanym kościele p.w. św. Klemensa. Nazwa cmentarza pochodzi od nazwiska darczyńcy ziemi, na której jest zlokalizowany, Jana Pęksy. W gwarze góralskiej „brzyz” („brzyzek”) oznacza urwisko nad potokiem[3]. Bramę cmentarną zaprojektował Stanisław Witkiewicz.

Po masakrach 1861 roku dokonanych przez Rosję w Warszawie i Wilnie, zakopiańska rodzina Homolacsów ufundowała krzyż i tablicę, które stanęły w centrum cmentarza. Napis na tablicy głosił: Wieczny odpoczynek braciom niewinnie zamordowanym w Warszawie i Wilnie. Rok później starostwo w Nowym Targu nakazało usunąć napis[4].

W 1908 roku założono nowy cmentarz przy ulicy Nowotarskiej. Pod koniec 1931 roku, Stary Cmentarz wpisano do rejestru zabytków i nadano nazwę Cmentarza Zasłużonych[5][6]. Oznaczało to, że każdy pochówek wymagał od tej pory zgody konserwatora zabytków[6], a na cmentarzu chowano już tylko ludzi wybitnych i zasłużonych dla Zakopanego, Tatr i Podhala[7].

Cmentarz otacza kamienny mur, który w latach 50. XX wieku z okazji stulecia nekropolii, został poddany renowacji za sprawą ówczesnego proboszcza, księdza Jana Tobolaka. Dodano wówczas kilkanaście płaskorzeźb[8] oraz napis: Ojczyzna to ziemia i groby. Narody tracąc pamięć tracą życie. Zakopane pamięta[9]. Renowacja była pożądana, ponieważ po II wojnie światowej, cmentarz był w bardzo złym stanie (rozbite nagrobki, spróchniałe krzyże itp.)[6].

Od połowy czerwca 2014 r. pobierana jest przez parafię opłata od zwiedzających cmentarz. Pieniądze przeznaczane są na konserwację obiektów[5].

Zasłużeni | edytuj kod

Na Pęksowym Brzyzku znajduje się około 500 grobów, w tym 250 osób zasłużonych[10]. Prawie wszystkie nagrobki są niepowtarzalnymi dziełami sztuki: kapliczkami, góralskimi krzyżami, rzeźbionymi w motywy podhalańskie, malowanymi na szkle lub wykonanymi w drewnie, metalu lub kamieniu. Wiele z nich powstało w pracowni Władysława Hasiora (gdy jeszcze uczył w Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem), m.in. rzeźby na grobie Marii Witkiewiczowej, Józefa Fedorowicza „Pimka”, Antoniego Rząsy, Wandy Widigierowej[11]. Na cmentarzu są rodzinne nagrobki rodów góralskich – Gąsieniców, Walczaków, Pęksów i in.

Przy wejściu, z prawej strony, znajduje się symboliczny grób Witkacego, razem z mogiłą jego matki. Nieco dalej pochowany jest Stanisław Marusarz (z żoną lreną), Helena Marusarzówna i Kornel Makuszyński. Naprzeciw, po drugiej stronie alejki, znalazł swoje miejsce grób Władysława Orkana, z jego lewej strony spoczęły prochy Kazimierza Przerwy-Tetmajera, z prawej zaś Tytusa Chałubińskiego, a w drugim rzędzie Sabały i Stanisława Witkiewicza. W głębi cmentarza, znajdują się nagrobki Karola Stryjeńskiego, Antoniego Kenara, Jana Długosza, Antoniego Rząsy (którego dłuta jest pomnik na mogile Antoniego Kenara), Władysława Hasiora, Zofii Radwańskiej-Paryskiej i Witolda Paryskiego. Przy bramie – grobowiec rodziny Chramców, mogiła ks. Józefa Stolarczyka, a nieco dalej Beaty Obertyńskiej. Na końcu cmentarza, pod murem kamienny nagrobek Mieczysława Biernacika, artysty-kowala i muzyka.

Wśród symbolicznych nagrobków na cmentarzu są także: nagrobek himalaisty Macieja Berbeki oraz krzyż upamiętniający etnografa Bronisława Piłsudskiego, a także tablice pamiątkowe poświęcone polskim kompozytorom związanym z Zakopanem (m.in. Karolowi Szymanowskiemu, Mieczysławowi Karłowiczowi).

Galeria | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Pochowani na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem.

Przypisy | edytuj kod

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-09-30.
  2. Tatrzański Park Narodowy. ZespółT.P.N.Z. Wydawnictw. Tatrzański Park Narodowy. ZespółT.P.N.Z., Jak dawniej po Tatrach chadzano, wyd. 3 wyd, Zakopane: Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego, 2013, s.35, ISBN 978-83-61788-63-8, OCLC 863119382 [dostęp 2018-08-16] .
  3. KrzysztofK. Muszkowski KrzysztofK., Notatki londyńskie, Biblioteka Uniwersytecka, 1997, s.104 .
  4. JózefJ. Stolarczyk JózefJ., Kronika dawnego Zakopanego z lat 1848-1890: kronika parafii zakopiańskiej przez X. Józefa Stolarczyka, „Biblioteczka turysty górskiego”, t.11, Wydawn. PTTK "Kraj", 1986, s. 47-50 .
  5. a b BartłomiejB. Kuraś BartłomiejB., Na zakopiański Pęksowy Brzyzek z biletem za 2 złote, krakow.wyborcza.pl, 24 czerwca 2014 [dostęp 2018-08-16] .
  6. a b c Joanna.J. Markin Joanna.J., Zakopane, wyd. Wyd. 2., akt, Bielsko-Biała: Pascal, 1997, s.121, ISBN 978-83-87037-64-2, OCLC 733878512 [dostęp 2018-08-16] .
  7. Zbigniew.Z. Muzyk Zbigniew.Z., Drewniane kościoły od Tatr po Gorce, wyd. Wyd. 1, Nowy Sącz: "Wydawn. Fundacja", 2003, s.18, ISBN 83-88887-15-7, OCLC 58789100 [dostęp 2018-08-16] .
  8. Maciej.M. Pinkwart Maciej.M., Przewodnik po Zakopanem, wyd. Wyd. 1, Warszawa: Wydawn. Sport i Turystyka, 1992, s.104, ISBN 83-217-2825-1, OCLC 31300015 [dostęp 2018-08-16] .
  9. Pamiętajmy i wspomagajmy, „Polska Gazeta Krakowska”, 30 października 2001 .
  10. Włodzimierz.W. Wnuk Włodzimierz.W., Obrazki zakopiańskie, Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, [1983], s.32, ISBN 83-03-00169-8, OCLC 21851475 [dostęp 2018-08-16] .
  11. M.Bochnacki, Kompas Sztuki, www.kompassztuki.pl [dostęp 2018-08-16] .

Publikacje | edytuj kod

  • Pinkwart Maciej, Cmentarz na Pęksowym Brzyzku. Przewodnik (2007)
  • Maciej Pinkwart, Renata Piżanowska, Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (2019), wydawnictwo WAGANT
  • Michał Zarytkiewicz, Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem. Plan (2019), wydawnictwo WAGANT
Na podstawie artykułu: "Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy