Człuchów


Na mapach: 53°39′52″N 17°21′36″E/53,664444 17,360000

Człuchów w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Człuchów (dawniej pol. Słuchów[1], 1945 Człochów[2], kaszub. Człuchòwò lub też Człochòwò[3], niem. Schlochau) – miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu człuchowskiego oraz gminy wiejskiej Człuchów.

Według danych z 1 stycznia 2018 Człuchów liczył 13 869 mieszkańców[4].

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Panorama Człuchowa widziana z wieży zamkowej

Miasto leży pomiędzy jeziorami: Urzędowym, Miejskim Małym, Miejskim Dużym oraz największym – Rychnowskim, w północnej części Krajny, w pasie Pojezierza Południowopomorskiego (w tym Pojezierza Krajeńskiego), w odległości 136 km na południowy zachód od Gdańska. Człuchów przecinają drogi krajowe:

Struktura powierzchni | edytuj kod

Według danych z roku 2002[5] Człuchów ma obszar 12,48 km², w tym:

  • użytki rolne: 33%
  • użytki leśne: 3%

Miasto stanowi 0,79% powierzchni powiatu.

Demografia | edytuj kod

Dane z 31 grudnia 2008[6]:

  • Piramida wieku mieszkańców Człuchowa w 2014 roku[7].


Według danych z 30 czerwca 2016 roku miasto liczyło 13 936 mieszkańców[7].

Historia | edytuj kod

Fragment murów zamkowych

Człuchów był starym osiedlem pomorskim, wzmiankowanym w XII wieku. Prawa miejskie posiada od 1348 roku. Od 1312 był własnością Krzyżaków, rezydował tu wielki mistrz zakonu, brat Ulryka, Konrad V von Jungingen. Miasto przystąpiło do Związku Pruskiego, na prośbę którego w 1454 król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił włączenie regionu wraz z miastem do Polski. W 1456 najechane lecz niezdobyte przez Krzyżaków, dopiero w 1466 wpadło w ręce krzyżackie, jednakże po kilku dniach zostało odbite przez Polaków. W pokoju toruńskim (1466), kończącym wojnę trzynastoletnią, potwierdzono powrót miasta do Polski. Człuchów przynależał administracyjnie do województwa pomorskiego. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1880 roku podaje, że pierwszym starostą człuchowskim jeszcze przed pokojem toruńskim, był Mikołaj Szarlej, po nim objął starostwo Władysław, kasztelan nakielski, wspominany w roku 1463. W roku 1466 Jerzy z Dąbrowy, o którym pisze Niesiecki, także dostał się do niewoli krzyżackiej. W roku 1510 starostą człuchowskim był Andrzej Górski, podkomorzy poznański. W 1520 Rafał Leszczyński, kasztelan łędzki, który potem został biskupem przemyskim i płockim. W 1535 zmarł Stanisław Kościelecki, w 1545 zmarł Jan Kościelecki, w 1565 Achacy Czema[8]. Zamek w Człuchowie bezskutecznie próbowali zdobyć Szwedzi w 1627. Udało się im to dopiero podczas potopu szwedzkiego w 1656. Za panowania polskiego zamek był utrzymywany w dobrym stanie. Jeszcze przed potopem szwedzkim starosta człuchowski Jakub Wejher wyremontował zamek, a także ufundował w mieście barokowy kościół św. Jakuba – ob. główną zabytkową świątynię miasta.

Od 1772 (I rozbiór Polski) Człuchów należał do Prus. W 1786 i 1793 miały miejsce pożary miasta, a wskutek działań zaborców zamek popadł w ruinę.

Stacja benzynowa z tworzyw sztucznych (1972)

26 lutego 1945 roku Niemcy zostali wyparci z miasta przez oddziały 19 armii II Frontu Białoruskiego[9] (po wojnie na ówczesnym placu Armii Czerwonej ustawiono Pomnik Braterstwa Broni)[10]. Od 1945 roku Człuchów znajduje się ponownie w Polsce, obecna nazwa miasta została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[11]

W latach 1945–1999 Człuchów zmieniał przynależność administracyjną. Przed utworzeniem województwa szczecińskiego w 1946 był przejściowo częścią województwa pomorskiego z siedzibą w Bydgoszczy. W latach 1946–1950 był częścią województwa szczecińskiego, w latach 1950–1975 województwa koszalińskiego, w latach 1975–1998 województwa słupskiego. Od 1999 należy do województwa pomorskiego.

W 1972 oddano w mieście do użytku pierwszą w Polsce stację benzynową (CPN), której budynek był wykonany z prefabrykatów z tworzyw sztucznych[12].

Jednym z tych, którzy najlepiej udokumentowali historię Ziemi Człuchowskiej, był Edmund Kloskowski. Swój wkład w badania nad dziejami miasta i okolic mają również Marian Fryda i Wiktor Zybajło.

Zabytki | edytuj kod

Wieża zamkowa

Do rejestru zabytków zostały wpisane[13]:

  • zamek w Człuchowie z parkiem – niegdyś drugi po Malborku pod względem wielkości[14] zamek krzyżacki (a terytorialnie największy). Był on siedzibą komtura i konwentu krzyżackiego. Rezydowali w nim m.in. komtur Ulrich von Jungingen i Konrad von Wallenrode (1377–1382)[15]. Za czasów I Rzeczypospolitej był to zamek starościński, parokrotnie oblegany przez obce wojska. Pod zaborami w XIX wieku został w większości rozebrany na odbudowę miasta po pożarze. Do dziś przetrwały mury, wieża i nie odkryte jeszcze podziemia. Obecnie Muzeum Regionalne. (nr rej.: A-35/89 z 25.05.1955)
  • barokowy kościół parafialny pw. św. Jakuba z XVII wieku, z wieżą z XVIII wieku, następnie rozbudowany. Ufundowany był przez ówczesnego starostę Jakuba Wejhera, konsekrowany w 1647 r. (nr rej.: A-295 z 27.09.1960)
  • park miejski „Lasek Luizy” z XIX w. (nr rej.: A-1820 z 3.12.2007 i z 4.12.2007)
  • dwór murowano-szachulcowy z 1 poł. XIX w. przy ul. Wojska Polskiego 5 (nr rej.: A-512 z 20.12.1965)
  • układ urbanistyczny dawnego śródmieścia (nr rej.: A-513 z 20.12.1965)
Wieża ciśnień z XIX wieku

Pozostałe obiekty zabytkowe:

  • budynek poczty z 1892 roku;
  • budynek dawnej szkoły średniej przygotowującej do zawodu nauczyciela „Preporanda” z 1901 roku, ul. Szczecińska (obecnie siedziba Urzędu Gminy);
  • zabytkowe kamienice z XIX wieku przy ul. Królewskiej;
  • budynek dawnej szkoły specjalnej dla dzieci głuchoniemych z 1882 roku przy ul. Parkowej (obecnie siedziba ZSA);
  • wille z końca XIX wieku przy ul. Batorego;
  • budynek browaru Rudolfa Leya z XIX wieku;
  • budynek dawnej szkoły miejskiej z 1892 roku przy ul. Traugutta (obecnie siedziba CKU).
  • budynek dworu miejskiego z 2 poł. XIX w., dawniej siedziba starostwa oraz Muzeum Regionalnego, przy al. Wojska Polskiego 3
  • cmentarz z 1830, ulokowany w centrum miasta pomiędzy budynkami mieszkalnymi i garażami[16] (ulicami Traugutta, Średnią i Szczecińską)

Muzea | edytuj kod

Muzeum Regionalne prezentuje w swym dziale archeologicznym pradzieje Ziemi Człuchowskiej. Zabytki pochodzą z badań nad wczesnośredniowiecznych, osadnictwa w rejonie jeziora Krępsko i Szczytno oraz cmentarzyska ludności kultury pomorskiej w Olszanowie, Sąpólnie i Gwieździnie[17].

Organizacje | edytuj kod

Religia | edytuj kod

Barokowy kościół par. pw. św. Jakuba

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące wyznania:

Jednostka Strzelecka 4039 Człuchów | edytuj kod

Związek Strzelecki „Strzelec” OSW Jednostka Strzelecka 4039 Człuchów

W Człuchowie mieści się Jednostka Strzelecka 4039 Człuchów. Jest to jednostka terenowa Związku Strzeleckiego „Strzelec” Organizacji Społeczno-Wychowawczej, który jest patriotycznym stowarzyszeniem – kontynuatorem istniejącego w okresie międzywojennym Związku Strzeleckiego. Działa jako stowarzyszenie rejestrowe we współpracy z Ministerstwem Obrony Narodowej. JS4039 Człuchów poprzez wychowanie obywatelskie członków oraz przygotowywanie młodzieży do służby wojskowej działa na rzecz niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej i jej umacniania.

Komturia Człuchowska | edytuj kod

Stowarzyszenie Komturii Człuchowskiej skupia pasjonatów epoki rycerskiej. Komturia Człuchowska jest głównym organizatorem turnieju rycerskiego (Człuchowskiego Turnieju Rycerskiego o Miecz Konrada Wallenroda, wcześniej Człuchowskiego Turnieju Rycerskiego o Miecz Arnolda von Baden), który odbywa się zawsze w przedostatni weekend sierpnia.

Sport | edytuj kod

W mieście Człuchów od 1985 roku istnieją dwa kluby kajakowe: „Piast” i „Polstyr” Człuchów, które w swojej historii wytrenowały wielu mistrzów polski oraz medalistów międzynarodowych zawodów kajakowych typu Mistrzostwa Polski, Mistrzostwa Europy.

Transport | edytuj kod

Dworzec autobusowy

Człuchów leży na przecięciu dróg krajowych nr 25 i nr 22. Są to szlaki komunikacyjne na trasach: KoszalinBydgoszczWarszawa i BerlinGorzów Wlkp.ElblągKaliningrad. Miasto posiada obwodnicę w ciągu drogi krajowej nr 22.

Przez miasto przebiega linia kolejowa nr 210: Chojnice – Runowo Pomorskie, przy której znajduje się stacja kolejowa Człuchów. Przewozy Regionalne zapewniają połączenia z Chojnicami i Szczecinkiem.

Komunikacja autobusowa realizuje połączenia z Chojnicami, Bydgoszczą, Toruniem, Koszalinem, Kołobrzegiem, Szczecinkiem,

Komunikację z miastem zapewniają autobusy PKS Szczecinek, PKS Bytów, PKS Bydgoszcz, PKS Koszalin i inne.

Miasta partnerskie[19] | edytuj kod

Urząd Miejski

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13857-2.
  2. Dz.U. 1945 nr 33, poz. 196.
  3. Dr F. Lorentz „Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem” ( ​ISBN 83-60437-22-X​) ( ​ISBN 978-83-60437-22-3​).
  4. http://www.polskawliczbach.pl/Czluchow, w oparciu o dane GUS.
  5. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  6. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast. GUS. [dostęp 2010-09-14].
  7. a b Człuchów polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  8. Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa, wyd. Z.P. POLIMER  Koszalin 2010, ​ISBN 978-83-89976-40-6​, s. 257.
  9. Czesław Piskorski "Pomorze Zachodnie, mały przewodnik" Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1980 s. 123 ​ISBN 83-217-2292-X
  10. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945", Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 686
  11. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  12. Md, Nowe i najnowsze, w: Młody Technik, nr 3/1972, s. 4.
  13. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. 2018-09-30. s. 12. [dostęp 2015-09-21].
  14. Archeolodzy i Krzyżacy – Rzeczpospolita.
  15. Konrad von Wallenrode.
  16. Anna, Krzysztof Jakubowscy „Pomorskie cmentarze”, Gdańsk 2012, ​ISBN 978-83-62129-73-7​, s. 74.
  17. http://muzeum.czluchow.pl/ [dostęp 2014-02-21].
  18. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-05] .
  19. http://www.czluchow.eu/pl/page/miasta-partnerskie.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Człuchów" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy