Czas zaprzeszły


Czas zaprzeszły w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Czas zaprzeszły, Plusquamperfectum – czas stosowany dla podkreślenia uprzedniości czasowej danego zdarzenia.

Spis treści

Język polski | edytuj kod

Konstrukcja spotykana w polszczyźnie, choć we współczesnym języku używana przede wszystkim do celów stylizacyjnych[1][2]. Tworzona jest przez dodanie do czasu przeszłego słowa „być” do postaci „-ł” danego czasownika. Np. „Obawiałem się tego tak dawno, w 1963 roku, jużem w to był wszedł i powypisywałem książki, które dzisiaj okazują się bardzo czytelne” (za Stanisławem Lemem) – najpierw jużem był wszedł, następnie powypisywałem[1].

Jednym z przykładów pozostałości czasu zaprzeszłego jest czasownik powinien był, a jego odmiana wygląda następująco[3]:

Przykłady z literatury: Otóż Burgler, który przed laty znikł był z Ławrowa jak widać, w napadzie obłędu opilczego, przytrzymany był później przez żandarmerię i odstawiony do domu obłąkanych [...] – Głowy do pozłoty, Jan Lam To może duch banga... Bądź co bądź, nie był to Seldon, gdyż ten przed chwilą znikł był w kierunku wręcz przeciwnym. – Pies Baskerville’ów, Arthur Conan Doyle

Język słowacki | edytuj kod

Czas zaprzeszły (dávnominulý čas) występuje we współczesnym języku słowackim, lecz jest rzadko używany[4]. Tworzony jest za pomocą czasownika posiłkowego byť w czasie przeszłym oraz imiesłowu przeszłego zakończonego na -l:

– ja som bol(-a/o) zavolal(-a/o) – ty si bol(-a/o) zavolal(-a/o) – on(-a/o) bol(-a/o) zavolal(-a/o) 
– my sme boli zavolali – vy ste boli zavolali – oni/one boli zavolali 

Czas zaprzeszły czasownika byť zastępowany jest formami czasownikiem bývať:

– ja som bol(-a/o) býval(-a/o) – ty si bol(-a/o) býval(-a/o) – on(-a/o) bol(-a/o) býval(-a/o) 
– my sme boli bývali – vy ste boli bývali – oni/one boli bývali 

Język angielski | edytuj kod

Czas zaprzeszły w języku angielskim (Past Perfect) jest czasem złożonym i składa się z czasownika posiłkowego have w czasie Past Simple oraz trzeciej formy czasownika głównego. Odmiana czasownika to do w czasie Past Perfect:

 -I had done -You had done -He/She/It had done 
 -We had done -You had done -They had done 

W stronie biernej zaś dodaje się po had trzecią formę wyrazu be, czyli been, np.:

 It had been done by me. 

W podobnej funkcji występuje też w języku angielskim czas Past Perfect Continuous, tworzony za pomocą czasownika posiłkowego have w czasie Past Simple, trzeciej formy czasownika be (tj. been) oraz gerundium czasownika głównego (z końcówką -ing), np.:

 I had been doing 

Past Perfect Continuous różni się od Past Perfect wyrażanym aspektem czasownika.

Formę przeczącą tworzy się przez dodanie wyrazu not po wyrazie had[5].

Język niemiecki | edytuj kod

Czas zaprzeszły w języku niemieckim (Plusquamperfekt) jest czasem złożonym i składa się z czasownika posiłkowego haben lub sein w czasie Imperfekt oraz imiesłowu czasu przeszłego (Partizip Perfekt) czasownika głównego[6]. Odmiana czasowników machen i gehen w czasie Plusquamperfekt:

 ich hatte gemacht ich war gegangen du hattest gemacht du warst gegangen er/sie/es hatte gemacht er/sie/es war gegangen 
 wir hatten gemacht wir waren gegangen ihr hattet gemacht ihr wart gegangen sie/Sie hatten gemacht sie/Sie waren gegangen 

Formę przeczącą tworzy się przez dodanie nicht przed imiesłowem czasu przeszłego czasownika (Partizip Perfekt). w powyższym przykładzie nicht gemacht

Język niderlandzki | edytuj kod

Czas zaprzeszły w języku niderlandzkim składa się z czasownika posiłkowego hebben lub zijn w czasie imperfectum oraz trzeciej formy czasownika głównego. Odmiana czasowników maken i gaan w czasie zaprzeszłym[7]:

 ik had gemaakt ik was gegaan jij had gemaakt jij was gegaan hij had gemaakt hij was gegaan 
 wij hadden gemaakt wij waren gegaan jullie hadden gemaakt jullie waren gegaan zij hadden gemaakt zij waren gegaan 

Język francuski | edytuj kod

W języku francuskim czas zaprzeszły (plus-que-parfait) trybu oznajmującego (indicatif) składa się z czasownika posiłkowego avoir lub être w czasie imparfait oraz imiesłowu przeszłego (participe passé) czasownika głównego. Wybór czasownika posiłkowego zależy od czasownika, który jest odmieniany. Formy imiesłowu przy użyciu czasownika être zgadzają się z liczbą i rodzajem. Odmiana czasowników faire (robić) oraz aller (iść) w czasie zaprzeszłym trybu oznajmującego[8]:

 j'avais fait j'étais allé (allée) tu avais fait tu étais allé (allée) il avait fait il était allé (elle était allée) 
 nous avions fait nous étions allés (allées) vous aviez fait vous étiez allés (allées) ils avaient fait ils étaient allés (elles étaient allées) 

Oprócz tego istnieje również czas zaprzeszły trybu łączącego (subjonctif), składający się z czasownika posiłkowego avoir lub être w czasie imparfait trybu łączącego i imiesłowu przeszłego czasownika głównego, niemniej jednak jest to czas zanikający, obecnie używany praktycznie tylko i wyłącznie w literaturze. Odmiana czasowników faire oraz aller w czasie zaprzeszłym trybu łączącego:

 j'eusse fait je fusse allé (allée) tu eusses fait tu fusses allé (allée) il eût fait il fût allé (elle fût allée) 
 nous eussions fait nous fussions allés (allées) vous eussiez fait vous fussiez allés (allées) ils eussent fait ils fussent allés (elles fussent allées) 

Język hiszpański | edytuj kod

Czas zaprzeszły w języku hiszpańskim (nazywany preterito pluscuamperfecto) składa się z czasownika posiłkowego haber w czasie preterito imperfecto oraz imiesłowu biernego czasownika głównego[9].

Odmiana czasownika hacer („robić”) w czasie preterito pluscuamperfecto (w odmianie castellano):

yo había hecho tu habías hecho el, ella, ello había hecho 
nosotros, nosotras habíamos hecho vosotros, vosotras habíais hecho ellos, ellas habían hecho 

Dawniej istniał w podobnej funkcji również czas preterito anterior, tworzony za pomocą haber w czasie preterito indefinido i imiesłowu biernego czasownika głównego. Preterito pluscuamperfecto i preterito anterior różniły się wyrażanym aspektem czasownika.

Język fiński | edytuj kod

Czas zaprzeszły w języku fińskim (plusquamperfekti) składa się z czasownika posiłkowego olla w czasie imperfekti oraz imiesłowu biernego czasownika głównego[10].

Odmiana czasownika tehdä w czasie zaprzeszłym:

minä olin tehnyt sinä olit tehnyt hän oli tehnyt 
me olimme tehneet te olitte tehneet he olivat tehneet 

W stronie biernej spotykany bardzo rzadko.

Język włoski | edytuj kod

W języku włoskim występuje kilka czasów zaprzeszłych. Czas zaprzeszły trapassato prossimo używany jest w połączeniu z czasem przeszłym dokonanym passato prossimo, czasem przeszłym dokonanym odległym passato remoto oraz czasem przeszłym niedokonanym imperfetto[11]. Czas ten składa się z czasownika posiłkowego avere lub essere odmienianego w imperfetto oraz imiesłowu przymiotnikowego biernego participio passato. Wybór czasownika posiłkowego zależy od czasownika, który jest odmieniany. Formy imiesłowu przy użyciu czasownika essere zgadzają się z liczbą i rodzajem. Przykład:

 pagare (płacić) andare (iść) avevo pagato ero andato (andata) avevi pagato eri andato (andata) aveva pagato era andato (andata) avevamo pagato eravamo andati (andate) avavate pagato eravate andati (andate) avevano pagato erano andati (andate) 

Czas ten, w momencie użycia go w konstrukcjach z trybem łączącym conguntivo, zmienia formy czasowników posiłkowych, które wtedy odmienane są w czasie conguntivo imperfetto. Przykład:

 pagare (płacić) andare (iść) avessi pagato fossi andato (andata) avessi pagato fossi andato (andata) avesse pagato fosse andato (andata) avessimo pagato fossimo andati (andate) aveste pagato foste andati (andate) avessero pagato fossero andati (andate) 

Innym czasem zaprzeszłym jest bardzo rzadko używany (głównie w literaturze) czas trapassato remoto. Czas ten użyty może być tylko z czasem passato remoto w konkretnych konstrukcjach czasowych (np. quando, (non) appena). Przykład:

 pagare (płacić) andare (iść) ebbi pagato fui andato (andata) avesti pagato fosti andato (andata) ebbe pagato fu andato (andata) avemmo pagato fummo andati (andate) aveste pagato foste andati (andate) ebbero pagato furono andati (andate) 

Czasem czas trapassato prossimo może zostać użyty z czasem teraźniejszym. W takim zestawieniu pokreśla oddalenie czasowe czynności przeszłej od teraźniejszej.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Jan Miodek, Rozmyślajcie nad mową, s. 123–124.
  2. Sborník Vysoké školy pedagogické v Olomouci: Jazyk a literatura, t. 6, Státní pedagogické nakl., 1959, s. 187  (cz.).
  3. Język polski, t. 52–53, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 1972, s. 183–185 .
  4. Maryla Papierz: Krótka gramatyka języka słowackiego. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1994, s. 60. ISBN 83-02-05301-5.
  5. Michael Swan: Practical English Usage. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-442098-1.
  6. Stanisław Bęza: Nowe repetytorium z gramatyki języka niemieckiego. Warszawa: PWN. ISBN 978-83-7195-026-1.
  7. Gramatyka niderlandzka. Czas zaprzeszły (pol.). [dostęp 23 maja 2010].
  8. French grammar. Glasgow: Collins, 2008. ISBN 978-0-00-719644-9.
  9. Study Spanish. Past Perfect (ang.). [dostęp 10 października 2008].
  10. Czesław Kudzinowski: Gramatyka jęz. fińskiego. Poznań: Wydawnictwa naukowe UAM, 1982.
  11. Italian Past Perfect Tense (ang.). [dostęp 10 października 2008].
Na podstawie artykułu: "Czas zaprzeszły" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy