Czasownik


Czasownik w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Czasownikczęść mowy służąca do przedstawiania dziejących się czynności oraz zachodzących stanów[1]. W zdaniu tworzy orzeczenie. Czasowniki są nazwami czynności, jakie wykonują w danym czasie istoty żywe, narzędzia lub maszyny, oraz nazwami stanów, w jakich te istoty albo przedmioty się znajdują[2].

Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników (na przykład w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników).

Spis treści

Podział czasowników | edytuj kod

Czasowniki można podzielić na[1]:

  • czynnościowe (np. pisać, kreślić)
  • stanowe, statyczne (np. spać, blednąć)[1][3]
  • posiłkowe.

W ostatniej grupie czasowników wyróżnia się[1]:

  • fazowe (np. zacząć, przestać)
  • limitywne (np. mieć; „miał umrzeć”)
  • modalne (np. móc, mieć, musieć)
  • łącznikowe (np. być, stawać się).

Czasownik w języku polskim | edytuj kod

Odmiana | edytuj kod

W języku polskim czasownik odmienia się przez:

Nieosobowe formy | edytuj kod

W języku polskim czasowniki tworzą formy nieosobowe, w których nie można określić osoby (podmiotu):

  • bezokolicznik – np. jeść, wlec
  • nieosobowa forma czasownika zakończona na -no, -to – np. jedzono, umyto
  • nieosobowa forma czasu teraźniejszego typu: mówi się, robi się – np. W szkole mówi się o egzaminach
  • imiesłowy.

Aspekt | edytuj kod

Aspekt w języku polskim sygnalizuje, czy czynność została wykonana, czy się ją nadal wykonuje. W czasie przyszłym zawiera informację, czy podmiot będzie miał zamiar ją skończyć, czy tylko zacząć.

Wyróżnia się czasowniki w formie aspektowej:

  • niedokonanej – informują, że czynność (stan) trwa, trwała lub będzie trwała i nie została, ani nie zostanie zakończona, np. robiłem, robię, będę robiła; odkurzałem, odkurzam, będę odkurzać
  • dokonanej – informują, że czynność została lub zostanie zakończona, np. zrobiłem, zrobię; odkurzyłem, odkurzę.

Imiesłowy | edytuj kod

Iteratywność | edytuj kod

W systemach gramatycznych niektórych języków (w tym m.in. języka polskiego) wyróżnia się ponadto czasowniki jednokrotne, np. chodzić, czytać, spać, oraz wielokrotne (tzw. iterativa), np. chadzać, czytywać, sypiać.

Imiesłowy | edytuj kod

W wielu językach indoeuropejskich niektóre formy czasowników (imiesłów, rzeczownik odczasownikowy) przybierają pewne cechy uznawane za typowe dla innych części mowy. Dla przykładu polskie formy imiesłowu przymiotnikowego czynnego, (mieszkający, czytający itp.) uważane są za formy czasownikowe, jednak odmieniają się przez przypadki jak przymiotniki (mieszkającego, czytającemu itp.). Podobnie formy imiesłowu przymiotnikowego biernego (zbudowany, robiony itp.) mają cechy przymiotników i także odmieniają się przez przypadki. Analogiczna sytuacja występuje także w innych językach, na przykład angielskie building (budowla, budujący), niemieckie Essen (jedzenie) i essen (jeść).

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Ondruš i Sabol 1987 ↓, s. 171.
  2. PiotrP. Bąk PiotrP., Gramatyka języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978, s. 157 .
  3. Jak odróżnić czasowniki oznaczające czynności od czasowników oznaczających stany?, [w:] Poradnia językowa [online], Uniwersytet Łódzki [dostęp 2019-07-21] .

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (część mowy):
Na podstawie artykułu: "Czasownik" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy