Dialekty języka słoweńskiego


Dialekty języka słoweńskiego w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Mapa słoweńskich zespołów dialektalnych (regionalnych)

     gorenjska narečna skupina

     dolenjska narečna skupina (3. kostelsko narečje, 4. mešani kočevski govori, 5. severnobelokranjsko narečje, 6. južnobelokranjsko narečje)

     štajerska narečna skupina

     panonska narečna skupina

     koroška narečna skupina

     primorska narečna skupina

     rovtarska narečna skupina (1. šavrinsko narečje, 2. čiško narečje)

Dialekty języka słoweńskiego (słoweń. slovenska narečja) – silnie zróżnicowane odmiany języka słoweńskiego, mowy z południowej gałęzi języków słowiańskich. Według jednej z koncepcji mówiony język słoweński składa się z co najmniej 48 dialektów bądź subdialektów (gwar)[1]. Dokładna liczba dialektów słoweńskich jest trudna do jednoznacznego określenia[2], publikacje lingwistyczne wskazują na istnienie w ramach języka słoweńskiego od 7 do 50 dialektów regionalnych[3][4]. Dialekty słoweńskie wykazują między sobą różnice na tyle poważne, że w niektórych przypadkach wzajemna zrozumiałość przybiera ograniczony charakter[5].

Język słoweński należy do grupy południowosłowiańskiej[6] i tworzy część południowosłowiańskiego kontinuum dialektalnego[7]. Jest stosunkowo blisko spokrewniony z chorwackimi dialektami terytorialnymi: kajkawskim i czakawskim, odrębnymi od dialektu sztokawskiego, który dominuje na obszarze serbsko-chorwackim w roli języka literackiego[1]. Nie istnieje rygorystyczna granica lingwistyczna między chorwackim dialektem kajkawskim a językiem słoweńskim – przejście między tymi bytami ma charakter płynny[8][9] i jest związane z podziałami narodowościowymi[7].

Słoweńskie dialekty regionalne, wysoko zróżnicowane pod względem cech dźwiękowych i zasad gramatycznych, współistnieją ze słoweńskim językiem standardowym (literackim), powszechnie stosowanym w piśmiennictwie i mediach. Jest on przyswajany jako drugi język, obok różnych gwar i form języka potocznego[10]. Za fundament słoweńskiego języka literackiego podaje się niekiedy mowę kraińską[11], jednakże elementy morfologii i leksyki zostały poddane rekonstrukcji historycznej, co uniemożliwia przypisanie standardowi jednej podstawy gwarowej[10]. Językoznawczyni Tjaša Jakop wskazuje, że CSS (Contemporary Standard Slovene) wywodzi się z trzech dialektów: górnokraińskiego (Upper Carniolan), dolnokraińskiego (Lower Carniolan) i styryjskiego (Styrian)[10].

Zróżnicowanie i kryteria podziału | edytuj kod

Podział dialektalny języka słoweńskiego opiera się na szeregu rozstrzygnięć lingwistycznych i pozajęzykoznawczych. Do czynników pozalingwistycznych należą kwestie osadnicze i właściwości geograficzne (rzeki, góry), które wpłynęły na ukształtowanie różnych izoglos. Czynniki lingwistyczne obejmują kontakt z językami spoza grupy słowiańskiej, elementy prozodii i fonologii, a w mniejszym stopniu także właściwości słowotwórcze, leksykalne i fleksyjne[12]. Zaliczają się do nich następujące cechy: 1) zachowanie lub utrata akcentu tonicznego; 2) refleksy *ę, *ǫ, jaci (ě) i jerów (ъ, ь); 3) (w mniejszym stopniu) zasób samogłosek, dyftongizacja oraz stopień i charakter redukcji samogłoskowej[13]. Między dialektami istnieją także różnice w zastosowaniu liczby podwójnej[10].

Lista dialektów | edytuj kod

Poniższa klasyfikacja dialektów i subdialektów opiera się na mapie gwarowej z 1983 r. (Fran Ramovš, Tine Logar, Jakob Rigler)[14] (z której zaczerpnięto nazewnictwo podane w pierwszej kolejności) oraz innych źródłach. Nazwy grup dialektalnych, dialektów i gwar pozostawiono w formie oryginalnej.

  • gorenjska narečna skupina:
    • gorenjsko narečje, gorenjščina[15]
      • vzhodnogorenjski govor, vzhodna gorenjščina[16]
    • selško narečje, selščina[17]
  • dolenjska narečna skupina:
    • dolenjsko narečje, dolenjščina[18]
      • vzhodnodolenjski govor, vzhodna dolenjščina[18]
    • severnobelokranjsko narečje
    • južnobelokranjsko narečje, južna belokranjščina[19]
    • kostelsko narečje, kostelska belokranjščina[19], kostelščina[20]
  • štajerska narečna skupina, štajerščina[21]:
    • srednjesavinjsko narečje, srednja savinjščina[22]
    • zgornjesavinjsko narečje, zgornja savinjščina[21]
      • solčavski govor
    • srednještajersko narečje, osrednja štajerščina[21]
    • južnopohorsko narečje, štajerska pohorščina[23]
      • kozjaški govor
    • kozjansko-bizeljsko narečje
    • posavsko narečje, posavščina[24]
      • zagorsko-trboveljski govor
      • laški govor
      • sevniško-krški govor
  • panonska narečna skupina:
  • koroška narečna skupina, koroščina[29]:
    • severnopohorsko-remšniško narečje
    • mežiško narečje, mežiščina[30]
    • podjunsko narečje, podjunščina[31] (Austria)
    • obirsko narečje, obirščina[32] (Austria)
    • rožansko narečje, rožanščina[33] (Włochy)
    • ziljsko narečje, ziljščina[33] (Austria, Włochy)
      • kranjskogorski govor
  • primorska narečna skupina:
    • rezijansko narečje, rezijanščina[34] (Włochy)
    • obsoško narečje
    • tersko narečje, terščina[35] (Włochy)
    • nadiško narečje, nadiščina[36] (Włochy)
    • briško narečje, briščina[37]
    • kraško narečje, kraščina[38]
      • banjški govor, banjiški govor[39]
    • istrsko narečje, istrščina[40]
      • rižanski govor
      • šavrinski govor, šavrinščina[41]
    • notranjsko narečje, notranjščina[42]
    • čiško narečje, čički dialekt[43]
  • rovtarska narečna skupina, rovtarščina[44]:
    • tolminsko narečje, tolminščina[45]
      • baški govor
    • cerkljansko narečje, cerkljanščina[34]
    • poljansko narečje, poljanščina[46]
    • škofjeloško narečje, škofjeloščina[47]
    • črnovrško narečje, črnovrščina[48]
    • horjulsko narečje, horjulščina[49]
  • mešani kočevski govori

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Marc L.M.L. Greenberg Marc L.M.L., A Short Reference Grammar of Standard Slovene [zarchiwizowane z adresu 2020-02-10]  (ang.). (1.42 MB)
  2. Sussex i Cubberly 2006 ↓, s. 502–503.
  3. Tine Logar, Jakob Rigler: Karta slovenskih narečij. Lublana: Geodetski zavod SRS, 1986. (słoweń.)
  4. Rado Lenček: The Structure and History of the Slovene Language. Columbus, OH: Slavica, 1982. (ang.)
  5. Sussex i Cubberly 2006 ↓, s. 502.
  6. Alfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 35, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 22520058 .
  7. a b MateM. Kapović MateM., Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011 [zarchiwizowane z adresu 2020-03-17]  (ang.).
  8. KarelK. Horálek KarelK., Úvod do studia slovanských jazyků, Nakladatelství ČSAV, 1955, s. 370 [zarchiwizowane z adresu 2020-04-28]  (cz.).
  9. Genzor 2015 ↓, s. 148.
  10. a b c d Tjaša Jakop: The Dual in Slovene Dialects. Brockmeyer Verlag, 2008, s. 2. ISBN 978-3-8196-0705-9. (ang.)
  11. Genzor 2015 ↓, s. 149.
  12. Vera 1998 ↓, s. 1.
  13. Sussex i Cubberly 2006 ↓, s. 503–504.
  14. Vera 1998 ↓.
  15. Logar 1996 ↓, s. 12.
  16. Logar 1996 ↓, s. 45.
  17. Tom S.T.S. Priestly Tom S.T.S., O popolni izgubi srednjega spola v selščini: enodobni opis, „Slavistična revija” (32), 1984, s. 37–47  (słoweń.).
  18. a b Logar 1996 ↓, s. 42.
  19. a b Logar 1996 ↓, s. 203.
  20. SonjaS. Horvat SonjaS., Nekaj naglasnih in fonoloških značilnosti slovenskega kostelskega govora, „Slavistična revija” (42), 1994, s. 305  (słoweń.).
  21. a b c Logar 1996 ↓, s. 52.
  22. TineT. Logar TineT., Današnje stanje in naloge slovenske dialektologije, „Jezik in slovstvo”, 8(1/2), 1962, s. 4  (słoweń.).???
  23. TineT. Logar TineT., Diftongizacija in monoftongizacija v slovenskih dialektih, „Jezik in slovstvo” (27), 1982, s. 211  (słoweń.).
  24. JožeJ. Toporišič JožeJ., Fran Ramovš kot narečjeslovec, „Slavistična revija” (42), 1994, s. 168  (słoweń.).
  25. Logar 1996 ↓, s. 240.
  26. ZinkaZ. Zorko ZinkaZ., Panonska narečja, [w:] Enciklopedija Slovenija, t. 8, Lublana: Mladinska knjiga, 1994, s. 232  (słoweń.).
  27. Rigler 1986 ↓, s. 117.
  28. Rudolf Kolarič(słoweń.). Slovenska narečja. „Jezik in slovstvo”. 2 (6), s. 252, 1956 (słoweń.). 
  29. Logar 1996 ↓, s. 71.
  30. Rigler 1986 ↓, s. 155.
  31. Rigler 1986 ↓, s. 177.
  32. Logar 1996 ↓, s. 23.
  33. a b Logar 1996 ↓, s. 20.
  34. a b Logar 1996 ↓, s. 28.
  35. Šekli 2004 ↓, s. 52.
  36. Šekli 2004 ↓, s. 53.
  37. Rigler 1986 ↓, s. 175.
  38. Logar 1996 ↓, s. 66.
  39. JožeJ. Toporišič JožeJ., Enciklopedija slovenskega jezika, Lublana: Cankarjeva založba, 1992, s. 5  (słoweń.).
  40. Rigler 2001 ↓, s. 232.
  41. Franc Zadravec(słoweń.): Slovenski roman dvajsetega stoletja. T. 1. Murska Sobota: Pomurska založba, 1997, s. 350. (słoweń.)
  42. Logar 1996 ↓, s. 65.
  43. JakobJ. Rigler JakobJ., Južnonotranjski govori, Lublana: Słoweńska Akademia Nauki i Sztuki, 1963, s. 11–12  (słoweń.).
  44. Logar 1996 ↓, s. 171.
  45. Logar 1996 ↓, s. 39.
  46. Rigler 2001 ↓, s. 490, fn. 14.
  47. FranckaF. Benedik FranckaF., Redukcija v škofjeloškem narečju., „Jezikoslovni zapiski”, 1: 141–146, 1991, s. 141  (słoweń.).???
  48. Rigler 2001 ↓, s. 210.
  49. Logar 1996 ↓, s. 165.

Bibliografia | edytuj kod

  • RolandR. Sussex RolandR., PaulP. Cubberly PaulP., The Slavic Languages, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 502–503  (ang.).
  • TineT. Logar TineT., Dialektološke in jezikovnozgodovinske razprave, Lublana: Słoweńska Akademia Nauki i Sztuki, 1996  (słoweń.).
  • JakobJ. Rigler JakobJ., Razprave o slovenskem jeziku, Lublana: Slovenska matica, 1986  (słoweń.).
  • JakobJ. Rigler JakobJ., Zbrani spisi: Jezikovnozgodovinske in dialektološke razprave, Založba ZRC 2001  (słoweń.).
  • VeraV. Smole VeraV., Slovenska narečja, [w:] Enciklopedija Slovenije, t. 12, Lublana: Mladinska knjiga, 1998, s. 1–5  (słoweń.).
  • MatejM. Šekli MatejM., Jezik, knjižni jezik, pokrajinski oz. krajevni knjižni jezik: Genetskojezikoslovni in družbenostnojezikoslovni pristop k členjenju jezikovne stvarnosti (na primeru slovenščine), [w:] ErikaE. Kržišnik (red.), Aktualizacija jezikovnozvrstne teorije na slovenskem. Členitev jezikovne resničnosti, Lublana: Center za slovenistiko, 2004, s. 41–58  (słoweń.).
  • JozefJ. Genzor JozefJ., Jazyky sveta: história a súčasnosť, wyd. 1, Bratysława 2015, ISBN 978-80-8145-114-0, OCLC 950004358  (słow.).
Na podstawie artykułu: "Dialekty języka słoweńskiego" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy