Diksonia


Diksonia w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Przekrój przez „pień” diksonii antarktycznej Pióropusze liści Dicksonia arborescens

Diksonia[4], dwuwijka[5] (Dicksonia L’Herit.) – rodzaj paproci z rodziny diksoniowatych. Obejmuje 25[6]–26[3] gatunków. Zasięg rodzaju obejmuje Wyspę Świętej Heleny, Amerykę Centralną, rozległe obszary Ameryki Południowej (bez jej południowej i środkowo-wschodniej części), Wyspy Juan Fernández, Archipelag Malajski i wyspy Oceanii na wschód od niego (Nowa Gwinea, Nowa Kaledonia, po Samoa), wschodnią część Australii i Nową Zelandię. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w górskich lasach w Malezji[7] i Nowej Gwinei[8][9] (tam też potencjalnie występować mogą taksony wymagające jeszcze odkrycia). Są to paprocie naziemne rosnące głównie w lasach górskich w strefie tropikalnej oraz w lasach nizinnych strefy subtropikalnej i umiarkowanej na półkuli południowej[7]; zwykle w lasach o dużej wilgotności, z częstymi mgłami i mżawkami[4]. Wolno rosnące okazy mogą osiągnąć znaczny wiek, prawdopodobnie ponad 200 lat[10]. Ich pnie są często zasiedlane przez epifity[4].

Diksonia antarktyczna D. antarctica, rzadziej inne gatunki, uprawiane są jako rośliny ozdobne (w klimacie ciepłym i łagodnym w gruncie, gdzie indziej w pomieszczeniach). Pnie tych paproci wykorzystywane były jako źródło pożywienia i do celów konstrukcyjnych, współcześnie do tworzenia podłoży do upraw.

Początkowo wszystkie paprocie z tego rodzaju ujęte były w załączniku II konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), wprowadzającej ograniczenia w handlu roślinami pozyskiwanymi z natury, później pozostawiono na nim tylko kilka gatunków południowoamerykańskich[5]. Za największe zagrożenie dla tych roślin uznaje się utratę siedlisk[11], dla D. sellowiana istotnym zagrożeniem jest przerabianie jej pni na podłoże do uprawy storczyków[5]. Rośliny eksportowane z Tasmanii i Nowej Zelandii uprawiane są pod okapem drzewostanów na plantacjach sosnowych[5].

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Dicksonia fibrosa Rozwijający się liść Dicksonia squarrosa
Pokrój
Paproć drzewiasta o kłączu, które może wznosić się na ponad 10 m wysokości (maksymalnie do 15 m[8]) i tworzyć „pień” otoczony gęstą matą korzeni powietrznych[7] osiągający nawet ponad 2 m średnicy (D. antarctica i D. fibrosa)[10]. U części gatunków pień bywa też cienki, a rzadko też płożący (np. formy D. lanata z Nowej Zelandii)[7]. Pnie pokryte są w górnej części w różnym stopniu długimi, wielokomórkowymi, żółtymi lub brązowymi włoskami[9] (brak łusek, typowych dla podobnych poza tym olbrzymek Cyathea)[7]. U wielu gatunków pień chroniony jest dodatkowo płaszczem tworzonym przez zasychające i otulające go stare liście[11].
Liście
Skupione w okazały pióropusz na szczycie pnia[5]. Liście są duże – osiągają do 4 m długości[7], najczęściej jednak mają długość w przedziale 1,8 do 2,4 m[12]. Ich blaszka jest co najmniej dwukrotnie pierzasto złożona[9][13]. Wszystkie liście są jednakowe lub liście płodne różnią się od płonnych (występuje dimorfizm) – ich tkanka asymilacyjna jest zredukowana[7]. Końcowe odcinki liści są siedzące, piłkowane na brzegach lub pierzastowcinane[9]. Liście są zwykle owłosione u nasady i od spodu[9] (brak łusek), czasem brodawkowate, liście zwykle są szorstkie i twarde[7].
Zarodnie
Zebrane są w kuliste lub owalne kupki zarodni (sori) tworzące się na końcach żyłek przewodzących na skraju odcinków liścia, na ich dolnej stronie[7][13]. Kupki zarodni chronione są przez zawijający się nad nimi brzeg liścia oraz błoniastą zawijkę[13], charakterystyczną ze względu na to, że jest dwuczęściowa, asymetryczna, położona bocznie i ma formę miseczkowatą[7]. Zarodnie mają cienkie ścianki[7] i wyrastają na wypukłości, utworzonej przez tkankę liścia, zwanej łożyskiem[13].
Zarodniki
Kulistawe[9], opatrzone blizną tetraedryczną w kształcie litery Y, o powierzchni gładkiej lub w różnym stopniu grudkowatej[7].

Systematyka | edytuj kod

W systemie PPG I (2016) i wcześniejszym systemie Smitha i in. (2006) jeden z trzech rodzajów w rodzinie diksoniowatych Dicksoniaceae M.R.Schomb.[3], rzadziej klasyfikowany jest do szerzej ujmowanej rodziny olbrzymkowatych Cyatheaceae (w ramach podrodziny Dicksonioideae Link)[14] . Rodzaj wyewoluował w jurze (między 208 a 144 milionami lat temu), kiedy olbrzymkowce cechowały się wielkim zróżnicowaniem[15]. Rodzaj był szeroko rozprzestrzeniony – skamieniałości (zarodniki) go reprezentujące znane są z Europy z jury i trzeciorzędu[16]. W trakcie paleogenu (ponad 20 milionów lat temu) nastąpił regres rodzaju i współczesny jego zasięg jest traktowany jako reliktowy[15].

Rodzaj opisany został na podstawie okazów D. arborescens przywiezionych z Wyspy Świętej Heleny z pierwszej podróży Jamesa Cooka przez francuskiego botanika Charlesa-Louisa L’Héritier de Brutelle w 1788 w pracy Sertum Anglicum. Upamiętnił on nazwą rodzajową botanika specjalizującego się w mszakachJamesa Dicksona (1738–1822)[17].

Między gatunkami Dicksonia mieszańce występują rzadko. Znane są mieszańce m. nowozelandzkimi gatunkami D. fibrosa i D. squarrosa[18].

Wykaz gatunków[6]

Zastosowanie | edytuj kod

Diksonię antarktyczną D. antarctica i D. squarrosa sprowadzono w XIX wieku jako rośliny ozdobne do Europy[19]. Pierwszy z tych gatunków należy do najbardziej rozpowszechnionych w uprawie gatunków paproci drzewiastych. On, ale też D. fibrosa i D. squarrosa, uprawiane są w gruncie na terenach o łagodnym klimacie (Zachodnia Europa, USA, Japonia), gdzie nie występują większe mrozy. Szczególnie na nie wrażliwe są osobniki młode, podczas gdy te mające ponad 1 m wysokości cechują się pewną mrozoodpornością[19]. Diksonia antarktyczna sadzona jest w Australii także w roli żywopłotów[20], a jej liście stanowiły dawniej w tym kraju tradycyjną ozdobę bożonarodzeniową[8].

Pnie tych paproci wykorzystywane są po rozdrabnianiu do tworzenia mieszanek podłoży do upraw (czasem z dodatkiem włókien kokosowych, torfowców, granulowanej kory drzew)[20]. Podłoże z rozdrobnionych pni diksonii jest wysoko cenione zwłaszcza przez uprawiających epifityczne storczyki[11]. Problematyczne jest podłoże do uprawy storczyków wytwarzane w Brazylii (tzw. „xaxim”) z rosnącej tam D. sellowiana, dla której stało się to głównym zagrożeniem[5]. Mimo że pnie paproci nie zawierają drewna, są na tyle masywne, że bywają wykorzystywane jako surowiec konstrukcyjny. Pnie Dicksonia squarrosa wykorzystywano na Nowej Zelandii do wykładania pomostów na terenach bagnistych[21]. Maorysi budowali z ich pni także budynki do przechowywania żywności[8]. Aborygeni australijscy wykorzystywali kłącza tych paproci jako źródło skrobi[8]. W Ameryce Środkowej i Południowej z pni wyrabia się ozdobne pojemniki do uprawy roślin[11].

Uprawa | edytuj kod

Rośliny o zróżnicowanej odporności na mróz (najbardziej odporne uprawiane mogą być w strefach mrozoodporności 8–10)[4], także w zależności od wieku (starsze okazy są bardziej odporne)[19]. Wymagają ochrony przez wiatrem i stałej, dużej wilgotności (są bardzo wrażliwe na suszę). Preferują stanowiska zacienione lub w półcieniu oraz gleby torfiaste[4].

Paprocie te rozmnażane są przez sadzonki – ścięte fragmenty pni ukorzenia się w wilgotnym podłożu[12] lub z zarodników[4].

Przypisy | edytuj kod

  1. A.R.A.R. Smith A.R.A.R. i inni, A classification for extant ferns, „Taxon”, 55 (3), 2006, s. 705–731, DOI10.2307/25065646, JSTOR25065646  (ang.).
  2. a b Dicksonia L'Héritier. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-01-28].
  3. a b c The Pteridophyte PhylogenyT.P.P. Group The Pteridophyte PhylogenyT.P.P., A community-derived classification for extant lycophytes and ferns, „Journal of Systematics and Evolution”, 54 (6), 2016, s. 563–603, DOI10.1111/jse.12229 .
  4. a b c d e f g Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005, s. 304-305. ISBN 3-8331-1916-0.
  5. a b c d e f Janet Marinelli (red.), Wielka Encyklopedia Roślin, Warszawa: wyd. Świat Książki, 2006, s. 318, ​ISBN 83-7391-888-4
  6. a b Dicksonia L'Hér.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-28].
  7. a b c d e f g h i j k l Large i Bragins 2004 ↓, s. 282-284.
  8. a b c d e David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 291. ISBN 978-1-107-11502-6.
  9. a b c d e f K.U.Kramer, P.S. Green (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. I. Pteridophytes and Gymnosperms. Berlin, Heidelberg, New York, London, Paris, Tokyo, Hongkong, Barcelona: Springer-Verlag, 1990, s. 98-99. ISBN 0-387-51794-4.
  10. a b Large i Bragins 2004 ↓, s. 19-20.
  11. a b c d Sarah Noben, Michael Kessler, Anna Weigand, Adrian Tejedor, Wilson D. Rodriguez Duque, Luis Fernando Giraldo Gallego, Marcus Lehnert. A Taxonomic and Biogeographic Reappraisal of the Genus Dicksonia (Dicksoniaceae) in the Neotropics. „Systematic Botany”. 43, 4, s. 839–857, 2018. DOI: 10.1600/036364418X697634
  12. a b Sue Olsen: Encyclopedia of Garden Ferns. Portland, Or.: Timber Press, 2007, s. 201-205. ISBN 978-0-88192-819-8.
  13. a b c d Patrick J. Brownsey, John C. Smith-Dodsworth: New Zealand Ferns and Allied Plants. Auckland: David Bateman Ltd, 2000, s. 83-84. ISBN 1-86953-003-9.
  14. Maarten J. M. Christenhusz, Mark W. Chase. Trends and concepts in fern classification. „Annals of Botany”. 113, 4, s. 571–594, 2014. DOI: 10.1093/aob/mct299
  15. a b Large i Bragins 2004 ↓, s. 28.
  16. Large i Bragins 2004 ↓, s. 25.
  17. Large i Bragins 2004 ↓, s. 47-48.
  18. Large i Bragins 2004 ↓, s. 58.
  19. a b c Large i Bragins 2004 ↓, s. 34-35.
  20. a b Large i Bragins 2004 ↓, s. 27-29.
  21. Large i Bragins 2004 ↓, s. 30.

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Diksonia" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy