Dmitrij Szostakowicz


Dmitrij Szostakowicz w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Dmitrij Dmitrijewicz Szostakowicz, ros. Дмитрий Дмитриевич Шостакович i (ur. 12 września?/25 września 1906 w Sankt Petersburgu, zm. 9 sierpnia 1975 w Moskwie) – rosyjski kompozytor, pianista i pedagog. Często uważany za najwybitniejszego symfonika XX wieku.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Tablica pamiątkowa na ścianie domu, w którym urodził się Dmitrij Szostakowicz

Urodził się w Sankt Petersburgu w rodzinie rosyjskiej. Podobnie jak Igor Strawiński miał polskie korzenie. Jego dziadek od strony ojca, Bolesław Szostakowicz, był rodem z Wilna. Uczestniczył on w powstaniu styczniowym, a w 1866 został zesłany na Syberię w okolice Tomska w wyniku represji, które miały miejsce po próbie dokonania zamachu na cara Aleksandra II przez Dymitra Karakozowa. Kiedy okres jego kary się skończył, Szostakowicz postanowił pozostać na Syberii[1].

W Petersburgu (ówczesnym Piotrogradzie) Dymitr Szostakowicz ukończył konserwatorium w 1923 na wydziałach fortepianu i kompozycji. W 1926 rozgłos zdobyła jego pierwsza symfonia. W 1927 otrzymał dyplom honorowy na I Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Jest twórcą sześciu koncertów, piętnastu kwartetów smyczkowych i piętnastu symfonii.

Jest jednym z kompozytorów z pokolenia muzyków, których działalność przypadła w czasach porewolucyjnych. Bardzo wcześnie rozpoczął komponowanie; studiował w konserwatorium petersburskim (fortepian – L. Nikołajew, kompozycja – M. Steinberg). Dyplom z fortepianu uzyskał w 1923, dwa lata później – dyplom z kompozycji. Niemal równocześnie z ukończeniem studiów miał miejsce debiut kompozytorski Szostakowicza: wykonanie (1926) I Symfonii, pisanej jeszcze w konserwatorium. I Symfonia ukazuje już cechy długo później właściwe twórczości Szostakowicza: zamiłowanie do kontrastów wyrazowych (bezpośrednie następstwo groteskowo-ironicznych fragmentów z prawdziwie lirycznymi) i drapieżną dramatyczność. Wpływy muzyki Schönberga, Křenka i Hindemitha można odnaleźć w operze Nos (1928) do libretta opartego na opowiadaniu Nikołaja Gogola. Bogata polirytmia, wykroczenie poza ramy tonalności, nowatorstwo instrumentalne, zastosowane śpiewu mówionego – oto podstawowe, wyróżniające dzieło cechy.

Motyw DSCH (Dmitri Schostakowitsch) użyty przez kompozytora w wielu jego dziełach

Po III Symfonii „Pierwszomajowej” (1929), radzieckim odpowiedniku (z uwagi na treść ideowo-programową) IX Symfonii Beethovena, i balecie Złoty wiek (1930) Szostakowicz skomponował drugą z kolei operę: Lady Makbet mceńskiego powiatu (1932); jej główne właściwości to rozwiązania teatralne, przerzucenie akcji muzycznej na plan symfoniczny, szokujące pomysły scenograficzno-instrumentacyjne. Radykalizm języka muzycznego Szostakowicza okazał się jednak nie do przyjęcia dla ówczesnej stalinowskiej ideologii polityczno-kulturalnej. Po paru niefortunnych próbach znalezienia właściwego rozwiązania sytuacji kompozytor zdecydował się zrezygnować z dotychczasowego stylu i techniki kompozytorskiej, z poszukiwania nowych środków, uprościł język na rzecz maksymalnej komunikatywności wyrazu i nieskomplikowanej formy.

Walter Ulbricht z żoną Lotte (po lewej) i Szostakowicz (po prawej) wśród publiczności na koncercie (1950)

W okresie wojny napisał VII Symfonię „Leningradzką” o ilustracyjnym charakterze. Ten utwór i towarzysząca mu legenda przyniosły kompozytorowi popularność, także za granicą, zwłaszcza w USA. Gdy zakończenie wojny Szostakowicz powitał pogodną, Haydnowską IX Symfonią, spotkał się znowu z gwałtownym atakiem krytyków, którzy oczekiwali od niego monumentalnego, patetycznego utworu ku czci zwycięstwa nad Niemcami.

Ciągłe konflikty ze stalinowską cenzurą doprowadziły do utracenia przez kompozytora wszelkich przywilejów w 1948. Ograniczenia w muzyce Szostakowicza i w jego stylu życiowym zostały nieco złagodzone w 1949, po napisaniu kantaty „Pieśni lasu”, gdzie Stalin był sławiony jako „wielki ogrodnik”. W tym samym roku Szostakowicz odzyskał paszport i reprezentował ZSRR na międzynarodowym kongresie muzycznym w Stanach Zjednoczonych. W 1960 wstąpił do KPZR.

W 1962 Szostakowicz był nominowany do Oscara za muzykę do filmu Chowańszczyzna (1959)[2]. W 1973 został laureatem prestiżowej duńskiej Nagrody Fundacji Muzycznej Léonie Sonning.

Grób Szostakowicza na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie (2002)

Trzon twórczości Szostakowicza tworzą symfonie, piętnaście dzieł powstałych w ciągu 46 lat, którym twórca zawdzięcza miano jednego z najwybitniejszych symfoników XX w. Formalnie Szostakowicz jest kontynuatorem tradycji beethovenowskiej: stosuje klasyczny wieloczęściowy model symfoniczny, zachowuje klasyczne uformowanie wewnętrzne poszczególnych części. Monumentalizm, patos, zawsze silny pierwiastek dramatyczny, bogata inwencja melodyczna, krańcowe natężenie ekspresji, dynamizm i witalność – oto cechy muzyki wielkiego rosyjskiego symfonika[3].

Został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie[4].

Dzieła (wybór) | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Dzieła Dymitra Szostakowicza.

Utwory orkiestrowe | edytuj kod

Symfonie | edytuj kod

15 symfonii stanowi najważniejszą część całego muzycznego dorobku Szostakowicza. Pierwsza, napisana u progu kariery i stanowiąca pracę dyplomową kompozytora, przyniosła mu uznanie i popularność; piętnasta, ukończona na krótko przed śmiercią, stanowi podsumowanie 50 lat pracy twórczej. Każde z wymienionych poniżej piętnastu dzieł zaznaczyło pewien etap w życiu kompozytora i w historii jego narodu:

  • 1923–1925: I Symfonia f-moll, op. 10
  • 1927: II Symfonia H-dur „Październikowi”, op. 14
  • 1929–1930: III Symfonia Es-dur „Pierwszomajowa”, op. 20
  • 1935–1936: IV Symfonia c-moll, op. 43
  • 1937: V Symfonia d-moll, op. 47
  • 1939: VI Symfonia h-moll, op. 54
  • 1941: VII Symfonia C-dur „Leningradzka”, op. 60
  • 1943: VIII Symfonia c-moll, op. 65
  • 1945: IX Symfonia Es-dur, op. 70
  • 1953: X Symfonia e-moll, op. 93
  • 1956–1957: XI Symfonia g-moll „Rok 1905”, op. 103
  • 1959–1961: XII Symfonia d-moll „Rok 1917”, op. 112
  • 1962: XIII Symfonia b-moll „Babi Jar”, op. 113
  • 1969: XIV Symfonia, op. 135 na sopran, bas i orkiestrę smyczkową
  • 1971: XV Symfonia A-dur, op. 141

Utwory na instrument solowy z orkiestrą | edytuj kod

Suity | edytuj kod

  • 1927–1928: Suita z opery „Nos”, op. 15a
  • 1929–1932: Suita z baletu „Złoty wiek”, op. 22a
  • 1931: Suita z baletu „Bolec”, op. 27a
  • 1931: Suita z muzyki do filmu „Złote góry”, op. 30a
  • 1932: Suita z muzyki do przedstawienia „Hamleta”, op. 32a
  • 1934: I Suita na orkiestrę jazzową, op. 38
  • 1938: II Suita na orkiestrę jazzową, bez op.
  • 1945: Suita z baletu „Jasny strumień”, op. 39a

Utwory fortepianowe | edytuj kod

  • 3 tańce fantastyczne
  • 1926: I Sonata fortepianowa, op. 12
  • 1932–1933: 24 preludia, op. 34
  • 1943: II Sonata fortepianowa h-moll, op. 61 dedykowana pamięci Leonida Nikołajewa
  • 1950–1951: 24 preludia i fugi, op. 87
  • 1953: Concertino a-moll na 2 fortepiany, op. 94

Utwory kameralne | edytuj kod

Popiersie Szostakowicza w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach
  • 1924–1925: Dwa utwory na oktet smyczkowy: Preludium d-moll i Scherzo g-moll, op. 11
  • 1934: Sonata na wiolonczelę i fortepian d-moll, op. 40, ded. Wiktorowi Kubackiemu[5]
  • 1938: I Kwartet smyczkowy C-dur, op. 49
  • 1940: Kwintet fortepianowy g-moll, op. 57
  • 1944: II Trio na skrzypce, wiolonczelę i fortepian, e-moll, op. 67, ded. Iwanowi Sollertyńskiemu
  • 1946: III Kwartet smyczkowyF-dur, op. 73
  • 1949: IV Kwartet smyczkowy D-dur, op. 83
  • 1952: V Kwartet smyczkowy B-dur, op. 92
  • 1956: VI Kwartet smyczkowy G-dur, op. 101
  • 1960: VII Kwartet smyczkowy fis-moll, op. 108
  • 1960: VIII Kwartet smyczkowy c-moll, op. 110
  • 1964: IX Kwartet smyczkowy Es-dur, op. 117
  • 1964: X Kwartet smyczkowy As-dur, op. 118
  • 1966: XI Kwartet smyczkowy f-moll, op. 122
  • 1968: XII Kwartet smyczkowy Des-dur, op. 133
  • 1968: Sonata na skrzypce i fortepian G-dur, op. 134
  • 1970: XIII Kwartet smyczkowy b-moll, op. 138
  • 1973: XIV Kwartet smyczkowy Fis-dur, op. 142
  • 1974: XV Kwartet smyczkowy es-moll, op. 144
  • 1975: Sonata na altówkę i fortepian C-dur, op. 147

Utwory wokalne | edytuj kod

  • 1922: Dwie bajki Kryłowa na mezzosopran, chór i orkiestrę op. 4
  • 1928–1932: Sześć romansów do wierszy poetów japońskich na tenor z orkiestrą, op. 21
  • 1936–1937: Cztery romanse do wierszy A. Puszkina na bas z akompaniamentem fortepianu, op. 46
  • 1942: Sześć romansów do wierszy poetów brytyjskich w tłumaczeniu B. Pasternaka i S. Marszaka na bas z fortepianem, op. 62, później zinstrumentalizowane i wydane jako op. 62a (1943), inny wariant jako op. 140 (1971)
  • 1943: „Pieśń patriotyczna” do słów E. Dołmatowskiego
  • 1943: „Pieśń o Armii Czerwonej” do słów M. Gołodnego wraz z A. Chaczaturianem
  • 1948: „Z żydowskiej poezji ludowej” na sopran, alt, tenor z fortepianem, op. 79, później zinstrumentalizowane jako op. 79a
  • 1950: Dwa romanse do wierszy M. Lermontowa na głos z fortepianem, op. 84
  • 1950–1951: Cztery pieśni do słów E. Dołmatowskiego na głos z fortepianem, op. 86
  • 1952: Cztery monologi do wierszy A. Puszkina na bas z fortepianem, op. 91
  • 1952–1953: „Pieśni greckie” (tłum. S. Bołotina i T. Sikorskiej) na głos z fortepianem
  • 1954: „Pieśni naszych dni” do słów E. Dołmatowskiego na bas z fortepianem, op. 98
  • 1954: „Były pocałunki” do słów E. Dołmatowskiego na głos z fortepianem
  • 1956: „Pieśni hiszpańskie” (tłum. S. Bołotina i T. Sikorskiej) na mezzosopran z fortepianem, op. 100
  • 1960: „Satyry”, pięć romansów do słów Saszy Czornego na sopran z fortepianem, op. 109
  • 1965: Pięć romansów do tekstów z tygodnika „Krokodił” na bas z fortepianem, op. 121
  • 1966: „Przedmowa do pełnego wydania moich dzieł i krótkie rozważanie z powodu tej przedmowy” na bas z fortepianem, op. 123
  • 1967: Siedem wierszy A. Błoka na sopran i trio fortepianowe, op. 127
  • 1967: „Wiosna, wiosna” do wierszy A. Puszkina na bas z fortepianem, op. 128
  • 1971: Sześć romansów na bas z orkiestrą kameralną, op. 104 (po op. 62)
  • 1973: Sześć wierszy M. Cwietajewej na kontralt z fortepianem, op. 143, zinstrumentowane jako op. 143a
  • 1974: Suita do słów Michelangelo Buonarroti w tłumaczeniu A. Efrosa na bas z fortepianem, op. 145, zinstrumentowane jako op. 145a
  • 1974: Cztery wiersze kapitana Lebiadkina (z powieści F. Dostojewskiego „Biesy”) na bas z fortepianem, op. 146

Utwory sceniczne | edytuj kod

Opery i operetki | edytuj kod

Balety | edytuj kod

  • 1929: Złoty wiek, op.22 – balet w 3 aktach, libretto A.Iwanowski, prapremiera Leningrad 26 października 1930
  • 1931: Bolec, op.27 – balet w 3 aktach, libretto W.Smirnow, prapremiera Leningrad 8 kwietnia 1931
  • 1934–1935: Jasny strumień, op. 39 – balet komiczny w 3 aktach z prologiem do libretta F. Łopuchowa i A. Piotrowskiego, prapremiera w Małym Teatrze Operowym w Leningradzie 4 czerwca 1935, baletmistrz F. Łopuchow

Odznaczenia | edytuj kod

Kontrowersje wokół muzyki i osoby | edytuj kod

Zainteresowanie muzyką Szostakowicza przez lata determinowała polityka. W czasie wojny „w atmosferze zaciekawienia sztuką sojusznika… na Zachodzie setki razy wykonano Symfonię Leningradzką.” Zimna wojna „radykalnie zmieniła ten stan (…) i talent Szostakowicza uznano za zmarnowany przez podporządkowanie się wymogom państwowej ideologii”. Po jego śmierci kontrowersje narosły i „w znacznym stopniu przyczyniło się do tego opublikowanie w 1979 roku w Stanach Zjednoczonych książki Solomona Wołkowa Świadectwo[7], przedstawionej jako pamiętniki kompozytora. Fakty zrelacjonowane w tym apokryfie po raz pierwszy pokazały warunki, w jakich żyli artyści w komunizmie”[8]. W 1987 roku według Świadectwa nakręcony został film fabularny pod tytułem Testament w reżyserii Tony Palmera, w głównej roli wystąpił Ben Kingsley[9]. Szostakowicz jest bohaterem sztuki Davida Pownalla Mistrzowska klasa o wprowadzaniu socrealizmu w 1948 roku do radzieckiej muzyki[10], a także powieści "Zgiełk czasu" Juliana Barnesa[11]. W 1987 roku powstał film dokumentalny Symfonie wojenne – Szostakowicz kontra Stalin.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Elizabeth Wilson, Shostakovich: A Life Remembered (2006), s. 4
  2. Khovanshchina (1959) Awards (ang.). W: IMDb [on-line]. [dostęp 2018-08-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-08-08)].
  3. Teresa Chylińska, Stanisław Haraschin, Bogusław Schaeffer: Przewodnik koncertowy. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1991. ISBN 83-224-0132-9.
  4. Могилы знаменитостей. Московский некрополь. Шостакович Дмитрий Дмитриевич (1906-1975)
  5. Anna Mikolon. Źródła i uwarunkowania inspiracji muzycznej w twórczości Dymitra Szostakowicza i Benjamina Brittena. „Ars inter Culturas”. 4, s. 149, 2015. ISSN 2083-1226
  6. Laurel E. Fay: Shostakovich: A Life. Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 203–204. ISBN 978-019-518251-4.
  7. Wydana po polsku w 1987 roku, w nielegalnym obiegu.
  8. Danuta Gwizdalanka Przemiany kultury muzycznej XX wieku. PWM Kraków 2011, s. 91.
  9. Testament / Testimony. [dostęp 2017-02-16].
  10. Frank Rich: Opis fabuły sztuki Master class (ang.). The New York Times, 1986. [dostęp 2018-03-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-24)].
  11. Opis fabuły książki Zgiełk czasu (pol.). [dostęp 2018-03-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-24)].

Bibliografia | edytuj kod

  • Dmitrij Dmitriewicz Szostakowicz: Notograficzeskij sprawocznik (Katalog tematyczny), red. J.L. Sadownikow, Moskwa 1961.
  • I.I. Martynow: Dmitrij Szostakowicz, Moskwa 1946, wznowienie 1962, tłum. niem. Berlin 1947, tłum. ang. N. York 1947, wznowienie Westport (Conn.) 1970.
  • K. Meyer: Dymitr Szostakowicz, Kraków 1973.
  • S. Volkov: Testimony. The Memoirs of Dmitri Shostakowich, 1987, tłum. pol. Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szostakowicza, Warszawa
  • K. Meyer: Chostakovitch, Paryż 1994;
  • K. Meyer: Dymitr Szostakowicz i jego czasy, Warszawa 1999.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Dmitrij Szostakowicz" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy