Dyskusja:Udine


Dyskusja:Udine w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Spis treści

Historiaedytuj kod

Starożytnośćedytuj kod

W II w. p.n.e. cały teren północno-wschodniej części Półwyspu Apenińskiego zajęli Rzymianie i utworzyli tu prowincję, dla której następnie przyjęła się nazwa Forum Iulii, zapożyczona od założonej w prowincji przez Rzymian miejscowości pod tą samą nazwą, której forma, ewoluując w średniowieczu, przyjęła się w znanej dziś postaci Friuli.

W I w. p.n.e. na Wzgórzu Zamkowym dzisiejszego Udine, Rzymianie założyli castrum (z łac. warownia, twierdza, gród).

Średniowieczeedytuj kod

Wraz z upadkiem Imperium Romanum terytorium prowincji podzieliło jego losy doświadczając inwazji germańskiego plemienia Markomanów, Wizygotów, Hunów i Ostrogotów, by następnie znaleźć się pod panowaniem bizantyńskim.

W latach 568–776 teren Friuli znajdował się pod władzą Longobardów, którzy utworzyli tu Ducato del Friuli (z włos. Księstwo Friulu, ze stolicą we wspomnianej osadzie Forum Iulii (obecnie Cividale). W tym okresie na udińskim Wzgórzu Zamkowym powstała pierwsza osada, która następnie dała początek pierwszemu średniowiecznemu założeniu zamkowemu.

11 czerwca 983 cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego (w latach 967–983) Otto II z saskiej linii dynastii Liudolfingów, w wystawionym tego dnia dokumencie darowuje[1] dla patriarchy akwilejskiego (w latach 963–983/984) Rodoaldo pięć zamków w następujących osadach: Udine, Braitan, Fagagna, Gruagno oraz Buia. Powyższy dokument jest najstarszym znanym, przekazującym pierwszą pewną wiadomość o istnieniu zamku oraz osady Udine, a ponadto podaje najstarszą znaną formę nazwy – Udene, którą z powodzeniem stosowano jeszcze w początkach XVII w.[2].

3 kwietnia 1077 król Królestwa Niemieckiego Henryk IV nadał dla patriarchy akwilejskiego (w latach 1068–1077) Sigeardo di Tengling inwestyturę wraz z wszystkimi przywilejami książęcymi, któreż to prawa odnosiły się do terytorium między Livenza a rzeką Isonzo, co było aktem ukonstytuowania w pełni suwerennego i samorządnego, feudalnego państwa Friuli, którego jedynymi władcami zostali patriarchowie Akwilei. Oznaczało to również powstanie dualizmu władzy patriarchów akwilejskich, który wyrażał się w równoczesnym sprawowaniu przez nich władzy duchownej (od czasu powstania w 606 r. Patriarchatu Akwilejskiego w znaczeniu diecezjalnym) oraz świeckiej władzy książęcej (od czasu powstania w 1077 feudalnego państwa Friuli)[3], co bezpośrednio przekładało się na duży rozdźwięk pomiędzy obszarami objętymi jedną (duchowną) i drugą (świecką) władzą patriarszą, gdyż terytoria te były od siebie całkowicie niezależne, podobnie jak władza świecka i duchowna patriarchów, które od siebie w żaden sposób nie zależały[4].

W XII w. obrazu w pełni ukształtowanego suwerennego i samorządnego państwa Friuli dopełnił powołany podówczas parlament Friuli, składający się z delegatów poszczególnych miast friulskich, który, od 1420, wraz z przyjętą podówczas dla terytorium friulskiego nazwą Patria del Friuli (Ojczyzna Friulu) nazwany został Parlamento della Patria del Friuli (Parlament Ojczyzny Friulu), od 1483 obradował na Zamku w Udine, do czego od 1567 posłużyła mu specjalnie w tym celu zbudowana wielka, zamkowa sala zwana Salone del Parlamento (Salon Parlamentu), w której parlament, od XV w. jedno z trzech głównych ciał politycznych rządzących we Friuli, obradował nieprzerwanie do 1797.

W 1222 patriarcha akwilejski (w l. 1218–1251) Berthold von Andechs-Meranien (ok. 1180–23 V 1251) przeniósł siedzibę patriarchów z Akwilei do Udine, do świetnie nadającego się do tego celu średniowiecznego zamku. Jednym z powodów przeprowadzki była zapewne chęć łatwiejszego i skuteczniejszego administrowania Patriarchatem, gdyż stolica matropolitalna Patriarchatu – Akwileja, była położona peryferyjnie, w przeciwieństwie do Udine, leżącego w centrum państwa Friuli. Równie ważne były kwestie bezpieczeństwa patriarchów, którego nie mogła już zapewnić Akwileja znajdująca się na zupełnie płaskiej nizinie nadadriatyckiej, tyle uniemożliwiającej wzniesienie wokół miasta warownych fortyfikacji, dających możliwość skutecznej obrony, co i leżąca na szlaku powtarzających się od wieków wypraw wojskowych organizowanych (często w celach łupieżczych) przez władców najrozmaitszych ludów zamieszkujących tereny dzisiejszej Słowenii i Węgier. Ponadto, w XIII w. patriarchowie już nie posiadali pałacu w Akwilei, gdyż po tym, jak ostatni pałac został zburzony kilka wieków wcześniej, nikt go ani nie odbudował, ani nie wzniósł nowego[5]. W związku z powyższym, od przeniesienia dworu w 1222, do ok. 1420, średniowieczny zamek w Udine, leżący na ufortyfikowanym Wzgórzu Zamkowym, służył za siedzibę patriarchów akwilejskich.

Przeniesienie siedziby patriarchów akwilejskich (de facto świeckiej stolicy patriarchalnego państwa Friulu (natomiast stolicą metropolitalną Patriarchatu Akwilejskiego, czyli diecezji patriarchalnej, pozostała niezmiennie Akwileja) do Udine, było w historii miasta zdarzeniem o przełomowym znaczeniu i zaważyło szczególnie pozytywnie na jego dalszych losach gdyż, to właśnie dzięki temu rozpoczął się okres pełnego rozwoju gospodarczego i politycznego Udine, poczynając już od czasów sprawcy przeprowadzki, czyli patriarchy Bertoldo'a di Andechs–Merania, który, z jednej strony zaczął bardzo czynnie popierać rozwój udińskiego handlu, wspierając zwłaszcza najrozmaitszych niezależnych kupców, a także sprawił, iż w ślad za nim do miasta przybyła "żywa" gotówka, czyli bankierzy z Toskanii, których obecność gwarantowała sfinansowanie wszystkich przedsięwzięć państwowych, kościelnych, miejskich i prywatnych, podejmowanych w rozrastającej się w szybkim tempie, nowej stolicy państwa Friuli, a z drugiej strony, patriarcha nie zapomniał o swej pasterskiej posłudze i zadbał o rozwój religijności swoich udińskich "owieczek", czego przykładem może być wzniesiony podówczas z rozkazu patriarchy Chiesa [Kościół] di S. Odorico, który ulokował poza obrębem drugiego pasa murów miejskich, w miejscu, w którym stał dotychczasowy Chiesetta [Kościółek] di S. Girolamo wybudowany ok. 1000 r..

W 1348 miało miejsce trzęsienie ziemi, skutkiem czego zniszczona została m.in. fasada katedry w Udine.

W 1420 Udine zostało stolicą tzw. Patria del Friuli (Ojczyzna Friulu), która od tego roku była prowincją utworzoną przez Republikę Wenecką z podporządkowanych sobie terytoriów Patriarchatu Akwilejskiego, dlatego też, od owego 1420 władzę wykonawczą i administracyjną w Ojczyźnie Friulu sprawował luogotenente veneto, czyli namiestnik wenecki[6], oficjalnie zw. Luogotenente della Patria del Friuli (Namiestnik Ojczyzny Friulu), który w miejsce patriarchów zajmował Zamek udiński, a dla zachowania pewnych pozorów, od 1483 w Zamku zaczął także obradować Parlamento della Patria del Friuli (Parlament Ojczyzny Friulu). Obszar prowincji Ojczyzna Friulu (po łac. zwanej Patria Fori Iulii), którą Rep. Wenecka dzierżyła do 1797, ulegający na przestrzeni wieków stosunkowo niewielkim zmianom, w porównaniu do dzisiejszych granic administracyjnych Regionu Friuli–Venezia Giulia, był mniejszy i zajmował centralną i południową część obecnej Prowincji Udine oraz Prowincji Pordenone, z miejscowościami: Venzone, Gemona del Friuli i Tricesimo na północy, Cividale del Friuli i Palmanova na wschodzie, Monfalcone[7], Cervignano del Friuli, Muzzana del Turgnano i Portogruaro na południu, a na zachodzie z Pordenone i jego południowymi okolicami[8] Na terenie prowincji znajdowały się cztery opactwa – na pd-wsch. "Rosazo" (czyli Abbazia di San Pietro di Rosazzo, na pd-zach. "Sumaga" (czyli Abbazia di Summaga, skasowane po śmierci 22 I 1799 ostatniego opata) oraz "Sesto" (czyli Abbazia di Sesto al Reghena, a także "Mozo"[9], natomiast o obronności prowincji decydowały m.in., na pn-wsch. ufortyfikowane w średniowieczu miasto Venzone, broniące głównego traktu, przy którym leży, używanego od starożytności do przeprawy z krain zaalpejskich do Italii, a na pd-wsch. równie ważna Rocca (twierdza) w mieście Monfalcone, która utraciła tak wielkie znaczenie dopiero 7 X 1593, gdy rozpoczęto przeistaczać niewielką osadę Palmanova (częściej nazywana po friulsku "Palma") w prawdziwe, warowne miasto–fortecę (identycznie jak Zamość).

Palmanova

Nowożytnośćedytuj kod

26 marca 1511 miało miejsce kolejne, tym razem znacznie silniejsze niż poprzednie, trzęsienie ziemi, w wyniku którego poważnemu uszkodzeniu uległa duża część zabudowy Udine, natomiast średniowieczny zamek na Wzgórzu Zamkowym został całkowicie zniszczony, w związku z czym w XVI w. w miejsce ruin wzniesiono obecny.

W 1518 w Udine został utworzony istituto della contadinanza, czyli instytut chłopstwa (w skrócie zw. Contadinanza), w celu wspierania i ochrony interesów mieszkańców wsi, szczególnie w konfrontacji z Parlamentem Ojczyzny Friulu, oraz dla zabezpieczenia odpowiedniej ilości broni przydzielanej dla najbiedniejszych ludzi z gminu odbywających służbę wojskową, w związku z czym urząd szybko stał się trzecim ciałem politycznym w prowincji.

W poł. XVI w. miasto liczyło ok. 15.000 mieszkańców.

W latach 1726–1759 włoski malarz Giovanni Battista Tiepolo stworzył dla pałaców, domów, świątyń i zamku w Udine szereg fresków i obrazów, o tematyce religijnej, rodzajowej i alegorycznej, które sprawiają, iż obecnie miasto Udine określa się mianem Città del TiepoloMiasto Tiepola. Udińska twórczość Tiepola, w ujęciu chronologicznym przedstawia się następująco[10]:

  • w 1726:
    • w Palazzo Patriarcale [Pałacu Patriarchalnym, dziś Arcybiskupim], w monumentalnej klatce schodowej, na suficie fresk „Cacciata degli angeli ribelli” („Wygnanie zbuntowanych aniołów”),
    • w Duomo [katedrze, dziś Cattedrale – katedra metropolitalna], w Cappella del Santissimo Sacramento (Kaplica Przenajświętszego Sakramentu), na ścianach i sklepieniu cykl fresków Scene bibliche e angeli (Sceny biblijne i aniołowie), a do ołtarza kaplicy obraz La Resurrezione (Zmartwychwstanie),
    • w Castello [Zamku], w Salone del Parlamento (Sala Parlamentu), freski Scene militari (Sceny wojskowe),
  • w 1727:
    • w Palazzo Patriarcale, w Galleria degli ospiti (Galeria gości), na ścianie i suficie cykl fresków Storie di Abramo, Isacco e Giacobbe (Dzieje Abrahama, Izaaka i Jakuba), a w tym m.in.: (1) Il sogno di Giacobbe (Sen Jakuba), (2) Rachele nasconde gli idoli (Rachela ukrywa idole), (3) Sara e l'angelo (Sara i anioł), (4) Abramo e gli angeli (Abraham i aniołowie), (5) L'Incontro fra Giacobbe e Esaù (Spotkanie brata Jakuba i Ezawa),
  • w 1729:
    • w Palazzo Patriarcale, w 2 salach: (1) w Sala rossa (Sala czerwona), w części centralnej sufitu fresk Il giudizio di Salomone (Sąd Salomona), zaś po jego bokach cykl fresków I quattro Profeti maggiori (Czterech Proroków większych), a w tym m.in. Il profeta Geremia (Prorok Jeremiasz), (2) w Sala del trono (Sala tronu), na wszystkich ścianach duży cykl fresków Ritratti di Vescovi aquileiesi (Portrety Biskupów akwilejskich),
  • w 1730:
    • dla Duomo, do tzw. Cappella masolina (Kaplicy masolińskiej), obraz Crocifissione (Ukrzyżowanie), skąd trafił do Museo del Duomo [Muzeum Katedry] w Udine, gdzie obecnie jest przechowywany,
  • w 1732:
    • w Palazzo Patriarcale, w Cappella palatina (Kaplicy dworskiej), dwa dzieła: (1) San Carlo Borromeo (Święty Karol Boromeusz), (2) Sant'Antonio da Padova (Święty Antoni Padewski),
  • w 1735:
    • dla Seminario Patriarcale [Seminarium Patriarchalnego], do Biblioteki, pięć płócien, następnie rozproszonych, spośród których L'erezione della statua di un imperatore trafiło do Galleria degli Uffizi we Florencji, gdzie obecnie jest przechowywane,
  • w 1737:
    • dla Casa dei Filippini [Domu Księży Filipinów], dwa obrazy: (1) San Francesco di Sales (Św. Franciszek Salezy), (2) Angelo custode (Anioł Stróż), następnie przechowywane w Chiesa dei Filippini, skąd trafiły do Pinakoteki Zamku w Udine, gdzie obecnie są przechowywane,
    • dla Duomo, do Cappella dei Santi Ermacora e Fortunato (Kaplica Świętych Hermagory i Fortunata), obraz przedstawiający patronów Udine I Santi Ermacora e Fortunato (Święci Hermagora i Fortunat),
  • w 1738:
    • dla Duomo, do Cappella della Santissima Trinità (Kaplica Trójcy Przenajświętszej), do ołtarza kaplicy obraz La Santissima Trinità (Trójca Przenajświętsza),
  • w 1740:
    • dla Palazzo Caiselli, do plafonu jednej z sal, obraz przedstawiający alegorię La Fortezza e la Sapienza (Siła i Mądrość), skąd trafił do Pinakoteki Zamku w Udine, gdzie obecnie jest przechowywany,
  • w 1743:
    • w Palazzo Caiselli, w jednym z salonów, Le tentazioni di S. Antonio, obecnie przeniesione,
  • w 1750:
    • do Casa Montegnacco, obraz Consilium in arena (Konsylium na Arenie) uważany współcześnie za jedno z najlepszych płócien Tiepola, z Casa Montegnacco trafił do Pinakoteki Zamku w Udine, gdzie obecnie jest przechowywany,
  • w 1756:
    • dla Oratorio della Purità, do ołtarza głównego obraz L'Immacolata (Niepokalana [Najświętsza Maria Panna]),
  • w 1759:
    • w Oratorio della Purità, na sklepieniu fresk L'Assunta (Wniebowzięcie)

Dnia 6 lipca 1751, na mocy bulli Iniuncta nobis wydanej (pod naciskiem austriackim) przez papieża Benedykta XIV, utworzony w 606 roku Patriarchat Akwilejski został zlikwidowany, a w jego miejsce dnia 19 stycznia 1752 Benedykt XIV powołał 2 archidiecezje: jedną na ziemiach pod władzą austriacką – Arcidiocesi di Gorizia, której pierwszym arcybiskupem został konsekrowany 18 kwietnia 1752 Carlo Michele dei conti d'Attems, a drugą na ziemiach pod władzą włoską – Arcidiocesi di Udine.

W 1797, wraz z upadkiem Republiki Weneckiej, nastąpiła okupacja Udine przez oddziały wojsk francuskich generała Napoleona Bonaparte (1769–1821)

W 1798 miasto przeszło pod władzę austriackiego Świętego Cesarstwa Rzymskiego (w 1804 przemianowanego na Cesarstwo Austriackie).

XIX wiekedytuj kod

26 grudnia 1805 miasto Udine wraz z całym regionem Friuli oraz Veneto, Istrią i Dalmacją, formalnie zostało przekazane pod władzę francuską, na mocy podpisanego owego dnia w Bratysławie pokoju austriacko-francuskiego, wymuszonego na Ces. Austriackim klęską poniesioną 2 grudnia 1805 pod Austerlitz, natomiast za datę realnego objęcia terytorium Friuli przez Francuzów uważa się dzień 19 stycznia 1806, gdy to oddziały francuskie pod dowództwem generała hrabiego Sextiusa Alexandre'a François de Miollisa wkroczyły do Wenecji – dawnej stolicy byłej Rep. Weneckiej, pod której rządami Friuli znajdowało się od 1420[11].

Mapa lokalizująca Dipartimento di Passariano w obrębie Kr. Italskiego

1 maja 1806, na mocy dekretu z 30 marca 1806 wydanego przez króla Królestwa Italskiego Napoleona z dynastii Bonaparte, zatwierdzającego ostateczne połączenie dawnych krajów weneckich z nowo powstałym Regno Italico (Królestwo Italskie)[12]), miasto Udine wraz z całym okupowanym przez Francuzów regionem Friuli, weszło w skład Kr. Italskiego. Na mocy kolejnego dekretu z 29 kwietnia 1806, ustanawiającego m.in. podział administracyjny nowych terenów owego państwa, utworzony został Dipartimento [Departament] di Passariano , w którym znalazło się Udine jako jego stolica (czyli miasto główne z siedzibą władz departamentalnych)[13][14].

W 1813, w wyniku klęski Napoleona poniesionej w wojnie z Cesarstwem Rosyjskim, przypieczętowanej wielką bitwą pod Lipskiem, Udine oraz cały region Friuli, Veneto i Lombardia znalazły się pod okupacją wojsk austriackich, które rozpoczęły blokadę Wenecji – dawnej stolicy byłej Republiki Weneckiej, pod której rządami Friuli znajdowały się od 1420, wobec czego dzień zajęcia Wenecji przez wojska austriackie (20 kwietnia 1814) uważany jest za faktyczny koniec związków północno-wschodniej Italii z napoleońskim Królestwem Italskim, którego formalna likwidacja nastąpiła na kongresie wiedeńskim[15].

Mapa podziału Płw. Apenińskiego w 1815 na jednostki państwowe

7 kwietnia 1815 Udine wraz z zajmowaną od 1813 przez wojska austriackie Lombardią, Veneto i Friuli, weszło w skład utworzonego owego dnia, w pełni zależnego od Cesarstwa Austriackiego, Regno Lombardo–Veneto (Królestwo Lombardzko–Weneckie, którym władał wicekról (włos. viceré) urzędujący na zmianę, pół roku w Mediolanie, a drugie pół roku w Wenecji, oraz dwa urzędujące równocześnie rządy (włos. l. mn. governi), jeden w Mediolanie (Governo MilaneseRząd Mediolański), a drugi w Wenecji (Governo VenetoRząd Wenecki), których kompetencje rozgraniczała przepływająca przez środek państwa rzeka Mincio[16][17].

W 1866, miasto Udine wraz z większą częścią regionu Friuli, na trwałe zostało włączone do Regno d'Italia (Królestwo Italii[18]) i od tej chwili, aż po dzień dzisiejszy, leży w obrębie państwa włoskiego, którego dole i niedole przyszło Udine dzielić wraz z innymi miastami Italii.

W okresie I wojny światowej, do której Regno d'Italia (Królestwo Italii) włączyło się po stronie sojuszu zwanego Ententą, wypowiadając 23 maja 1915 wojnę Monarchii Austro-Węgierskiej[19], siłą rzeczy front włoski przebiegał wzdłuż granic włosko-austriackich, a więc wzdłuż granic regionu Friuli[20], który jednak szybko stał się główną areną działań wojennych, niezwykle krwawych i całkowicie nieudanych dla Włochów, które, wraz z przesuwającą się coraz bardziej na południe, w głąb Friuli, granicą frontu, przyniosły w latach 1917–1918, tak dla Udine, jak i dla sporej części regionu zajętych przez wojska austriackie, zwierzchnią władzę rządu austriackiego, którego udińczycy nie pamiętali już od ponad pół wieku[21], a któremu koniec dała dopiero kapitulacja państw centralnych w listopadzie 1918, dzięki czemu w Udine i Friuli przywrócona została rodzima, włoska władza[22]

Zabytkiedytuj kod

Udine, podobnie jak każde miasto w regionie Friuli, odczuło skutki obu silnych trzęsień ziemi z 6 maja i 15 września 1976, ale szczęśliwie, w stopniu niewspółmiernie mniejszym niż np. zrównane z ziemią Venzone, gdyż epicentrum znajdowało się w pn części Friuli (na południowym skraju Alp), dlatego piękna starówka Udine wyszła z trzęsienia ziemi "mniej więcej" obronną ręką.

Udine

Z drugiej strony należy zaznaczyć, iż, o ile mówienie o "starówce" w Udine jest w pełni uzasadnione, o tyle nie da się ściśle określić jej granic, w przeciwieństwie do współczesnego centrum miasta, niemal całkowicie pokrywającego się z wytyczonym w średniowieczu terenem podmiejskim, który otoczono zewnętrznymi murami, z których do dziś pozostała 1 brama z wieżą i 1 wieża:

  • na południowym–wschodzie [na Via Aquileia]: Porta Aquileia – brama z XIV w., z wieżą Torre di Porta Aquileia,
  • na zachodzie [przy Piazzale Cavedalis]: Torre di Porta Villalta – wieża z XIV w.

Natomiast za starówkę Udine należy uważać zabudowę znajdującą się w samym środku wspomnianego centrum miasta, niemal całkowicie pokrywającą się z wytyczonym w średniowieczu terenem miejskim, który otoczono osobnymi, wewnętrznymi murami miejskimi, z których do dziś zachowała się 1 brama i 1 wieża:

  • u podnóża Wzgórza Zamkowego, po jego południowo–wsch. stronie [nad Via Manin]: Porta Manin – brama z XIII w.,
  • w zachodniej części centrum miasta [narożna Via A. Zanon/Via Torriani]: Torre di Santa Maria – wieża wzniesiona w XII w., do XV w. przebudowywana[23].

W związku z powyższym można umownie wytyczyć obszar starówki, który dziś otaczają: od południa – via Francesco Crispi, od zach. – via del Gelso i via A. Zanon, od pn-zach. – Largo dei Pecile, od pn – Piazza S. Cristoforo i via Portanuova, z pn-wsch. – Piazza Primo Maggio, od pn-wsch. – Piazza Patriarca i via Piave, a od pd-wsch. – via Gorghi, obejmujący w sumie 11 placów (piazza) i placyków (piazzetta): (1) P.zza S. Cristoforo, (2) P.zza Marconi, (3) P.zza Libertà, (4) P.zza Matteotti, (5) Piazzetta Beato Bertrando, (6) P.zza A. Belloni, (7) Piazzetta Valentinis, (8) P.zza Duomo, (9) P.zza G. Venerio, (10) P.zza XX Settembre 1870 oraz (11) P.zza Garibaldi, do czego należy jeszcze dodać zabudowę Wzgórza Zamkowego, przylegającą do tamtejszego olbrzymiego Piazzale del Castello.

Z trzeciej strony, większość ważniejszych zabytków, muzeów i galerii w Udine, znajduje się nie tylko na starym mieście, ale także w pozostałej części centrum miasta, rozproszona wśród późniejszej zabudowy, dlatego obiekty zabytkowe w Udine można podzielić na kilka grup, według rejonów w których są nagromadzone, bez deliberowania, czy to jeszcze starówka, czy może już śródmieście, z uzupełnieniem jakie dla nich stanowią, znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie, współczesne gmachy teatrów, muzeów, Bibliotek, instytucji kulturalnych i naukowych. Stąd też, właśnie taki podział przyjęto dla opisanych poniżej zabytków w pierwszej kolejności, a dopiero w drugiej nawiązując do powyższego podziału "starówka" – "śródmieście", o tyle symbolicznego, że opartego o umowną granicę powyżej nakreśloną.

Ścisłe centrum starówkiedytuj kod

Via Mercatovecchio - widok z końca ulicy, tuż przy Piazza della Libertà, plecami do placu Palazzo del Monte di Pietà

Via Mercatovecchioedytuj kod

Uważana za symbol miasta, główna ulica starówki, wiedzie z leżącego na północy starego miasta Piazza Marconi, na pd–wsch., do najsłynniejszego w mieście placu – Piazza della Libertà, a po drodze mija się stojące przy niej:

  • pod nr 2 Palazzo Sacchia: wzniesiony w XVI w. z kamienia i cegły, obecnie własność prywatna, mieści sklepy[24];
  • Palazzo Piccadilly: wzniesione w latach 1963–1965 z żelaza i marmuru dzieło architekta i projektanta Gina Valle (1923–2003), obecnie własność prywatna, mieści sklep i biuro[24];
  • pod nr 22 Casa [Dom] Sabbadini, zwany także Palazzo Sabbadini[24]: budynek wzniesiony w XVI w. z kamienia i cegły[24], na fasadzie znajdują się zachowane ślady fresków wykonanych w 1554 przez Giovanniego Battistę Grassiego; obecnie własność prywatna, mieści sklepy i mieszkania;
  • Palazzo del Monte di Pietà, inaczej Palazzo della Cassa di Risparmino: wzniesiony w XVI w. wg projektu Floreaniego, współczesny wygląd otrzymał w XVII w. podczas odnawiania przez Ravę i Benoniego; pierwsza nazwa wzięła się od barokowej rzeźby z marmuru Pietà, zdobiącej każdy z 4 narożników elewacji pałacu; wewnątrz Palazzo znajduje się Cappella di Santa Maria, o czym zaświadcza niewielka dzwonnica wznosząca się znad dachu pałacu, natomiast wewnątrz kaplicy, na ołtarzu znajduje się grupa barokowych rzeźb marmurowych Pietà aut. Heinricha Meyringa (ok. 1645–ok. 1725)[24], a ponadto kaplicę zdobią stiuki, które wykonał Retti i Bareglio, oraz 2 cykle fresków z 1694 aut. malarza Giulio Quaglio (ok. 1668–1751)[24]: Passione di Cristo (Męka Chrystusa) oraz Vita della Madonna (Życie NMP);

Piazza della Libertàedytuj kod

W skrócie Piazza Libertà. Uważany za serce miasta, najstarszy z placów starówki, wytyczony we wczesnym średniowieczu wraz z pierwotną longobardzką osadą zamkową ulokowaną na Wzgórzu Zamkowym, u podnóża którego Piazza Libertà jest położony; współcześnie nieduży, za to pełen uroku, bardzo często wskazywany przez Włochów jako la più bella piazza veneziana in terraferma (najpiękniejszy plac wenecki na stałym lądzie[25]), zaskakuje zróżnicowaniem zabudowy każdej z czterech pierzei, spośród których trzy zabudowane są z obu stron ulic okalających plac, w taki sposób, iż na owych trzech bokach placu, na ich brzegach, ustawiono swobodnie stojące dwie kolumny, trzy rzeźby i fontannę.

Na pierzei południowo–zachodniej:

Palazzo del Comune (Loggia del Lionello)
  • Palazzo del Comune [dawny Ratusz]: budynek lepiej znany pod nazwą Loggia del Lionello pochodzącą od nazwiska jednego z aut. projektu – udińskiego złotnika Nocolò di Lionello (1390–1462) (drugim był architekt Bartolomeo delle Cisterne[26]); wzniesiony w 1448 z dwukolorowego marmuru (biały i różowy), w stylu gotyku weneckiego, na planie prostokąta, piętrowy, na parterze mieści loggię z 3 stron budynku otwartą arkadami o wysmukłych łukach gotyckich, a na piętrze pomieszczenia urzędu, o dużych, gotyckich oknach (w tym 4 triforiach), a także z dużym balkonem wiszącym nad wejściem gł. do Palazzo; w obu narożnikach budynku, z lica elewacji wystają dwie rzeźby (stojąc twarzą do fasady głównej): Madonna con Bambino (Matka Boska z Dzieciątkiem) trzymająca w ręce figurkę Zamku w Udine – rzeźba z 1448 aut. Bartolomea Bona[27] i Patria del Friuli (Ojczyzna Friulu) – rzeźba z 1877 autorstwa Andrea Flaibaniego[28] (1846–1897); obszerne wnętrze loggii i budynku ozdobione jest umieszczonymi na jedynej, tylnej ścianie popiersiami zasłużonych obywateli regionu Friuli, których w ten sposób upamiętniono (od lewej strony lewego końca ściany): (1) generała friulskiego Carlo Caneva, (2) generała friulskiego Antonio Baldissera, obu – bohaterów I wojny światowej[29], oraz większe i starsze wiekiem popiersie (3) weneckiego namiestnika Ojczyzny Friulu (w latach 1642, 1643) Nicolò Mocenigo, natomiast na prawym końcu ściany, po prawej stronie fresku, znajdują się dwa popiersia, a z nich, pierwsze od prawej przedstawia męża stanu i polityka Quintino Sella (1827–1884)[30], a przed popiersiem znajduje się swobodnie stojąca żelazna skrzynka wykuta przez Alberto Calligarisa[31], w której, wśród instrumentów meteorologicznych znajduje się bimetaliczny termometr spiralny Malignaniego[32]; współczesny wygląd Loggia del Lionello zawdzięcza gruntownej renowacji z 1876 przeprowadzonej wg projektu udińskiego architekta Andrea Scala (1820–1892)[33], koniecznej ze względu na zniszczenia powstałe w wyniku pożaru jaki wybuchł w budynku.

Na pierzei północno–wschodniej (vis a vis Palazzo del Comune) przylegającej do wzgórza zamkowego kompleks dobudowanych do siebie trzech budowli:

  • wzdłuż całej pierzei placu podłużna Loggia di San Giovanni (od której najczęściej nazywa się cały kompleks), ukończona w 1533[34] (lub ok. 1535[35]), dzieło architekta Bernardina da Morcote (zm. 1542), o charakterystycznym rzędzie portyków zw. Porticato di San Giovanni, przez który wchodzi się do poniżej wspomnianego kościoła;
  • Chiesa [Kościół] di San Giovanni, zbudowany w głębi kompleksu, za częścią środkową Loggii, obecnie dedykowany poległym za Ojczyznę, również dzieło architekta Bernardina da Morcote (zm. 1542);
  • Torre dell'Orologio (Wieża Zegarowa): zbudowana (również za Loggią) w 1527, przez Giovanniego da Udine (1487–1564). Na wieży znajduje się płaskorzeźba Lwa św. Marka, z umieszczonymi na jej dachu dwiema dużymi postaciami Maurów wykonanymi z miedzi, zwanymi Huomini delle Ore, które, podobnie do dwóch postaci na szczycie znanej Torre dell'Orologio na Placu św. Marka w Wenecji, wybijają godziny na wiszącym między nimi dzwonie;

Na pierzei północno–zachodniej, na brzegu boku placu:

  • w połowie jego długości Statua della Pace (Statua Pokoju) z 1819 wykonana przez Giovanniego Battista Comolla[36] (1775–1831), a podarowana dla miasta przez cesarza Cesarstwa Austriackiego (w l. 1804–1835) Franciszka I z rodziny Habsburg–Lothringen dla upamiętnienia traktatu pokojowego zawartego 17 października 1797 w Campoformido;
  • narożna Colonna [Kolumna] con la statua della Giustizia, czyli z rzeźbą przedstawiającą Sprawiedliwość, którą (rzeźbę) w 1614 wykonał Paleario[37];

Na pierzei południowo–wschodniej, na brzegu boku placu:

  • w połowie jego długości Fontana wzniesiona w 1542 wg projektu architekta bergamońskiego Giovanniego Carrara;
  • narożna Colonna [Kolumna] il Leone di San Marco, czyli z rzeźbą Lwa św. Marka, który w całym Friuli był symbolem władzy zwierzchniej, jaką nad daną miejscowością dzierżyła Republika Wenecka, dlatego w 1797 oryginał owej renesansowej rzeźby, zniszczyli okupujący Friuli Francuzi, a obecna kopia znajdująca się na kolumnie powstała w XIX w.;

W 2 poł. XIX w., a więc w czasach, gdy Udine znajdowało się w obrębie Regno d'Italia (Królestwo Italii) pod rządami dynastii di Savoia ("sabaudzkiej"), na cześć króla Królestwa Italii (w latach 1861–1878) Wiktora Emanuela II z dynastii di Savoia dzisiejszy Piazza della Libertà nosił nazwę Piazza Vittorio Emanuele II°, a na środku placu, przed Loggia di San Giovanni, wzniesiono pomnik konny monarchy[38], który znajdował się tu do 1 połowy XX w., po czym został przeniesiony do Giardini Ricasoli, gdzie stoi do dziś[39]

Z południowo–wschodniego, nieregularnego rogu Piazza Libertà odchodzą 3 ulice:

  • na południowy-zachów Via Cavour, przy której wznosi się Palazzo D'Aronco, dobudowany do tylnej części Loggia del Lionello w taki sposób, że narożnik Palazzo D'Aronco widoczny jest z Piazza Libertà,
  • na północny-wschód, po minięciu Piazza Libertà, Via Manin,
  • na południowy-wschód Via Veneto.

Via Cavouredytuj kod

Fasada i prawy narożnik

Palazzo D'Aronco, zw. też Palazzo Comunale (otoczony 3 ulicami: via Cavour (pd-wsch. bok), via Lionello (fasada), via Rialto (pn-zach. bok)): współczesny ratusz, wzniesiony na tyłach dawnego ratusza (Loggia del Lionello) w taki sposób, iż oba budynki przylegające do siebie tyłami i skomunikowane wewnętrznymi przejściami tworzą jeden dwudzielny budynek (kompleks budowli); zbudowany w latach 1911–1930[40] (tudzież 1911–1931[41]), w całości z kamienia z Istrii, w stylu secesyjnym, jest dziełem architekta friulskiego Raimonda Tommasa D'Aronco (1857–1932)[42].

Via Maninedytuj kod

Przy Via D. Manin, która prowadzi z Piazza Libertà do Piazza Patriarcato, równolegle do Wzgórza Zamkowego :

  • pod nr 2 Palazzo Caimo–Dragoni[43], inaczej zwany Casa Filittini Caimo[44]: wybudowany z kamienia i cegły[24] w XVI w.[45], na samym początku ulicy, tak iż lewym bokiem przylega do narożnika Piazza Libertà, obecnie własność prywatna, mieści biura[24];
  • pod nr 18 Palazzo Mantica: obecnie mieści się tu Società Filologica Friulano (Stowarzyszenie Filologiczne Friulskie oraz jego Biblioteca della Società Filologica Friulana G. I. Ascoli (Biblioteka Stowarzyszenia Filologicznego Friulskiego G. I. Ascoli);
  • na końcu ulicy Porta [brama] Manin, zw. też Torre [wieża] di San Bartolomeo: jedna z bram należących do części wewnętrznego pierścienia średniowiecznych murów miejskich, wyróżnianej jako terza cerchia muraria cittadina (trzeci pierścień murów miejskich, wzniesiona między 1273 a 1299, następnie gruntownie przebudowana;

Via Venetoedytuj kod

Palazzo Strassoldo–Manin

Przy Via Vittorio Veneto, wiodącej z Piazza della Libertà na pd-wsch.:

  • pod nr 20 (vis a vis absydy katedry) Palazzo Strassoldo–Manin[46], inaczej zwany Palazzo Strassoldo Mantica[24]: wzniesiony w XVII w. z kamienia, obecnie własność prywatna, mieści biura[24]; we wnętrzach znajdują się: posadzki, sklepienia, kominek, a także meble z końca XVIII–XIX w.; stiuki z 1692 autorstwa Lorenza Rettiego (ok. 1664–1714) oraz z XVIII w.; kilkanaście fresków, a w tym z 1692 i z lat 1690–1699 autorstwa malarza Giulia Quaglia[47] (ok. 1668–1751), jak choćby jego Caduta dei Giganti (Upadek Gigantów[48]), otoczony wspomnianymi powyżej stiukami z 1692 autorstwa Lorenza Rettiego; kilkanaście obrazów z 2 poł. XVII–1 poł. XX w., m.in. autorstwa Antonia Carneo[49] (1637–1692), Luca Carlevarijsa (1663–1729), Vittore Antonio Cargnela (1872–1931), Enrica Ursella (1887–1955), Giovanniego Napoleone Pellisa (1888–1962);
  • Casa Lovaria–Asquini[50];
  • Casa Lovaria–Galanda: wzniesiony w XIV w. z kamienia, obecnie własność prywatna[24];

Piazza del Duomoedytuj kod

Katedra Dzwonnica Wnętzre katedry

Większą część placu zajmuje Cattedrale [Katedra] di Santa Maria Annunziata: wzniesiona w poł. XIII w., w XIV w. odbudowana po zniszczeniach spowodowanych przez trzęsienie ziemi, a także rozbudowana, w XVI w. odbudowana po częściowych zniszczeniach spowodowanych przez kolejne trzęsienie ziemi, a także rozbudowana, w XVIII w. częściowo przebudowana, a w poł. XX w. odrestaurowana po stosunkowo niedużych zniszczeniach z czasów II wojny światowej, obecnie jest świątynią trójnawową, z nawą poprzeczną i niewielką kopułą w transepcie, z prezbiterium i przylegającymi do niego dwoma ołtarzami bocznymi po obu stronach i dwiema kaplicami bocznymi z lewej strony, z dwoma ciągami kaplic bocznych przylegającymi do naw bocznych, każdy po cztery kaplice i każdy zakończony leżącym między ciągiem a nawą poprzeczną pomieszczeniem "kruchtowo–organowym", oraz z baptysterium–dzwonnicą przylegającym do lewego końca nawy poprzecznej.

Pierwsza świątynia została wybudowana ok. 1250[51] na polecenie patriarchy akwilejskiego (w l. 1251–1269) Gregorio di Montelongo, drugiego po patriarsze (w l. 1218–23 V 1251) Bertoldo di Andechs–Merania (ok. 1180–23 V 1251), zamieszkującego na Zamku w Udine; był to romańsko-gotycki kościół z cegły, trójnawowy, na planie krzyża łacińskiego (który pokrywa się w przybliżeniu z planem trzech naw, nawy poprzecznej i prezbiterium współczesnej katedry), wzniesiony przez budowniczych z Burgundii, opierających się na własnych wzorach i metodach, ze szczególnym uwzględnieniem porządku architektonicznego świątyń cysterskich; w następnych latach kościół został podniesiony do rangi katedralnego (Duomo) i w tym charakterze konsekrowany był w 1335 pod wezwaniem Santa Maria Maggiore przez patriarchę akwilejskiego (4 lipca 1334–6 czerwca 1350) Bertrando di San Genesio[52] (zm. 6 czerwca 1350); pierwsze istotne zmiany w wyglądzie świątyni wymusiło trzęsienie ziemi z 1348, gdy to katedra poważnie ucierpiała i konieczne było m.in. wzniesienie nowego baptysterium oraz nowej fasady głównej, a kolejnych zmian dokonano w 1383 powiększając świątynię o kaplice otwierające się na nawy boczne[53].

Ostatni okres głębokich zmian kształtu i wyglądu świątyni przyniósł wiek XVI, ponownie w wyniku silnego trzęsienia ziemi, które dnia 26 marca 1511 ponownie poważnie uszkodziło fasadę katedry, ale tym razem już nie wzniesiono nowej (np. renesansowej), tylko ograniczono się do zrekonstruowania dotychczasowej fasady, dzięki czemu jej współczesny wygląd, w pewnej mierze nawiązuje do gotyckiego, pomimo zachodzących w nim co pewien czas, równie niespodziewanych jak powyższe (powstałe w wyniku trzęsienia ziemi) zmian, wśród których, do znaczących należy zaliczyć zbudowanie podczas wspomnianej rekonstrukcji, obecnego szczytu fasady z dużym oknem na planie koła wpisanego w pole kwadratowego obramowania, oraz dodane w późniejszym czasie dwa średnie okna, również na planie koła wpisanego w kwadrat, które znajdują się po bokach fasady [54]; innym, znacznie ważniejszym podzwonnym trzęsienia ziemi z 1511, była spora zmiana wyglądu całego kościoła gdyż, wykorzystując powstałą okazję, wraz z odbudową dokonano przebudowy świątyni, której przeprowadzenia podjął się stary i znakomity ród Manin, który sfinansował realizację przyjętego projektu modernizacji chóru i prezbiterium, czego widocznym znakiem są umieszczone w miejscach szczególnie ważnych w świątyni herb rodu i grobowiec, natomiast najważniejszym efektem przebudowy było wzniesienie wzdłuż obu naw bocznych, przylegających do nich po stronie zewnętrznej, dwóch ciągów kaplic bocznych[55] (a więc XVI-wiecznych), co w znaczący sposób poszerzyło wnętrze świątyni, a jej bryle nadało obecny wygląd, z całkowicie zakamuflowanym pierwotnym, średniowiecznym planem krzyża łacińskiego; ostatnią, nietypową, bo zaplanowaną zmianą, tym razem wyglądu wnętrza katedry, była przeprowadzona w początkach XVIII w. nieznaczna przebudowa oraz spora zmiana stylistyki, wywołana chęcią zniwelowania kontrastu stylistycznego pomiędzy barokowym chórem, a gotyckim wnętrzem naw świątyni, co w ostatecznym rozrachunku zaowocowało powierzeniem w 1711 owego zadania dla renomowanego architekta weneckiego Domenica Rossiego[56] (1657–1737)[57], którego projekt obejmował już zmiany wyglądu całego wnętrza katedry; rozpoczęta w 1714 realizacja planów Rossiego, w sferze ważniejszych zmian architektonicznych przyniosła m.in. obniżenie stropu nawy głównej, przy równoczesnym podniesieniu stropów obu naw bocznych aby dopasować je do wysokości prezbiterium, natomiast po zakończeniu wszystkich prac, katedra została w 1735 na nowo konsekrowana pod obecnym wezwaniem Santa Maria Annunziata przez ostatniego patriarchę akwilejskiego (w l. 1734–1751) Daniele Delfino, który następnie (od 1753, do śmierci w 1762) był pierwszym arcybiskupem Udine i tu, w świątyni podniesionej 19 stycznia 1752 przez papieża Benedykta XIV do rangi katedry metropolitalnej (Cattedrale Metropolitana), znalazł ostateczne miejsce wiecznego spoczynku.

Podsumowując obie nowożytne przebudowy katedry, a w szczególności głęboką XVI-wieczną, należy podkreślić, iż wszystkie zmiany w kształcie bryły świątyni wprowadzano z poszanowaniem szeregu elementów średniowiecznych, które zachowały się do dziś, jak choćby: (1) Portale della Redenzione (Portal Zbawienia) główny w fasadzie głównej, dzieło rzeźbiarskie z XIV w. wykazujące wpływy sztuki północnej, zwieńczone w 1926 wiszącym nad portalem nawisem o charakterze ochronnego daszku, skonstruowanym (analogicznie do portalu) na bazie 2 gotyckich łuków (od góry dwuspadowego, od dołu trójlistnego ostrego), kontrastującym z fasadą z której lica wystaje, (2) Portale dell'Incoronazione (Portal Koronacji) – portal wejścia bocznego (w lewej ścianie korpusu, tuż obok baptysterium–dzwonnicy) skonstruowany między 1395 a 1396 przez nieznanego artystę niemieckiego oraz (3) Campanile–Battistero [dzwonnica–baptysterium], czyli oktagonalne Battistero di San Giovanni z 1348, nad którym architekt Bartolomeo delle Cisterne nadbudował w marcu 1441 dzwonnicę z cegły (campanile) według projektu niejakiego Cristoforo (Krzysztofa)[58], przy wykorzystaniu stojącego baptysterium jako parteru dzwonnicy

Wnętrze katedry, monumentalne, szerokie, długości 70 m, utrzymane w stylu barokowym, obfituje w szereg ciekawych, wspomnianych powyżej kaplic boczny:

  • ciąg czterech XVI-wiecznych kaplic przylegający do prawej nawy bocznej, połączonych ze sobą bokami (leżą w amfiladzie), dzięki czemu, z jednej strony powstaje złudzenie kolejnej "nawy", a z drugiej wejścia do kaplic z nawy bocznej wiodą przez arkadę filarową (3 filary i 4 łuki – każdy łuk, to wejście do jednej kaplicy), przy czym, między wszystkimi czterema kaplicami występuje jedna istotna różnica – trzy pierwsze kaplice są identycznej wielkości (na planie zbliżonym do kwadratu), ale są płytsze od ostatniej czwartej, która zyskuje na głębokości dzięki temu, iż powstała na planie poprzecznego (w stosunku do korpusu katedry) prostokąta, a na dodatek zakończonego trójboczną absydą przykrytą półkopułą – identyczny układ prezentuje ciąg kaplic bocznych przylegających do przeciwległej, lewej nawy bocznej. Kaplice wymienione w kolejności od wejścia głównego do katedry:
    • Cappella della Santissima Trinità (Kaplica Trójcy Przenajświętszej), w ołtarzu obraz z 1738 zatytułowany La Santissima Trinità (Trójca Przenajświętsza) autorstwa Giovanniego Battisty Tiepola, a na prawej ścianie kaplicy (która zarazem jest prawym końcem fasady głównej) znajdują się dwa sąsiadujące ze sobą obrazy, każdy z 1535[59] (tudzież z lat 1553–1555 lub z 1555[60]) autorstwa malarza friulskiego Pomponia Amaltea (1505–1588): (1) pierszym od strony nawy jest La probatica piscina[61], zwany inaczej Piscina probatica[24] (Staw Owczy[62]), (2) a drugi od strony nawy to Resurrezione di Lazzaro (Wskrzeszenie Łazarza);
    • Cappella dei Santi Ermacora e Fortunato (Kaplica Świętych Hermagory i Fortunata), w ołtarzu kolejny obraz autorstwa Tiepola z 1737[63] przedstawiający patronów Udine I Santi Ermacora e Fortunato (Święci Hermagora i Fortunat);
(3) Cappella dei Santi Giovanni Battista ed Eustachio (Kaplica Świętych Jana Chrzciciela i Eustachego): w ołtarzu obraz z l. 1749–1753 aut. Francesco Fontebasso (1707–1769)[64] [fot. (ołtarz) [543], [544], (obraz) [545]; – na ostatnim filarze arkady (pomiędzy trzecim i czwartym łukiem, czyli wejściami do trzeciej i czwartej kaplicy bocznej) znajduje się drewniana ambona wznosząca się na marmurowych podporach, wykonana w 1737 wg projektu Giuseppe Torretti'ego[65] (1660–1743[66]) [fot. (widok na arkadę z amboną) [546], (widok z prawego ukosa na ostatni filar arkady z amboną) [547], (widok z lewego ukosa na ostatni filar arkady z amboną) [548], (cała ambona) [549], [550], (przód ambony widziany z dolnego ukosa) [551], której korpus (mównicę z parapetem), zdobią po stronie zewnętrznej trzy płaskorzeźby, spośród których na szczególną uwagę zasługuje scena widoczna od frontu, nazywana „Predica di sant'Ermacora” („Kazanie świętego Hermagory”) [fot. [552], oraz płaskorzeźba na prawym boku ambony (prawym dla stojącego twarzą do ambony), przedstawiająca scenę „Decollazione dei Santi Ermacora e Fortunato” („Dekapitacja Świętych Hermagory i Fortunata”) [fot. [553][67]; (4) Cappella del Santissimo Sacramento (Kaplica Przenajświętszego Sakramentu), wypełniona szeregiem dzieł z 1726 aut. Giovanni'ego B. Tiepolo'a: w ołtarzu, w którym stoi tabernakulum [fot. [554], tuż nad nim znajduje się nieduży obraz „La Resurrezione” („Zmartwychwstanie”)[68] [fot. (ołtarz) [555], (obraz) [556], (obraz – inna, wcale nie lepsza wersja) [557], (bez kolorków) [558], (podobne ujęcie i wielkość z kolorami) [559], (fragment przedstawiający postać Jezusa) [560], a na ścianach i sklepieniu cykl fresków „Scene bibliche e angeli” („Sceny biblijne i aniołowie”), w skład którego wchodzą: (1) na sklepieniu (podniebieniu półkopuły przykrywającej kaplicę) duża, barwna kompozycja „Angeli Cantori” („Anioły Śpiewające”) [fot. [561], [562], [563], [564], [565], w oczywisty sposób dopełniająca przedstawiony na obrazie w ołtarzu temat zmartwychwstania (rozradowani, śpiewający "Alleluja!" aniołowie), choć uderza duża dysproporcja pomiędzy wielkością niedużego „Zmartwychwstania” w ołtarzu, siłą rzeczy z jeszcze mniejszą niż obraz postacią Jezusa, a górującymi nad Nim wielkimi aniołami, spośród których każdy jest większy od postaci Jezusa, a kilka aniołów jest nawet zdecydowanie większych od samego obrazu „Zmartwychwstanie” [fot. (widok na kaplicę od wejścia) [566], [567], [568], (2) na ścianach trójbocznej absydy kaplicy, po obu stronach ołtarza, freski monochromatyczne – po lewej stronie „Il Sacrificio di Isacco” („Ofiara Izaaka[69]), a po prawej stronie fresk nazywany „L'Apparizione dell'Angelo ad Abramo[70] („Objawienie się Anioła Abrahamowi”), albo „Il segno di Abramo[71] („Sen Abrahama”); ponadto, na północnej ścianie kaplicy, w miejscu dawnego okna do sąsiadującego z kaplicą pomieszczenia, znajduje się malowidło „Cacciata dei mercanti dal Tempio” („Wypędzenie kupców ze Świątyni)[72], inaczej zw. „Cristo caccia i mercanti dal Tempio” („Chrystus wypędza kupców ze Świątyni)[73] namalowane w 1555[74] przez Pomponio Amalteo (1505–1588) [fot. [569], [570], fragmenty obrazu: (1) scena centralna – Jezus bijący kupców powrozem [571], (2) scena z prawej strony obrazu – rozgardiasz wśród kupców i grupka gapiów[75] [572]; – do czwartej kaplicy przylega od północy, zamiast kolejnej kaplicy w szeregu, osobne, obudowane ze wszystkich czterech stron ścianami pomieszczenie PLAN katedry [573], do którego prowadzą dwa wejścia – jedno, znajdujące się w ścianie oddzielającej pomieszczenie od nawy bocznej, oraz drugie, w przeciwległej, zewnętrznej ścianie pomieszczenia, a zarazem zewnętrznej ścianie kościoła, gdyż przeznaczenie pomieszczenia jest dwojakie – w części dolnej pomieszczenie dwóch ciągów komunikacyjnych, z których jeden to kruchta wejścia bocznego do świątyni, a drugi, to wejście do części górnej, której zadaniem od samego początku było pomieścić organy katedralne, których prospekt wisi w nawie bocznej, nad wejściem do owego pomieszczenia [fot. (prospekt) [574]; identyczne pomieszczenie "kruchtowo–organowe" znajduje się per analogia po przeciwnej stronie korpusu katedry, w lewej nawie bocznej i również nad jego wejściem wisi prospekt organowy [fot. (widok z nawy głównej na prezbiterium, a po bokach pomieszczenia "kruchtowo–organowe" i wiszące nad wejściami prospekty) [575], (prospekt w lewej nawie bocznej) [576]; oboje organów – wspaniały przykład renesansu weneckiego, pochodzi z początków XVI w. i posiada ozdobne prospekty, pod którymi znajdują się kantorie (galerie z balustradami) przeznaczone dla chórów – w lewej nawie dla „chóru czytania listów apostolskich”, w prawej nawie dla „chóru ewangelii”, i właśnie balustradę kantorii pod prospektem wiszącym w prawej nawie bocznej, w 1528[76] pokrył malowidłami Giovanni Antonio de Sacchis zw. il Pordenone (1484 Pordenone–1539 Ferrara) [fot. (prospekt) [577], które przedstawiają sceny z życia świętych Hermagora i Fortunata, które charakteryzuje tyle prosta, co i wartka narracja oraz duże bogactwo barw, chociaż, wiadomo skądinąd[77], iż spośród wszystkich siedmiu obrazów[78] zdobiących balustradę, dwa znajdujące się na końcach balustrady (pierwszy oraz ostatni) nie są dziełami Giovanni'ego Antonio Sacchis zw. Pordenone [fot. (w kolejności od lewej strony – zgodnie z zamieszczonym powyżej zdjęciem prospektu[79]): (1) „Sant'Ermacora battezza le quattro vergini aquileiesi” („Święty Hermagora chrzci cztery niewiasty akwilejskie”) z XVIII w. aut. artysty z kręgu włoskiego [fot. [578][80], (2) „Sant'Ermacora innanzi al tribunale” („Święty Hermagora przed sądem”) [fot. [579], (3) „Sant'Ermacora in carcere rende la vista ad Alessandria” („Święty Hermagora w więzieniu przywraca wzrok Aleksandrze”) [fot. [580], (4) „Flagellazione di Sant'Ermacora” („Biczowanie Świętego Hermagora”) [fot. [581], (5) „Prefetto Sebaste sentenzia i santi” („Prefekt Sebaste[81] skazuje świętych”) [fot. [582], (6) „Decapitazione dei santi Ermacora e Fortunato” („Ścięcie głowy świętym Hermagorze i Fortunatowi”) [fot. (z portalu sirpac–fvg) [583], (z portalu corbisimages.com) [584], (7) „Sant'Ermacora e san Fortunato portati al sepolcro” („Święty Hermagora i święty Fortunat niesieni do grobu”) aut. Giovanni'ego Antonio Sacchis zw. Pordenone [fot. (z portalu sirpac–fvg) [585], (z portalu corbisimages.com) [586] jest zastąpione przez „Sant'Ermacora e san Fortunato al sepolcro” („Święty Hermagora i święty Fortunat [niesieni] do grobu”) z XVIII w. aut. artysty z kręgu włoskiego [fot. [587]; – nawa poprzeczna, dzięki podwyższeniu podłogi w stosunku do wszystkich trzech naw kościoła, łączy się z nimi trzema rzędami schodów PLAN katedry [588], a przez dodanie balustrad ustawionych na styku obu naw bocznych i nawy poprzecznej, stała się ona obszarem odgrodzonym od "zwykłych" osób świeckich, a przez to przejęła funkcję pełnioną przez prezbiterium i to tu odprawiana jest przez kapłanów celebra wszystkich obrzędów religijnych, od II Soboru Watykańskiego wokół ustawionej w części centralnej nawy poprzecznej, nowej, wolno stojącej mensy ołtarzowej; na obu ścianach końcowych nawy poprzecznej znajdują się mauzolea (wielkie pomniki) wzniesione na cześć rodziny Manin oraz Republiki Weneckiej [fot. (mauzoleum w prawym końcu nawy) [589], (mauzoleum w lewym końcu nawy[82]) [590], [591]; kopuła w transepcie [fot. (widok z nawy głównej) [592], [593], [594], (freski na podniebieniu kopuły – dla orientacji w kierunkach: z lewej i prawej strony boki nawy poprzecznej, na górze nawa główna, a na dole prezbiterium[83]) [595], (freski na podniebieniu kopuły – dla orientacji w kierunkach: z lewej strony nawa główna, z prawej strony prezbiterium, zaś góra i dół to boki nawy poprzecznej) [596], (po części freski w kopule, a po części freski na stropie prawego ramienia nawy poprzecznej) [597], (po części freski w kopule, a po części freski na stropie lewego i prawego ramienia nawy poprzecznej) [598], (podniebienie kopuły) [599]; – prezbiterium i przylegające do niego po bokach dwa ołtarze boczne (A i B) [fot. [600], [601], oraz dwie kaplice boczne z XIV w. (C i D), wymienione w porządku od prawej do lewej strony: (A) przylegający do prezbiterium prawy ołtarz boczny [fot. (ołtarz widziany przez nawę poprzeczną) [602], (ołtarz) [603], [604], nad którym znajdują się freski z l. 1720–1727 aut. Lodovico Dorigny (1654–1742)[84]; prezbiterium [fot. [605], (centralnie, a po prawej stronie prawy ołtarz boczny opisany powyżej jako "A") [606], (po lewej lewy ołtarz boczny opisany poniżej jako "B") [607]; PLAN katedry [608], zdominowane przez dzieła rzeźbiarskie Giuseppe Torretti'ego[85] (1660–1743) oraz artystów pracujących pod jego kierunkiem: w ołtarzu głównym znajduje się bardzo ciekawa i piękna grupa rozstawionych po bokach mensy dwóch marmurowych rzeźb „Annunciazione” („Zwiastowanie”) wykonana w 1718[86] przez Giuseppe Torretti'ego[87] [fot. (ołtarz) [609], (grupa rzeźb) [610], przedstawiająca Anioła Gabriela [fot. [611] i Najświętszą Marię Pannę [fot. [612], a w przeszklonej wnęce mensy figura (błogosławionego) patriarchy akwilejskiego (4 VII 1334–6 VI 1350) Bertrando di San Genesio (zm. 6 VI 1350) [fot. (ołtarz z mensą) [613]; w narożnikach schodów prowadzących do ołtarza głównego znajdują się dwa wielkie "kandelabry", wyrzeźbione w l. 1700–1740 w marmurze oraz intarsjowane marmurem[88] według projektu Torretti'ego, podobnie, jego autorstwa są dwie duże rzeźby przedstawiające anioły, rozmieszczone w obu narożnikach prezbiterium–nawa poprzeczna[89], wykonane z marmuru w l. 1700–1740[90], których zadaniem, prócz zdobienia było dźwiganie świeczników, dzięki czemu obszar wokół ołtarza głównego był oświetlony w każdym z czterech rogów – z przodu za sprawą dwóch "kandelabrów", a z tyłu za sprawą dwóch rzeźby aniołów [fot. ("kandelabr"[91] prawego narożnika – po lewej schody i ołtarz główny, po prawej rzeźba anioła) [614], (rzeźba anioła w prawym narożniku prezbiterium–nawa poprzeczna[92]) [615], (rzeźba anioła w lewym narożniku prezbiterium–nawa poprzeczna[93]) [616]; sklepienie prezbiterium zdobią freski wykonane przez Ludovico Dorigny (1654–1742)[94] (B) przylegający do prezbiterium lewy ołtarz boczny [fot. (ołtarz) [617]; za ścianą, w którą wbudowany jest ołtarz znajdują się dwie kaplice (opisane poniżej "C" i "D") leżace w amfiladzie, do których można dostać się tylko z prezbiterium, albo z dzwonnicy–baptysterium, dlatego wraz z nimi tworzą ciąg czterech pomieszczeń: wejście z przezbiterium do kaplicy San Nicolò, a z niej do kaplicy Corpo di Cristo, a z niej do dzwonnicy–baptysterium, a z niej wychodzi się z katedry, lub na odwrót PLAN katedry [618]; (C) przylegająca do boku prezbiterium Cappella di San Nicolò (Kaplica Św. Mikołaja) ozdobiona na ścianach freskami z l. 1348–1349 aut. Vitale'go da Bologna (wzmiankowany w l. 1289/1309–1359/1369[95]) i jego pomocników, przedstawiającymi sceny z życia św. Mikołaja, a w tym wyobrażające niektóre z jego cudów, epizod „S. Nicolò salva i fanciulli dall'oste cattivo” („Św. Mikołaj ocala chłopców karczmarza złego”) [fot.[96] (malutki fragmencik prawej strony fresku) [619], (większy fragment fresku) [620], a ponad nim fresk, tym razem przedstawiający już zmarłego św. Mikołaja „Funerali di S. Nicolò” („Obrzędy pogrzebowe Św. Mikołaj”) [fot.[97] [621]; ponadto w kaplicy znajduje się również zbiór kilku malowideł na desce z XIV i XV w., głównie aut. uczniów Vitale'go da Bologna, jak choćby „Incoronazione della Vergine” („Koronacja Najświętszej Panny Marii Dziewicy”) [fot.[98] [622], (inna wersja fot.) [623], „Beato Bertrando in preghiera” („Błogosławiony Bertram w modlitwie”) [fot.[99] [624], „Beato Bertrando distribuisce il pane ai poveri” („Błogosławiony Bertram rozdający chleb ubogim”) [fot.[100] (fragment środkowy) [625], (fragment prawej strony) [626], „Uccisione di Beato Bertrando” („Zabójstwo Błogosławionego Bertrama”) [fot.[101] (fragment środkowy) [627], (fragment lewej strony) [628], (niemal całe malowidło, jedynie bez niewielkiego fragmentu z prawej strony) [629]; (D) przylegająca do kaplicy S. Nicolò z lewej strony Cappella del Corpo di Cristo (Kaplica Ciała Chrystusa[102]) z XIV w., łącząca powyższą Cappella di San Nicolò (Kaplica Św. Mikołaja) z Battistero di S. Giovanni (Baptysterium Św. Jana); – ciąg czterech XVIwiecznych kaplic przylegający do lewej nawy bocznej [fot. (cztery kaplice widziane z okolic ambony) [630], (dwie pierwsze od wejścia głównego kaplice widziane z początku nawy prawej) [631], (trzy pierwsze kaplice widziane z początku nawy prawej) [632], (trzy ostatnie kaplice widziane z nawy prawej) [633], (trzy ostatnie widziane na wprost kaplicy trzeciej) [634], (widok z ukosa na wszystkie łuki w arkadzie, czyli wejścia do wszystkich kaplic) [635]; PLAN katedry [636], leżących w amfiladzie [fot. (widok plecami do prezbiterium) [637], z głębszą kaplicą czwartą (licząc od wejścia gł. do katedry) zakończoną trójboczną absydą przykrytą półkopułą, do której, od strony prezbiterium przylega pomieszczenie "kruchtowo–organowe", do którego z kaplicy prowadzi osobne wejście [fot. (widok plecami do wejścia głównego do katedry – na końcu boczne wejście do pomieszczenia "kruchtowo–organowego" [638], z umieszczonym nad nim drewnianym krucyfiksem z 1473, którego autorstwo przypisuje się dla Bartolomeo Dall'Occhio, a który po latach został w tym miejscu przymocowany, w specjalnie w tym celu wykonanej, stiukowej, barokowej chmurce z aniołkami [fot. [639]. Kaplice wymienione w kolejności od wejścia głównego do katedry: (I) Cappella di San Marco (Kaplica Św. Marka): w ołtarzu obraz „San Marco in trono con Santi” („Tronujący Święty Marek ze Świętymi”) z 1501 autorstwa[103] Giovanni'ego Martini'ego (ok. 1455 Tolmezzo?–1535 Udine[104]) [fot. (ołtarz) [640], [641], (obraz[105]) [642], [643], [644], fragmenty obrazu: (1) część górna – postacie (od naszej lewej) św. Jana Chrzciciela, św. Marka i św. Stefana, oraz (w dolnym planie) popiersia (od naszej lewej) św. Hermagory i św. Antoniego Opata [645], (2) lewy środkowy – postacie (od naszej lewej) św. Hieronima i św. Hermagory [646], (3) prawy środkowy – postacie (od naszej lewej) św. Antoniego Opata i błogosławionego Bertrama [647], zaś na lewej ścianie kaplicy (która zarazem jest lewym końcem fasady głównej) znajdują się dwa sąsiadujące ze sobą obrazy aut. Matteo da Verona (1576–1618)[106]: (1) pierwszym od strony nawy jest „Sposalizio della Vergine[107] („Zaślubiny Najświętszej Panny Marii”), inaczej nazywany „Sposalizio di Maria Vergine” („Zaślubiny Marii Dziewicy”) namalowany ok. 1615[108] [fot. [648], (2) a drugi od strony nawy to „Transito di San Giuseppe” („ "Przejazd"[109] Świętego Józefa”)[110], inaczej nazywany „Morte di San Giuseppe” („Śmierć Świętego Józefa”) namalowany w l. 1600–1618[111] [fot. [649]; – naprzeciwko pierwszego filaru arkady (oddzielającego pierwszą kaplicę boczną od drugiej) znajduje się stojąca luzem duża kropielnica, ustawiona na styku lewej nawy bocznej i nawy głównej świątyni (w połowie odległości pomiędzy fasadą katedry a pierwszym filarem/kolumną arkady oddzielającej obie nawy – PLAN katedry [650]), wykonana z kamienia[112] w 1497 w stylu renesansowym przez Bernardino da Bissone[113] (ok. 1460/1465–1520)[114] [fot. [651] (analogicznie, na tej samej wysokości przeciwległego styku nawy głównej i prawej nawy bocznej świątyni, stoi druga duża kropielnica [fot. (z prawej strony druga kropielnica, a fragment pierwszej z lewej strony) [652], za to znacznie skromniejsza, wykonana[115] również z kamienia w 2 poł. XV w. przez nieznanego twórcę [fot. [653], [654]); (II) Cappella di San Giuseppe (Kaplica Św. Józefa), w ołtarzu obraz z 1500 aut. Pellegrino da San Daniele (1467–1547) zwany „San Giuseppe con Gesù Bambino e un Pellegrino[116] („Święty Józef z Dzieciątkiem Jezus i Pellegrino [da San Daniele]”) [fot. (ołtarz) [655], [656], (obraz) [657], [658], fragmenty obrazu: (1) środkowy – św. Józef trzymający Dzieciątko [659], (2) lewy dolny – Pellegrino da San Daniele [660], (3) prawy dolny – naczynie z kwiatami [661], a pod nim dwa niewielkie malowidła: (1) „Fuga in Egitto” („Ucieczka do Egiptu”) [fot.[117] (większy fragment) [662], oraz (2) „Adorazione del Bambino” („Adoracja Dzieciątka”) z 1501[118] aut. Martino da Udine zwanego Pellegrino da San Daniele (1467–1547)[119] [fot. (malutki fragmencik z prawego, górnego narożnika) [663], zaś w części dolnej ołtarza, w przeszklonej wnęce w mensie, złożone są zwłoki (błogosławionego) patriarchy akwilejskiego (4 VII 1334–6 VI 1350) Bertrando di San Genesio[120] (zm. 6 VI 1350) [fot. [664]; (III) Cappella della Madonna della Divina Provvidenza (Kaplica [NMP] Matki Bożej Opatrzności), w ołtarzu wizerunek z XV w. „Madonna con Bimbo” („Matka Boska z Dzieciątkiem”) [fot. (widok na kaplicę w ciągu kaplic) [665], (ołtarz) [666], [667]; (IV) Cappella delle Reliquie (Kaplica Relikwii) [fot. (kaplica) [668], z tryptykiem z 1941[121] aut. Fred'a Pittino[122] (1901–1991), przedstawiającym[123], w kolejności od lewej strony: (1) „Beata Elena Valentinis” („Błogosławiona Helena Valentinis”) [fot. [669], (2) „Sacro Cuore di Gesù” („Święte Serce Jezusa”) [fot. [670], (3) „Santa Teresa d'Avila ha la visione” („Święta Teresa z Ávili[124] mająca wizję”) [fot. [671], zaś w przeszklonej niszy w mensie ołtarza złożone są zwłoki[125] [fot. (mensa) [672], (inna wersja fot.) [673], natomiast na podniebieniu półkopuły przykrywającej kaplicę freski przedstawiające „Trinità e Santi” („Trójca i Święci”) z 1791[126] [fot. (zwieńczenie ołtarza i freski w półkopule) [674], (w górnej części fot. przedmiotowe freski w półkopule, ale kadr odwrócony w porównaniu do poprzedniej fot. – zwieńczenie ołtarza na górze) [675]. We wnętrzu Battistero di S. Giovanni (Baptysterium Św. Jana) PLAN katedry [676] wzniesionego w 1348, znajduje się Arca dei SS. Ermacora e Fortunato (Arka Świętych Hermagory i Fortunata[127]), inaczej zw. Arca del Beato Bertrando (Arka Błogosławionego Bertrama) – sarkofag skrzyniowy wykonany w l. 1340–1348[128] w pracowni akwilejskiej Andriolo de Santi'ego (wzmiankowany w l. 1342–przed 1375)[129] na zamówienie patriarchy akwilejskiego (4 VII 1334–6 VI 1350) Bertrando di San Genesio (zm. 6 VI 1350), który zamierzał złożyć w nim relikwie męczenników – świętych Hermagory i Fortunata, dlatego sarkofag ozdobiony został scenami z życia, męczeństwa i śmierci obu świętych, co współcześnie znajduje odbicie w pierwszej nazwie obiektu – Arka Świętych Hermagory i Fortunata, jednak po wykonaniu sarkofagu, patriarcha nie zdołał zrealizować swoich planów, bo zmarł w 1350, wobec czego zadecydowano, by patriarchę pochować właśnie w owym sarkofagu i stąd wzięła się druga nazwa – Arka Błogosławionego Bertrama; początkowo sarkofag umieszczony był w chórze katedry, jednak w 1865 został przeniesiony do baptysterium, w którym znajduje się do dziś, natomiast ciało patriarchy, z czasem błogosławionego Kościoła rzym.-kat., zostało wyjęte z sarkofagu i obecnie znajduje się w przeszklonej mensie ołtarza Cappella di San Giuseppe (kwestia wspomniana powyżej, w opisie kaplicy [677]) [fot. sarkofagu[130]: (1) przód (fot. z l. 1935–1945[131]) [678], (2) przód i lewy bok [679], (3) tył [680], (4) tył i prawy bok [681]; ponadto, w baptysterium przechowywanych jest kilka fragmentów fresków, których autorstwo przypisuje się Vitale'mu da Bologna (wzmiankowany w l. 1289/1309–1359/1369[132])[133], wśród których znajdują się namalowane w l. 1348–1349 trzy sceny: (1) „Flagellazione di Cristo” („Biczowanie Chrystusa”) [fot. (wnętrze baptysterium – fresk na ścianie lewej, nad sarkofagiem) [682], (fresk) [683], (2) „Salita di Cristo al Monte Calvario” („Chrystus wchodzący na Golgotę[134]) [fot. (wnętrze baptysterium – fresk na ścianie na wprost, zawieszony w części górnej ściany) [684], (fresk) [685], (3) „Ritorno di Tobia” („Powrót Tobiasza”) [fot. (fresk) [686], [687], wchodzące w skład ekspozycji ruchomej[135], natomiast wśród pozostałych obiektów, stanowiących trwałe składniki wnętrza baptysterium, a równocześnie związanych z jego wystrojem i pierwotną funkcją, można wyróżnić[136]: (I) oktagonalny basen chrzcielny, z łac. zwany piscina [fot. [688], [689], [690][137], orientowany w stosunku do planu baptysterium w taki sposób, iż prowadzące do wnętrza zbiornika schodki znajdują się na wprost wejścia do baptysterium z ulicy[138], (II) sklepienie krzyżowo-żebrowe centralnie spięte kamiennym zwornikiem, ozdobionym płaskorzeźbą wykonaną w 2 poł. XIV w. przez nieznanego artystę z kręgu artystycznego friulskiego, przedstawiającą popiersie patrona baptysterium – św. Jana Chrzciciela (San Giovanni Battista)[139] [fot. sklepienia [691], [692], (III) oraz kilka zachowanych fragmentów fresków, namalowanych na ścianach wnętrza baptysterium (na których znajdują się do dziś), do których należą[140] PLAN katedry [693]: (A) „Veduta di palazzi” („Widok pałaców”) wykonany w XVII w. przez nieznanego artystę z kręgu friulskiego, znajdujący się na ścianie nr 1, pod oknem baptysterium [fot. (wnętrze baptysterium – fresk widoczny po prawej stronie, pod oknem) [694], [695], (fresk) [696], (B) „Transito della Madonna” („Śmierć[141] Matki Boskiej”) wykonany w l. 1389–1393 przez Leonardo di Nicola di Cagli (wzmiankowany w l. 1370–1403), znajdujący się na ścianie nr 2 [fot. (wnętrze baptysterium – fresk widoczny na wprost, w części dolnej ściany) [697], [698], (fresk) [699], (C) „Santi” („Święci”) wykonany w 1389 również przez wspomnianego Leonardo di Nicola di Cagli, znajdujący się na ścianie nr 8 [fot. (wnętrze baptysterium – fresk widoczny po prawej stronie, trochę przesłonięty przez stojącą po środku drewnianą ambonę i wiszący na ścianie rysunek, który, jak się zdaje przedstawia rekonstrukcję fresku) [700], (fresk) [701][142];
  • wewnątrz katedry: Museo del Duomo [Muzeum Katedry]: mieści się w w/w kaplicach San Nicolò oraz Corpo di Cristo, a w "ekspozycji" m.in. wspomniane powyżej freski i malowidła tablicowe (na desce), oraz[143] obraz ołtarzowy z 1730 aut. Giovanni'ego B. Tiepolo'a nazywany „Crocifissione[144] („Ukrzyżowanie”) albo „Crocifisso con la Madonna, S. Giovanni, Maddalena e S. Biagio[145] („Matka Boska, Św. Jan, Maria Magdalena i Św. Błażej przy Ukrzyżowanym[146]), który wykonał do Cappella masolina (Kaplicy masolińskiej) w udińskiej katedrze, skąd trafił do Museo [fot. [702][147]; jeden KATALOG (SIRPAC–FVG) niewielkiej części zbiorów Museo del Duomo w Udine, ze zdjęciem i opisem każdego z 10 obiektów, którymi są:
– pochodzące z l. 1250–1424 (niektóre z późniejszymi przeróbkami) szaty liturgiczne, a w tym alba [fot. [703], dalmatyka [fot. [704], ornat [fot. [705] i mitra [fot. [706], a poza tym chusta [fot. [707], manipularz [fot. [708], humerał [fot. [709], poduszka [fot. [710] i całun [fot. [fot. [711]; katalog [712];
  • na pd–wsch. pierzei † Oratorio[148] della Purità [fot. (fasada) [713], (widok z ukosa – fasada i prawy bok świątyni) [714], (z lotu ptaka – na powyższym zdjęciu, nad prawym bokiem fasady katedry) [715]: ukończone w 1757, wewnątrz mieści podłużną salę modlitewną, ozdobioną dziełami rodziny Tiepolo'ich; w ołtarzu głównym znajduje się obraz z 1756 aut. Giovanni'ego B. Tiepolo'a (1696–1770), zwany „L'Immacolata[149] („Niepokalana [Najświętsza Maria Panna]”), albo „Vergine Immacolata[150] („Najświętsza Maria Panna Niepokalana”) [fot. (ołtarz) [716], [717], obraz: (1) wersja jaśniejsza z uciętym dołem [718], (2) wersja ciemniejsza całości [719], (3) bez kolorów [720], natomiast na sklepieniu namalowane w 1759 freski jego autorstwa: w części centralnej, na planie rokokowego prostokąta, stosunkowo spory „L'Assunta” („Wniebowzięcie”) [fot.[151] (całość fresku) [721], [722], niemal cały fresk, na suficie: (1[152]) [723], (2) [724], pod kątem: (3) [725], (4) [726], fragmenty fresku: (A) (część środkowa) [727], [728], (B) (część środkowa i górna) [729], a na jego końcach przylegające dwa, znacznie mniejsze, za to ponoć trochę prowokacyjne, freski nazywane „Glorie di angeli” („Raj aniołów[153]) [fot.[154] (1) górny: (A) [730], (B) [731], (fragment fresku górnego) [732], (2) dolny: (A) [733], (B) [734]; dla odmiany, na obu długich ścianach bocznych znajdują się monochromatyczne freski autorstwa syna Giambattista'y (Giovanni'ego Battista'y) Tiepolo'a, również malarza, Giandomenico (Giovanni Domenico) Tiepolo'a (1727–1804[155]) [fot. (lewa ściana od wejścia) (1) [735], [736], (2) [737], a w tym m.in. „Lasciate che i fanciulli vengano a me” [fot. (również na lewej ścianie) [738][156];

7) przy via Savorgnana (prowadzi od narożnika Palazzo D'Aronco, czyli obecnego ratusza, na pd-wsch., a więc równolegle do Via Vittorio Veneto, a więc Piazza del Duomo i katedra leżą między obiema ulicami):

  • pod nr 12 i 12a Palazzo Valvason–Morpurgo[157] zwany inaczej Palazzo Morpurgo albo Palazzo Sarmeda Valvasone[158] [fot. (fasada główna) [739], [740], [741], (elewacja od podwórka) [742], (portyk na podwórku) [743], (jego dwuspadowy dach pokryty dachówką, oraz górną część jasnych ścian fasady i okna ostatniej kondygnacji widać na samym dole fot., poniżej fasady katedry) [744]: wzniesiony XVI w. z kamienia i otoczaków na planie litery "U", służył jak miejska rezydencja, w 1 poł. XX w. został przebudowany (lub poddany remontowi np. przywracającemu dawny wygląd[159]) a obecnie służy jako galleria d'arte (galeria sztuki)[160];
  • narożny (via Savorgnana/via Stringher nr 9) Palazzo Susanna: bok budynku znajdujący się wzdłuż via Savorgnana przylega do w/w Palazzo Valvason–Morpurgo [fot. (róg ulic) [745], (róg budynku) [746], [747], (bok przy via Savorgnana) [748], [749], (zachowany fragment fresków) [750], zaś elewacja główna budynku znajduje się wzdłuż via Stringher [fot. (elewacja) [751], (wejście główne) [752], która jest ulicą łączącą (idąc w prawą stronę) Piazza del Duomo (do którego, z tego miejsca jest zaledwie kilka kroków) z (idąc w lewą stronę) Piazza XX Settembre 1870[161]; budynek wzniesiony z cegły i otoczaków, pokryty dachówką, wybudowany został w 1402, a następnie rozbudowany w l. 1540–1560, natomiast obecny wygląd zawdzięcza przebudowie, najpierw w XVIII, a potem w XIX w.; pierwotnie była to miejska rezydencja, a współcześnie jest to dom mieszkalny ze sklepem na parterze[162];

II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)edytuj kod

Castello di Udine [Zamek Udiński]: zespół budowli pałacowo–sakralnych rozpościerający się na szerokim, ufortyfikowanym Wzgórzu (Colle) Zamkowym (del Castello), którego dużą część zajmuje obszerny Plac Zamkowy, trochę podobnie do krakowskiego Wawelu, choć na znacznie mniejszą skalę [fot. (z lotu ptaka, idealnie z północy) [753], (z pd-wsch.) [754], (z południa) [755], (z zachodu) [756], [757], (z pn-zach.) [758], w skład którego wchodzą: (1) jedyna zamkowa brama wjazdowa z poł. XVI w., (2) długi portyk–rampa z końca XV w. prowadzący od bramy na szczyt Wzgórza, (3) mały romańsko–gotycki kościółek z XII/XIII w., (4) dobudowana do niego w XVI w. dzwonnica, (5) wewnętrzna brama zamkowa z XVI w., przeniesiona na Wzgórze w XX w., (6) olbrzymie skrzydło pałacowo–zamkowe z XVI w., (7) Dom Bractwa religijnego z XV w., (8) siedziba urzędu Chłopstwa z XVI w., a także (8) mury otaczające zewsząd niemal całe Wzgórze, od strony pn-wsch. obrośnięte drzewostanem kryjącym (9) wbudowane w ziemię i ledwo zauważalne fortyfikacje obronne z początku XX w. [RYSUNEK zabudowy Wzgórza, schematyczny, na osi pd–pn (dół–góra), choć z błędnie umiejscowioną dzwonnicą, która jest dobudowana do prawej, a nie do lewej kaplicy bocznej kościoła [163] [759]; dla porównania uproszczony plan zabudowy Wzgórza Wawelskiego na osi pd–pn (dół–góra) [760]. Podobieństwo udińskiego Wzgórza Zamkowego do krakowskiego Wzgórza Wawelskiego wyraża się także w trzech pozostałych aspektach, niezwykle charakterystycznych dla rozległego wzgórza leżącego na skraju starego, historycznego miasta stołecznego. Pierwszym jest kwestia osadnictwa i umiejscowienia ośrodka władzy, gdyż tak, jak Kraków powstał na płaskim terenie u podnóża Wzgórza Wawelskiego, na którym znajdował się warowny gród z prawdopodobną siedzibą władzy plemiennej (władców Wiślan), tak też i Udine powstało na płaskim terenie przylegającym jednym bokiem do Wzgórza Zamkowego, na którym już w I w. p.n.e. Rzymianie wznieśli castrum (z łac. warownia, gród), w którym prawdopodobnie znajdowała się siedziba władzy lokalnej (rzymski urzędnik lub wojskowy). Ponadto tak, jak gród wawelski, który po upadku Wiślan, pod rządami kolejnych najeźdźców, czyli Polan, uzyskał charakter osady zamkowej, z której następnie powstał pierwszy, średniowieczny Zamek Królewski, identycznie stało się z udińskim castrum, który po upadku Cesarstwa Rzymskiego, pod rządami kolejnych najeźdźców, czyli Longobardów, w VI–VIII w. uzyskał charakter osady zamkowej, z której następnie powstał pierwszy, średniowieczny Zamek władców feudalnych. Co więcej – tak, jak Wzgórze Wawelskie było miejscem wzniesienia (X/XI w.) prawdopodobnie pierwszej w okolicach świątyni chrześcijańskiej (Rotunda NMP), co jest jednym z argumentów przemawiających za tym, iż w warownym grodzie wawelskim mieściła się siedziba lokalnych władców, dokładnie tak samo stało się w przypadku udińskiego Wzgórza Zamkowego, na którym najprawdopodobniej w IV w. została wzniesiona pierwsza w okolicach świątynia chrześcijańska (w miejscu obecnego kościółka z XII/XIII w., nomen omen także pod wezwaniem NMP), co również wskazuje, iż mieściła się tu siedziba rzymskiej władzy lokalnej, a także bezpośrednio dotyczy drugiego aspektu, a więc skupienia na wzgórzu, w okresie powstawania osady, pierwszych i/lub głównych ośrodków, tak władzy świeckiej, jak i kultu religijnego. Natomiast trzecią kwestią, równie ciekawą i dającą sporo do myślenia, była rola, jaką w miejscowej kulturze, tradycji i obyczajowości odgrywał "udiński Wawel", gdyż tak, jak ze Wzgórzem Wawelskim, tak i z udińskim Wzgórzem Zamkowym łączy się szereg podań i legend, przede wszystkim nawiązujących do roli mieszczącego się tu ośrodka władzy, wśród których za najbardziej interesującą uważana jest legenda głosząca, iż Wzgórze powstało, a właściwie zostało usypane – co ciekawe – z ziemi przyniesionej w hełmach przez żołnierzy Attyli, gdyż okrutny wódz zapragnął mieć na tyle wysoki punkt obserwacyjny, by móc napawać się z oddali widokiem płonącej Akwilei, którą napadł, złupił i podpalił [164]. Podsumowują powyższe porównanie należy jeszcze raz zaznaczyć – oba zamki wykazują identyczny schemat powstawania i transformacji w okresie wielowiekowego kształtowania się w średniowieczu państwowości, a więc ich duże podobieństwo dotyczy wyłącznie początkowej fazy powstawania zabudowy zamkowej, gdyż wynika z podobnej funkcji pełnionej od samego początku przez oba wzgórza, dzięki której w obu przypadkach w zbliżonym celu wznoszono zabudowę świecką i sakralną, która również dzięki tej funkcji mogła w całości (jako zamek) zaistnieć w świadomości zbiorowej i stać się miejscem "specjalnym", a następnie na trwałe zagościć w kanonie ludowych przekazów i legend. Natomiast nie powinno ulegać wątpliwości, iż poza wspomnianą kwestią, nijak nie da się porównywać niewielkiego Zamku w Udine z wielkim kompleksem Wawelskimi, ani pod kontem ilości, różnorodności czy walorów architektonicznych zabudowy, ani związanej z obiektami historii, tradycji czy miejsca zajmowanego w kulturze narodowej, a jedyne na co pod tym kontem ewentualnie można zwrócić uwagę, to zasygnalizowane na wstępie podobieństwo schematu urbanistycznego, a więc występowanie dużego placu zajmującego większą część wzgórza, oraz to, że w obu przypadkach place osiągnęły obecną wielkość wtórnie [165].

Skupiając uwagę na średniowiecznym założeniu zamkowym w Udine, powstałym z osady zamkowej pamiętającej czasy longobardzkie, należy na wstępie zdać sobie sprawę z tego, iż na dalszych losach zamku zaważyło przekazanie go w ręce patriarchów akwilejskich, czego miał dokonać cesarz Św. Ces. Rzym. (w l. 967–983) Otto II z saskiej linii dynastii Liudolfingów wystawiając dnia 11 VI 983 odpowiedni dokument [166]. Równocześnie należy zaznaczyć, iż powyższy dokument jest najstarszym znanym, przekazującym pierwszą pewną wiadomość o istnieniu zamku w Udine. Kolejnym punktem zwrotnym w historii zamku było przeniesienie do niego w 1222 dotychczasowej siedziby patriarchów mieszczącej się w Akwilei, a następnie użytkowanie Zamku w tym charakterze do ok. 1420.

LISTA WŁADCÓW UDINE (patriarchów akwilejskich) MIESZKAJĄCYCH NA ZAMKU (1222–ok. 1420) [167]:

1) 1222–23 V 1251 (patriarcha akwilejski od 1218) Bertoldo di Andechs–Merania [168] (ur. ok. 1180, zm. 23 V 1251) [niemiec. Berthold von Andechs–Meranien] 2) 1251–1269 Gregorio di Montelongo (1269–1279) Filippo di Carintia [niemiec. Philipp von Spanheim] 3) 1273–23 II 1299 Raimondo della Torre [169] (zm. 23 II 1299) (5 III 1299–po 9 VIII 1299 patriarcha–nominat [170]) Corrado di Slesia (zm. 11 X 1304) [pol. Konrad II Garbaty z dyn. Piastów; porównaj [761] 4) 1299–1301 Pietro Gera 5) 1302–1315 Ottobono de Robari 6) 1317–1318 Gastone della Torre [171] 7) 1318–1332 Pagano della Torre 8) 4 VII 1334–6 VI 1350 Bertrando di San Genesio [172] (zm. 6 VI 1350) [franc. Bertrand de Saint–Geniès] (następnie ogłoszony błogosławionym) 9) 1350–1358 Nicolò di Lussemburgo [173] [niemiec. Nikolaus von Luxemburg] 10) 1359–1365 Ludovico della Torre 11) 1365–1381 Marquardo di Randeck [174] [niemiec. Marquard von Randeck] 12) 1381–1388 Filippo di Alençon [175] [franc.] 13) 1388–10 X 1394 Giovanni di Sobieslav [176] (zm. 10 X 1394) [niemiec. Johann Sobieslaus von Luxemburg–Mähren] 14) 1395–1402 Antonio Gaetani [177] 15) 1402–1412 Antonio Panciera [178] 16) 1412–ok. 1420 (patriarcha do 1439) Ludovico di Teck.

Sytuacja uległa pewnej zmianie w 1420 wraz z utworzeniem weneckiej prowincji Patria del Friuli (Ojczyzna Friulu) złożonej z części terenów Patriarchatu ze stolicą w Udine, w związku z czym od owego 1420 patriarchów zastąpili urzędujący w ich miejsce na Zamku namiestnicy weneccy (luogotenente veneto), a do nich, od 1483 dołączył obradujący również na Zamku, kolejny ośrodek władzy zw. Parlamento della Patria del Friuli (Parlament Ojczyzny Friulu).

LISTA NAMIESTNIKÓW WENECKICH (Luogotenenti della Patria del Friuli) URZĘDUJĄCYCH NA ZAMKU [179] (1420–1797) [180]:

1) 1420 Roberto Morosini [181] 2) 1421 Pietro Loredan [182] 3) 1422 Giacomo Trevisan [183] 4) 1423 Francesco Foscari [184] 5) 1424 Francesco Bembo [185] 6) 1425 Sante Sanudo [186] 7) 1427 Vital Miani [187] 8) 1428 Marco Dandolo [188] 9) 1429, 1430 Giacomo Trevisan [189] 10) 1431 Gio Contarini [190] 11) 1432 Lunardo Zustinian [191] 12) 1433 Fantin Viaro [192] 13) 1434 Francesco Barbarigo [193] 14) 1435 Vital Miani [194] 15) 1436, 1437 Luca Tron [195] 16) 1437, 1438 Vittor Bragadin [196] 17) 1438, 1439 Lorenzo Donado [197] 18) 1440 Fantin Viaro [198] 19) 1441 Tommaso Duodo [199] 20) 1442 Marco Zustinian [200] 21) 1443, 1444 Marco Lipomano [201] 22) 1444 Dolfin Venier [202] 23) 1445, 1446 Matteo Veturi [203] 24) 1447, 1448 Francesco Barbaro [204] 25) 1448 Andrea Bernardo [205] 26) 1450 Fantin Viaro [206] 27) 1450, 1451, 1452 Giacomo Loredan [207] 28) 1452, 1453 Zaccaria Trevisan [208] 29) 1453, 1454, 1455 Nicolo Contarini[209] 30) 1455, 1456, 1457 Girolamo Barbarigo [210] 31) 1457, 1458 Paolo Bernardo [211] 32) 1458, 1459 Lunardo Contarini [212] 33) 1460, 1461 Ettore Pasqualigo [213] 34) 1461, 1462 Lodovico Foscarini [214] 35) 1462, 1463, 1464 Giacomo Antonio Marcello [215] 36) 1464, 1465 Nicolo Marcello [216] 37) 1466, 1467 Davide Contarini [217] 38) 1467, 1468 Angelo Gradenigo [218] 39) 1468, 1469 Francesco Venier [219] 40) 1470, 1471, [Giovanni] Mocenigo [220] 41) 1471, 1472 Benetto Venier [221] 42) 1472, 1473 Lodovico Bembo [222] 43) 1473, 1474 Marino Malipiero [223] 44) 1475, 1476 Vital Lando [224] 45) 1476, 1477 Giacomo Morosini [225] 46) 1477, 1478 Filippo Tron [226] 47) 1478, 1479, 1480 [227] Giovanni Emo [228] [fot.[229]: – marmurowe popiersie wyobrażające namiestnika Giovanni'ego Emo, wykonane w XVII w., aut. nieznany, krąg artystyczny niezidentyfikowany [762], – „Maometto II consegna a al luogotenente Giovanni Emo l'immagine della Madonna” („Mahomet II przekazuje dla namiestnika Giovanni'ego Emo obraz Najświętszej Panny Marii”) – fresk z 1886, aut. Lorenzo Bianchini [230] (1825–1892) [763], – „Luogotenente veneto Giovanni Emo dona l'icona della Vergine” („Namiestnik wenecki Giovanni Emo ofiarowuje ikonę Najświętszej Panny Marii”) – fresk z 1882, aut. Lorenzo Bianchini (1825–1892) [764] 48) 1480, 1481, 1482 Giacomo Venier [231] 49) 1482, 1483 Beneto Trevisan [232] 50) 1483, 1484 Luca Moro [233] 51) 1484, 1485, 1486 Girolamo Contarini [234] 52) 1486, 1487 [235] Tommaso Lippomano [236] 53) 1487, 1488 (Luogotenente) Luca Navazaro [237] 53 A) 1487, 1488 (Vice Luogotenente) Michel Navazaro [238] 54) 1488, 1489 Alvise Vendramin [239] 55) 1489, 1490 Lodovico Bragadin [240] 56) 1490, 1491, 1492 Paolo Barbo [241] 57) 1492 Girolamo Vendramin [242] 58) 1493 Antonio Ferro [243] 59) 1494, 1495 Lunardo Mocenigo [244] 60) 1496, 1497 Priamo Tron [245] 61) 1497, 1498 [Giovanni] Morosini [246] 62) 1498, 1499 Domenico Bollani [247] 63) 1500, 1501 Antonio Loredan [248] 64) 1501, 1502 Paolo Trevisan [249] 65) 1502, 1503, 1504 Baldassarre Trevisan [250] 66) 1504, 1505 Antonio Calbo [251] 67) 1505, 1506 Francesco Foscari [252] 68) 1506, 1507 Pietro Cap[p]ello [253] 69) 1507, 1508, 1509 Andrea Loredan [254] 70) 1509, 1510 Paolo Gradenigo [255] 71) 1511, 1512 Tomaso Donci [256] 72) 1512, 1513 Andrea Trevisan [257] 73) 1513, 1514 Giacomo Badoer [258] 74) 1514, 1515, 1516 [259] Lunardo Emo [260] 75) 1517, 1518 Giacomo Corner [261] 76) 1518, 1519 Lazaro Mocenigo [262] 77) 1519, 1520 Francesco Donà [263] 78) 1521 Vicenzo Capello [264] 79) 1522, 1523 Antonio Bon [265] 80) 1523, 1524 Andrea Foscolo [266] 81) 1525, 1526 [267] Agostino de Mula [268] 82) 1526, 1527 [Giovanni] Moro [269] 83) 1528 [Giovanni] Basadonna [270] 84) 1529, 1530 Antonio Contarini [271] 85) 1530, 1531 Alvise Barbaro [272] W l. 1532–1 poł. 1580 źródło IT ASVe sygn. 153 nie wymienia żadnego namiestnika, choć pozostawia podział na "kadencje" oznaczone latami ich trwania [273], natomiast spośród urzędujących podówczas namiestników, dwóch wymieniają źródła drukowane, a jednego portal sirpac–fvg: 86) 1552, 1553 [274] Francesco Michiel [275] 87) 1567 [276] Filippo Bragadeno [277] 88) (pomiędzy 1573 a 1580) Girolamo Mocenigo [278] [fot.[279]: – „Redentore in Gloria (...[280])” („Zbawiciel w Chwale ...”), nazywany też „Cristo Redentore (...)” („Chrystus Zbawiciel ...”) – obraz olejny na płótnie z 1574, autorstwa znanego malarza friulskiego Pomponio Amalteo (1505–1588) [765], [766], fragmenty obrazu: (1) fragment z lewej strony – św. Jerzy i św. Marek [767], (2) fragment środkowy – Jezus, namiestnik Girolamo Mocenigo i panorama Udine [768], (3) fragment z prawej strony – namiestnik, trzech deputowanych i św. Wawrzyniec [769] Namiestnicy z lat 2 poł. 1580–1797 (wg. IT ASVe sygn. 153): 89) pomiędzy 1580 a 1586 Marco Zeno [281] 90) pomiędzy 1580 a 1586 Girolamo Venerio [282] 91) pomiędzy 1580 a 1586 Antonio Cavalli [283] 92) pomiędzy 1580 a 1586 Pietro Gritti [284] 93) pomiędzy 1580 a 1586 Pietro Capello [285] 94) pomiędzy 1580 a 1586, 1587 Carlo Corner [286] W 1586 Francesco Floreani (wzmiankowany w l. 1533–1599) namalował obraz olejny na płótnie „Omaggio del luogotenente e dei deputati al Redentore” („Hołd namiestnika i deputowanych przed Zbawicielem[287]) [fot.[288] [770] 95) 1588 Bernardo Nani [289] 96) pomiędzy 1589 a 1595 Federico Renier [290] 97) pomiędzy 1589 a 1595 Nicolo Donà [291] 98) pomiędzy 1589 a 1595 Alvise Bragadin [292] 99) pomiędzy 1589 a 1595 Alvise Bellegno [293] 100) pomiędzy 1589 a 1595, 1595 Marco Querini [294] 101) 1596 Santo Venerio [295] 102) 1597, pomiędzy 1597 a 1599 Nicolò Contarini [296] 103) pomiędzy 1597 a 1599 Stefano Viaro [297] 104) pomiędzy 1597 a 1599, pomiędzy 1599 a 1602 Tomaso Morosini [298] 105) pomiędzy 1599 a 1602, pomiędzy 1602 a 1607 Alvise Foscarini [299] 106) pomiędzy 1602 a 1607 Xforo Vallier [300] 107) pomiędzy 1602 a 1607 Giacoppe Morosini [301] 108) pomiędzy 1602 a 1607, pomiędzy 1606 a 1609 Francesco Erizzo [302] 109) pomiędzy 1606 a 1609 Bernardino Bellegno [303] 110) pomiędzy 1609 a 1618 Antonio Grimani [304] [fot.[305]: – „Omaggio del luogotenente Antonio Grimani alla Madonna” („Hołd namiestnika Antonio Grimani’ego przed Matką Boską”) – obraz olejny na płótnie z 1609, aut. Innocenzo Brugno (wzmiankowany w l. 1593–1630) [771] 111) pomiędzy 1609 a 1618 Lunardo Morosini [306] 112) pomiędzy 1609 a 1618 Michel Foscarini [307] 113) pomiędzy 1609 a 1618 Vicenzo Capello [308] 114) pomiędzy 1609 a 1618 Silvestro Morosini [309] 115) pomiędzy 1609 a 1618, pomiędzy 1617 a 1622 [310] [Giovanni] Basadonna [311] W 1610 Secanti Secante (1571–1636/1637) namalował obraz olejny na płótnie „Omaggio del luogotenente e dei deputati della Città di Udine al Redentore e alla Vergine” („Hołd namiestnika i deputowanych Miasta Udine przed Zbawicielem i Najświętszą Panną Marią[312]) [fot.[313] [772] 116) pomiędzy 1617 a 1622 [314] Bertuccio Contarini [315] [fot.[316]: – „Omaggio del luogotenente Bertuccio Contarini a San Marco” („Hołd namiestnika Bertuccio Contarini'ego przed Świętym Markiem”) – obraz olejny na płótnie z 1619, aut. Secanti Secante (1571–1636/1637) [773], [774] 117) pomiędzy 1617 a 1622 [317] Pietro Sagredo [318] 118) pomiędzy 1617 a 1622 [319] Alvise Mocenigo [320] 119) pomiędzy 1622 a 1627 [321] lub pomiędzy 1617 a 1622 [322] Domenico Rozini [323] 120) pomiędzy 1622 a 1627 [324] lub pomiędzy 1617 a 1622 [325] [Giovanni] Barbarigo [326] 121) pomiędzy 1622 a 1627 [327] lub pomiędzy 1617 a 1622 [328] Girolamo Avran [329] 122) pomiędzy 1622 a 1627 [330] lub pomiędzy 1617 a 1622 [331] [Giovanni] Morosini [332] 1627 N.N. (źródło nie wymienia danych osobowych) namiestnik Ojczyzny Friulu, jeden z powyższych z lat pomiędzy 1622 a 1627, lub poniższych z lat pomiędzy 1614 a 1633 [333] 123) pomiędzy 1614 a 1633 [334] lub pomiędzy 1622 a 1627 [335] [Giovanni] Basadonna [336] 124) pomiędzy 1614 a 1633 [337] lub pomiędzy 1622 a 1627 [338] Bertuccio Contarini [339] 125) pomiędzy 1614 a 1633 [340] lub pomiędzy 1622 a 1627 [341] Pietro Sagredo [342] 126) pomiędzy 1614 a 1633 [343] lub pomiędzy 1622 a 1627 [344] Vicenzo Capello [345] 127) pomiędzy 1614 a 1633 [346] lub pomiędzy 1622 a 1627 [347] Silvestro Morosini [348] 128) pomiędzy 1614 a 1633 [349] lub pomiędzy 1622 a 1627 [350] [Giovanni] Barbarigo [351] 129) pomiędzy 1614 a 1633 [352] lub pomiędzy 1622 a 1627 [353] [Giovanni] Morosini [354] 130) pomiędzy 1614 a 1633 [355] lub pomiędzy 1622 a 1627 [356] Federico Sanudo [357] 131) pomiędzy 1629 a 1634 Bernardo Volano [358] 132) pomiędzy 1629 a 1634 Girolamo Venier [359] 133) pomiędzy 1629 a 1634 Marco Loredan [360] 134) pomiędzy 1629 a 1634 Federico Sanudo [361] 135) 1635 Zorzi Contarini [362] 136) 1636, 1637 Alvise Foscarini [363] 137) 1638 Girolamo Foscarini [364] 138) 1639, 1640 Renier Foscarini [365] 139) 1641 Francesco Viaro [366] 140) 1642, 1643 [367] Nicolò Mocenigo [368] [fot.]: – popiersie namiestnika Nicolò Mocenigo zdobiące jedyną ścianę loggia'i Palazzo del Comune (dawny Ratusz, zwany też Loggia del Lionello), który wznosi się przy głównym placu starówki udińskiej Piazza della Libertà (pierwsze od prawej) [775] 141) 1643, 1644, 1645 Andrea Bragadin [369] 142) 1644, 1645, 1646 Girolamo Zustianin [370] 143) 1646 Andrea Memo [371] 144) 1647 Francesco Grimani [372] 145) 1648 Gio Francesco Pisani [373] 146) 1649, 1650, 1651, 1652 Francesco Erizzo [374] W 1649 Secanti Secante (1571–1636/1637) namalował obraz olejny na płótnie „Madonna con Bambino, San Sebastiano, San Rocco e luogotenente veneto” („Matka Boska z Dzieciątkiem, Święty Sebastian, Święty Roch i namiestnik wenecki[375]) [fot.[376] [776] 147) 1652 Pietro Contarini [377] 148) 1653 Polo Nani [378] 149) 1654, 1655, 1656 Nicolò Venier [379] 150) 1657 Antonio Grimani [380] 151) 1658, 1659, 1660 Giacomo Gabrieli [381] 152) 1660 Francesco Donà [382] 153) 1661, 1662 Vicenzo Venier [383] 154) 1662 Francesco Venier [384] 155) 1663, 1664 Andrea Da Mula [385] 156) 1664, 1665 Marco Antonio Zeno [386] 157) 1665, 1667 Alvise Foscarini [387] 158) 1667, 1668 Zaccaria Valeresco [388] W 1667 Antonio Carneo (1637–1692) namalował obraz olejny na płótnie „Sacra Famiglia venerata dal luogotenente e da tre deputati” („Święta Rodzina odbierająca cześć od namiestnika i trzech deputowanych[389]) [fot.[390] [777] 159) 1669, 1670 Pietro Foscarini [391] 160) 1670 Benetto Zustinian [392] 161) 1671 Carlo Contarini [393] 162) 1672, 1673, 1674 Girolamo Ascanis Zustinian [394] 163) 1674 Pietro Grimani [395] 164) 1675 Girolamo Loredan [396] 165) 1676 [Giovanni] Tron [397] 166) 1677, 1678, 1679 Marin Contarini [398] 167) 1679 Pietro Venier [399] 168) 1680 Francesco Diedo [400] 169) 1681, 1682, 1683 Giovanni Cornaro [401] 170) 1683 [402] Alvise Contarini [403] 171) 1684 Pietro Grimani [404] 172) 1685, 1686, 1687 Gabriel Marcello [405] 173) 1687 Francesco Bonson [406] 174) 1688 Alvise Bragadin [407] 175) 1689, 1690, 1691 Vicenzo Pisani [408] 176) 1691 Francesco Lando [409] 177) 1692, 1693, 1694 Tommaso Querini [410] 178) 1695 Girolamo Duodo [411] 179) 1696, 1697 Francesco Capello [412] 180) 1697 Giovanni Zustinian [413] 181) 1698 Antonio Zustinian [414] 182) 1699 Antonio De Mulla [415] 183) 1700, 1701, 1702 Bernardo Cornaro [416] 184) 1702 Agostino Nani [417] 185) 1703 Girolamo Diedo [418] 186) 1704 Lazaro Foscarini [419] 187) 1705, 1706, 1707, 1708 Andrea Memo [420] 188) 1708 Paolo Donà [421] 189) 1709 Bartolomeo Gradenigo [422] 190) 1710, 1711 Nadal Donà [423] 191) 1712 Antonio Lando [424] 192) 1713 Alvise Da Ricin [425] 193) 1714, 1715, 1716 Sebastian Mocenigo [426] 194) 1716 Giovanni Sagredo [427] 195) 1717 Antonio Loredan [428] 196) 1718, 1719, 1720 Francesco Bembo [429] 197) 1720 Giustino Antonio Erizzo [430] 198) 1721 Alvise Renier [431] 199) 1722, 1723, 1724 Giovanni Emo [432] 200) 1724 Federico Cornaro [433] 201) 1725 Guilio Gussoni [434] 202) 1726 Bartolomeo Gradenigo [435] 203) 1727, 1728, 1729, 1730 Michel Mani [436] 204) 1730, 1731 Benetto Nicolò Capello [437] 205) 1732 Nicolò Tiepolo [438] 206) 1733, 1734, 1735, 1736 Pietro Gorgoni [439] 207) 1737 Pietro Grimani [440] 208) 1738 Antonio Grimani [441] 209) 1739 Girolamo Gradenigo [442] 210) 1740, 1741, 1742, 1743 Marco Contarini [443] 211) 1743 Francesco Tiepolo [444] 212) 1744 Tomaso Michiel [445] 213) 1745, 1746, 1747 Alessandro Duodo [446] 214) 1747 Girolamo Venier [447] 215) 1748 Leonardo Pesaro [448] 216) 1749, 1750, 1751 Antonio da Mula [449] 217) 1751 Giacomo Miani [450] 218) 1752, 1753 Pietro Priuli [451] 219) 1754, 1755 Bertucci Contarini [452] 220) 1756 Marin Zorzi [Primo] [453] 221) 1757, 1758, 1759 Lunardo Donà [454] 222) 1759 Francesco Vendramin [455] 223) 1760, 1761, 1762 Alvise Mocenico [secondo] [456] 224) 1762, 1763 Nicolò Contarini [457] 225) 1764, 1765 [Giovanni] Cornaro [458] 226) 1766 Alvise Foscari [459] 227) 1767, 1768 Vicenzo Tron [460] 228) 1768, 1769 Barbon Vicenzo Morosini [461] 229) 1770, 1771 Domenico Michiel [462] 230) 1771 Bartolomeo Priuli [463] 231) 1772 [Giovanni] Manin (zm. 1772) [464] 232) 1772, 1773, 1774 [465] Francesco Rota [466] 233) 1773, 1774 [467] Giulio Corner [468] 234) 1775 Giulio Cornaro [469] 235) 1776, 1777 Gio Alvise Mocenigo [470] 236) 1778 Sebastian Zen [471] 237) 1779, 1780, 1781 Sebastiano Giulio Zustinian [472] 238) 1782 [Giovanni] Barbaro [473] 239) 1783 Carlo Antonio Donà [474] 240) 1784, 1785 Filippo Nani [475] 241) 1786 Almoro Grimani [476] 242) 1787 Marco Antonio Zustinian [477] 243) 1788, 1789, 1790 Giovanni Battista Redetti [478] 244) 1791 Francesco Rota [quinto] [479] 245) 1792 Paolo Antonio Erizzo [480] 246) 1793 Pietro Canal [481] 247) 1794 Anzolo Zustinian [primo] [482] 248) 1795, 1796, 1797 Alvise Mocenigo [primo] [483]

Wspomniana powyżej forma rządów w weneckiej prowincji, opierająca się o dwuwładzę namiestników weneckich i Parlamentu Ojczyzny Friulu, znalazła swoje wyraźne odbicie po trzęsieniu ziemi z 26 III 1511, gdy to reorganizując zabudowę całego Wzgórza, z jednej strony przystąpiono do kapitalnego remontu części najmniej uszkodzonych budynków (kościółek, Dom Bractwa religijnego i Porticato del Lippomano), a z drugiej strony do wzniesienia w miejsce całkowicie zrujnowanej głównej (średniowiecznej) części zamku, nowego (obecnego), wybudowanego w XVI w., wielkiego skrzydła pałacowo–zamkowego, które – właśnie ze względu na dualizm władzy udińskiej – zostało tak pomyślane, by mieszcząca się w nim sala główna, przeznaczona na obrady Parlamentu, a umiejscowiona w części środkowej pierwszego piętra, miała osobne, za to bezpośrednie wejście od tyłu gmachu, zaś namiestnik i jego domownicy, urzędnicy, goście oraz interesanci, wchodzili osobnym wejściem głównym, dzięki czemu pogodzono w ten sposób dwie, współrządzące prowincją instytucje, umieszczając je w jednym gmachu pałacowo–zamkowym, co dawało wrażenie równości urzędów, dodatkowo podkreślone przez dwa osobne "główne" wejścia, a jednocześnie odgradzało jednych od drugich, zapobiegając narastaniu potencjalnych konfliktów wynikających z "wchodzenia sobie w drogę", tak dosłownie, jak i w przenośni. Również w XVI w., choć trochę inaczej, postąpiono z trzecim, świeżo powstałym ciałem politycznym, również ustanowionym dla współrządzenia prowincją – znanym jako Contadinanza (instytut/urząd Chłopstwa), dla którego, jako dla współrządzącego urzędu, miejsce na wzgórzu się znalazło, ale nie w gmachu pałacowo–zamkowym (co zapewne miało wyraz symboliczny), tylko obok, po stronie bezpośredniego wejścia do sali obrad Parlamentu, we wzniesionym w XVI w., niedużym budynku ulokowanym dość peryferyjnie (co tym bardziej miało wydźwięk symboliczny).

  • Arco Bollani: brama zamkowa, nazywana też łukiem triumfalnym, do której ulica prowadzi z Piazza della Libertà [fot. (przód) [778], [779], [780], [781], (część górna bramy z rzeźbą Lwa św. Marka i rzeźba) [782], [783], (tył) [784], [785], [786], [787] wzniesiona w 1556 wg. projektu Andrea Palladio[484] (1508–1580) [485];
  • Porticato del Lippomano zw. też Loggia del Lippomano: zbudowana w stylu gotyku weneckiego w 1487 na zlecenie weneckiego namiestnika Ojczyzny Friulu (w l. 1486, 1487) Tommaso Lippomano [486]; jest to zadaszony, otwarty od strony skrzydła zamkowego rzędem portyków[487] rodzaj rampy, prowadzącej, z jednej strony wzdłuż drogi wiodącej od bramy zamkowej, niemal aż do samego wierzchołka wzgórza, a z drugiej strony wzdłuż pd-wsch. zbocza wzgórza zamkowego; budowla dzieli się na 5 przylegających do siebie części, z których każda wzniesiona jest pod innym kontem i na innej wysokości, natomiast wiodący przez nie trakt, w każdej z 5 części stanowi płaską i podłużną platformę, połączoną z następną kilkoma schodami; uroku dodają budowli wyszukane, gotyckie łuki trójlistne w ośli grzbiet [fot. (z dołu Wzgórza) [788], [789], [790], (z góry) [791], [792], (wejście od dołu Wzgórza) [793], [794], (wyjście na szczycie Wzgórza) [795], (widok z połowy długości) [796], (wnętrze Loggia'i, z dołu i z góry) [797], [798], [799], dwa popiersia zdobiące wnętrze loggia'i [488]: (1) w części dolnej loggia'i [800], (2) w części górnej loggia'i [801], [802], (widok z wnętrza portyku) [803], (widok na portyk późnym popołudniem) [804], [805];
  • † Chiesa di Santa Maria di Castello [PLAN ZABUDOWY Wzgórza – kolorem czarnym zaznaczono przedmiotowy kościół wraz z zakrystią (przy prawym boku korpusu świątyni) i dzwonnicą (stoi narożnie przy prawym boku prawej kaplicy bocznej zakończonej absydą oraz sąsiaduje z zakrystią) [489] [806]; fot. [807], [808], [809], [810]: pierwsza budowla sakralna stojąca w tym samym miejscu, została wzniesiona prawdopodobnie w IV w. i była pierwszą świątynią chrześcijańską w okolicy; w wyniku przeprowadzonych badań archeologiczno–architektonicznych wiadomo również, iż w czasach longobardzkich, a więc w VI–VIII w., gdy na Wzgórzu Zamkowym pojawiła się pierwsza osada zamkowa, świątynia została poddana pracom zdobniczym podkreślającym charakter sakralny budowli, oraz świadczącym o przywiązywaniu do niej wielkiej wagi, o czym zaświadcza ważny zabytek z tego okresu – fragment marmurowej płytki umieszczonej na świątyni, z zachowanym na niej fragmentem napisu „...O – LIUTP...”, który po uzupełnieniu brakujących części brzmi „DOMINIO – LIUTPRANDO”, a więc informuje, iż świątynia podlegała władzy (dominium [490]) króla Kr. Longobardów (w l. 712–744) Liutpranda [491] [MAPA Królestwa Longobardzkiego pod rządami króla Liutpranda [811]. Obecnie, w miejscu pierwszej świątyni znajduje się malutki, romańsko–gotycki kościółek, którego bryła pochodzi z przełomu XII i XIII w., mimo, iż w XV–XVIII w. ulegała pewnym zmianom, jak choćby po trzęsieniu ziemi z 1511, gdy to (1) dotychczasową XVwieczną fasadę przebudował architekt Gaspare Negro na obecną, skromną, renesansową [fot. [812], [813], do której w 1530 dodano portal wejścia głównego – dzieło architekta Bernardino da Morcote (zm. 1542) [fot. (dwa portale – po prawej wejścia głównego do kościoła, na wprost do sąsiedniego Casa della Confraternita di Santa Maria di Castello opisanego poniżej) [814], (2) oraz wzniesiono stojącą do dziś nową dzwonnicę wysokości 43 m, którą przy prawej kaplicy bliźniej kościółka wybudował w XVI w. Giovanni da Udine (1487–1564) [fot. [815], (widok ze zbocza Wzgórza Zamkowego, przez które przebiega rampa prowadząca na Piazza Primo Maggio) [816], (widok z Piazza Primo Maggio – na dole widać rampę prowadzącą na Wzgórze Zamkowe – fot. dokładna) [817], (partie górne dzwonnicy) [818], następnie zwieńczoną wykonaną z brązu a niezmiernie charakterystyczną dla friulskich kościołów figurą Anioła Gabriela wskazującego kierunek wiatru [fot. [819], [820], (a jak wygląda prawdziwe oblicze niewinnego aniołka? warto zobaczyć, bo może być ciekawie! :-) [821]; wnętrze bez sklepienia, przykryte drewnianym dachem, dzięki 4 filarom podzielone jest 2 równoległymi rzędami filarowych arkad konstrukcyjnych (każdy: 2 filary i 3 łuki) na trójnawowe, a ponadto, to właśnie dzięki arkadom kościół zyskuje na wysokości, gdyż ich zasadniczą funkcją jest dźwiganie górnej partii bocznych ścian nawy głównej, wznoszącej się powyżej dachów przykrywających obie węższe i niższe nawy boczne; każda z naw zakończona jest kaplicą o półkolistej, romańskiej absydzie [fot.: widok z zewnątrz na absydy (wyliczając od prawej: absyda prezbiterium, absyda prawej kaplicy bocznej, dzwonnica) [822], (wszystkie trzy absydy i dzwonnica – z prawego ukosa) [823], [824], (wszystkie trzy absydy – z lewego ukosa) [825], natomiast obszar wnętrza kościoła, od kaplic, do najbliższych im filarów, został oddzielony od pozostałej części wnętrza, poprzez podniesienie podłogi, dzięki czemu głębokość wszystkich 3 kaplic została zaznaczona prowadzącymi do nich schodkami – jednym, do kaplicy prawej, dwoma do kaplicy lewej, i trzema do prezbiterium, które, w związku z powyższym znajduje się między absydą a dwoma pierwszymi filarami, a więc praktycznie nie posiada ścian bocznych, które, z każdej strony zastępuje koniec arkady, czyli łuk; dzięki temu, prezbiterium widoczne jest, nie z jednej, jak to ma miejsce w klasycznej konstrukcji kościołów, tylko z trzech stron, dlatego, dla wyodrębnienia od terenu kaplic, podłoga prezbiterium jest najwyżej położona w całym kościele, a pod łukami, oddzielona od podłogi kaplic bocznych schodami – jednym od wyższej kaplicy lewej, i dwoma od niższej kaplicy prawej [fot.[492] (widok z końca nawy głównej na prezbiterium) [826], (widok z początku nawy gł. niemal na całe wnętrze kościółka) [827], [828], [829], [830], [831], (widok z końca nawy gł. na początek naw, kruchtę i chór z organami) [832], [833], (wejście na chór) [834]; surowe wnętrze całego kościoła, miejscami zdobią freski z XIII–XVI w., spośród których najstarsze, wykazujące pewne podobieństwo, po trosze do dzieł artystów zaalpejskich, a trochę do fresków w krypcie bazyliki patriarchalnej w Akwilei [493], pochodzą z XIII w. i znajdują się w kaplicy prawej: „Dormitio Virginis” („Zaśnięcie Najświętszej Marii Panny”), „Battesimo di Cristo” („Chrzest Chrystusa”), a w absydzie kaplicy bardzo dobrze zachowane w czaszy półkopuły „Zdjęcie z krzyża”, poniżej którego, na ścianie absydy znajduje się fresk przedstawiający postacie Apostołów [fot. (widok na kaplicę z połowy długości nawy) [835], (absyda) [836], czyli o tematyce identycznej, jak tematyka fresku na ścianie absydy w prezbiterium, w której freski pochodzą z XV–XVI w. [fot. [837], [838]; na ołtarzu prawej kaplicy bocznej ustawiona jest rzeźba z XVI w. przedstawiająca „Matkę Boską adorującą Dzieciątko” [fot. [839], na ołtarzu lewej kaplicy rzeźba z XV–XVI w. przedstawiająca San Biagio (Świętego Błażeja) [fot. (widok na obie kaplice boczne bez możliwości zobaczenia ołtarza głównego) [840], (rzeźba) [841], a w ołtarzu głównym znajduje się krucyfiks z XVI w. [fot. [842], [843]; do kościoła prowadzą 2 wejścia – wspomniane powyżej główne, oraz prowadzące do nawy prawej wejście boczne z prostym portalem romańskim [fot. (portal wejścia bocznego) [844], [845], (portal wejścia bocznego a po prawej widać przylegającą do kościółka zakrystię) [846]; w południowo-wschodnim narożniku Wzgórza, w którym znajduje się Chiesa di Santa Maria di Castello, tuż obok dzwonnicy znajduje się brama w murach zamkowych, prowadząca na rampę wiodącą przez zadrzewione zbocze Wzgórza Zamkowego, wprost do Piazza Primo Maggio, dwiema alejkami [494] [fot. (brama prowadząca na rampę)[847];
  • Arco Grimani [495], zwana inaczej Porta Nuova [496]: wewnętrzna brama zamkowa przylegająca, z jednej strony do w/w kościoła S. Maria di Castello, a z drugie do Zamku, wiodąca przez nią droga prowadzi na tyły zamkowe, do rozległego Piazzale del Castello; zaprojektowana w XVI w., zbudowana z kamienia [497] w 1522 [498], pierwotnie stała w mieście, na via Portanuova [499], gdzie stanowiła jedną z bram należącą do części wewnętrznego pierścienia średniowiecznych murów miejskich, wyróżnianej jako quinta cinta muraria cittadina (piąty pas murów miejskich [500]) [501], zaś w obecne miejsce została przeniesiona dopiero w 1902 [502], jako pozostałość ze wspomnianych murów, których resztki usunięto [503] [fot. (przód) [848], [849], [850], [851], [852], [853], (zwieńczenie przodu) [854], (widoczny fragment tyłu) [855], (cały tył) [856];
  • Casa della Confraternita di Santa Maria di Castello: skromny, gotycki Dom Bractwa religijnego wzniesiony w XV w., przylega do lewej nawy bocznej Chiesa di S. Maria di Castello, a przez Arco Grimani łączy się z Zamkiem [fot. (widok od strony Piazzale del Castello [504]) [857], (od lewej Casa, w głębi Chiesa di S. Maria di Castello i dzwonnica, a po prawej Arco Grimani i Castello) [858], [859], (styk budowli, a w tle dzwonnica) [860], (biforium) [861], (wnętrze [505]) [862], (widok na strop z tej samej co na poprzedniej fot. strony) [863];
  • Castello [Zamek]: obecny gmach został wzniesiony w XVI w. wg. projektów Giovanni'ego Fontany i Giovanni'ego da Udine (1487–1564), na ruinach średniowiecznych budowli zniszczonych w 1511 podczas trzęsienia ziemi; jest to jedno, wysokie skrzydło pałacowe na planie długiego i szerokiego prostokąta, z wejściem głównym w fasadzie głównej i osobnym wejściem z drugiej strony budynku, prowadzącym do głównej sali w gmach, do którego można się dostać wchodząc po schodach przylegających do podłużnej loggia'i na parterze gmachu; budynek przykryty jest spadzistym dachem, znad którego, na pd-zach. krańcu (od strony starówki) wystaje niepozorna wieżyczka.
Wewnątrz Zamku, o jego dawnej świetności zaświadcza główna komnata reprezentacyjna zw. Salone del Parlamento (Salon Parlamentu), mieszcząca się w części środkowej pierwszego piętra: duża, wysoka, w stosunku do gmachu poprzeczna, na planie długiego prostokąta, którego jeden węższy bok przylega do fasady głównej Zamku i mieści troje dużych i przeszklonych drzwi, które prowadzą na balkon na fasadzie, wiszący nad głównym wejściem zamkowym [fot. (wnętrze Salonu – widok na drzwi prowadzące na balkon) [864], (widok na balkon na fasadzie głównej) [865], (fasada główna z balkonem) [866], (inne ujęcie fasady głównej) [867], [868], a przeciwległy bok przylega do fasady tylnej Zamku i mieści dwa duże okna, pośrodku których znajdują się wielkie drzwi prowadzące na szczyt schodów, przylegających do tylnego frontu gmachu i umożliwiających wyjście z Zamku wprost na rozpościerający się na jego tyłach, obszerny Plac Zamkowy [fot. (wnętrze Salonu – widok na drzwi prowadzące na Plac Zamkowy) [869], [870], (część fasady tylnej Zamku – widok na drzwi prowadzące do Salonu Parlamentu) [871], (cała fasada tylna) [872], (fasada tylna z odległości) [873]; od czasu wybudowania Zamku w XVI w., przez kolejne stulecia, komnata służyła jako sala obrad Parlamento della Patria del Friuli (Parlament Ojczyzny Friulu), któremu zawdzięcza swą obecną nazwę, natomiast z dawnego wyglądu komnaty zachowała się do dziś duża część fresków na ścianach, m.in. autorstwa tworzącego w 2 poł. XVI w. artysty udińskiego Giovanni'ego Battista Grassi'ego (1525–1578) [506], Francesco Floreani'ego (wzmiankowany w l. 1533–1599) [507] i Pomponio Amalteo'a (1505–1588), przedstawiająca ludzi świętujących wielkość miasta Udine wynikającą z tego, iż należy do Ojczyzny Friulu złączonej z Republiką Wenecką, oraz freski o tematyce „Scene militari” („Sceny wojskowe”), które w 1726 wykonał Gianbattista Tiepolo (1696–1770) [fot. (sześć różnych ujęć komnaty, z widocznymi fragmentami fresków) [874], [875], [876], [877], (większy fragment sceny z końca ściany lewej, gdy się stoi plecami do ściany z balkonem na fasadzie Zamku, widoczny na poprzedniej fot.) [878], [879], [880], a także wykonany przez wielu artystów w XVI–XIX w. wielki, dekoracyjny, drewniany plafon z 19 płótnami o zróżnicowanej tematyce (mitologiczna, alegoryczna, heraldyczna, oraz portrety grupowe rodzin szlacheckich) [fot. (plafon w poziomie) [881], [882], (fragmenty części środkowej plafonu) [883], [884], [885], [886], [887], a tuż pod plafonem, czyli na szczycie ścian, znajdują się podpisane nazwiskami wyobrażenia herbów namiestników weneckich rządzących kolejno po sobie od 1420 do 1797; obecnie Salon Parlamentu wraz z pozostałymi komnatami Zamku, mieści Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine), które powstały w 1865, a do Zamku zostały przeniesione w 1906, na które składają się: (1) Museo Archeologico (Muzeum Archeologiczne): powstałe dzięki zapisom i darowizną donatorów, prezentuje kolekcję ważnych znalezisk z wykopalisk w Akwilei, liczne przedmioty pochodzące z południowej Italii, a w tym terakoty i wazy z Wielkiej Grecji [508], oraz bardzo interesujący materiał archeologiczny odnaleziony na terenie Udine a pochodzący z okresu prehistorycznego, rzymskiego, a także wczesnego i późnego średniowiecza [fot. (antyczne szkło rzymskie z ekspozycji owego muzeum [509]) [888]; (kolejne naczynia z ekspozycji) [889], (szklana urna z I–II w. n.e. [510]) [890], (sala z ekspozycją owego muzeum [511]) [891]; pięć KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) zbiorów Museo Archeologico ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów: a) 364 obiekty ceramiczne greckie, a w tym: – 171 naczyń z 1 poł. VI–przełomu II i I w. p.n.e., głównie z regionu Apulia [512], oraz kilka z regionu Kampania [513], historycznego regionu Lukania [514], z Paestum (lub okolic) [515], a także importowane z Grecji korynckie [516], – 193 głównie figurki postaci ludzkich i zwierzęcych z początku VI–II w. p.n.e. z regionu Apulia [892], b) 43 lampki oliwne z V w. p.n.e.–VI w. n.e. (jedna prawdopodobnie z XIX w.), głównie z regionu Apulia [893], c) 663 wyroby szklane, głównie naczynia, wśród których należy wyróżnić: – ok. 610 naczyń antycznych i kilka ozdób, z 1 poł. I–przełomu V i VI w. n.e., przede wszystkim z północno-wschodniej Italii, a w tym ok. 70, na pewno, lub prawdopodobnie powstałych w Akwilei [fot. (nr 10150: ryton z czasów cesarza Trajana [517]) [894] i kilka wyrobów lokalnych [fot. (nr 10308: czara półkulista z IV w. n.e.) [895], a także m.in. z Italii północnej oraz italskie, wschodniośródziemnomorskie, aleksandryjskie, egipskie, z Bliskiego Wschodu, z Dalmacji, czy choćby z Zachodu (w znakomitej większości zilustrowane fot.), – ok. 40 naczyń i ich fragmentów, średniowiecznych (z przełomu VI i VII–XV w.) i szesnastowiecznych, przede wszystkim z północno-wschodniej Italii (w znakomitej większości zilustrowane rysunkami) [896], d) 401 gemm antycznych [518], datowanych od II w. p.n.e. do III–IV w. n.e., wszystkie pochodzące, na pewno, albo prawdopodobnie, z pracowni w Akwilei [897], e) 278 fibul [519], datowanych od 2 poł. VII–1 poł. VI w. p.n.e. do 2 poł. IV–1 poł. V w. n.e., niemal każda wykonana z brązu, a jedynie kilka z żelaza lub srebra, albo łączących brąz ze złotem albo srebrem, niemniej, katalog prezentuje tylko część, liczącej ok. 900 egzemplarzy, kolekcji fibul przedrzymskich, rzymskich i wczesnośredniowiecznych, znajdujących się w zasobie udińskiego Museo Archeologico [520] [898]; KATALOG ZBIORCZY (SIRPAC–FVG) zasobu Museo Archeologico, ze zdjęciem lub rysunkiem oraz opisem każdego z 3435 obiektów, które ów katalog, nazwany Reperti Archeologici (Znaleziska Archeologiczne), prezentuje, a które cechują: – bardzo szeroki przekrój czasowy oraz związana z tym najrozmaitsza proweniencja, sięgające okresu paleolitu, neolitu i eneolitu, przez epokę brązu, żelaza, Wielkiej Grecji, przedrzymską i rzymską, oraz całe średniowiecze, na XV i XVI w. skończywszy, wśród których znajdują się obiekty produkcji celtyckiej, etruskiej, lokalnej (m.in. z 2 poł. I w. p.n.e., I, III–IV i IV w. n.e.), akwilejskiej (m.in. z I, II i I–III w. n.e.), Wenetów (włos. paleoveneto) m.in. z IV w. p.n.e. oraz friulskiej (m.in. z I, II i VI w. n.e.), – i równie szeroki zakres tematyczny, gdyż były to najrozmaitsze przedmioty użyteczności codziennej, religijnej, myśliwskiej, a nawet wojskowej, rolniczej, kupieckiej, rzemieślniczej i t.d., wśród których, wraz z przedmiotami z poprzednich pięciu katalogów tematycznych, znajdują się m.in. [521]: – kamienne (pietra – kamień [522]) i krzemienne (selce – krzemień, albo pietra focaia – krzemień): a) skrobaczki (raschiatoio) [fot. [899], [900], groty strzał (punta di freccia) [fot. [901] i rylce (bulino) [fot. [902], b) punktaki (punteruolo) [fot. [903], c) groty strzał (punta di freccia) [fot. [904], [905], [906], d) pochodzący z przełomu neolitu i epoki brązu sierp (falce) z kamienia (pietra – kamień) [fot. (strona 534 nr 13384) [907], e) eneolityczny sztylet (pugnale) z krzemienia (selce – krzemień) [fot. (strona 530 nr 13363) [908], f) klingi i ostrza (lama; punta) [fot. [909], [910], [911], [912], g) szpice (cuspide) [fot. [913], [914], h) siekiery (ascia) [fot. [915], [916], [917], [918], oraz siekierki (accetta) [fot. [919], [920] i rozmaite pięściaki [fot. [921], [922], – różne przedmioty wykonane z kości (osso – kość), a w tym m.in.: a) dłuta (scalpello) [fot. [923], [924], b) skrobaczki (raschiatoio) [fot. [925] oraz punktaki (punteruolo) [fot. [926], [927] i szpice (cuspide) [fot. [928], [929], – różne przedmioty wykonane z brązu (bronzo – brąz) i żelaza (ferro – żelazo): a) groty strzał (punta di freccia) [fot. [930], b) naczynie etruskie [fot. [931] i rzymskie [fot. [932], [933], [934], c) noże (coltello) [fot. [935], [936], d) noże ogrodnicze: (roncola) [fot. [937], [938] oraz (pennato) [fot. [939], [940], e) lemiesz (vomere) [fot. [941], f) sierp (falce) [fot. [942] i mały sierp (falcetto) [fot. [943], g) młoty (martello) [fot. [944], oraz motyki (zappa) [fot. [945], [946], h) siekiery (ascia) [fot. [947], [948], [949] i kilofy (piccone) [fot. [950], [951], [952], [953], i) dłuta (scalpello) [fot. [954], [955], oraz ostrza (lama) [fot. [956] j) ostrza dzid (punta di giavellotto) [fot. [957] i włóczni (lancia) [fot. [958], [959], [960], k) umbone di scudo (wypukłe, baldaszkowate, półkoliste guzy – kapturki, umieszczane na tarczy; tarcza – włos. scudo) [fot. [961], [962], [963], l) wykute z żelaza spatha (miecz rzymski [523]) m.in. z VI i VII w. n.e. [fot. [964], [965], [966], [967], oraz klingi i brzeszczoty (lama) [fot. [968], ł) wczesnochrześcijańska (paleocristiana) lampka oliwna (lucerna) z brązu [fot. [969] i dzwonki (campanello) [fot. [970], [971], – różne przedmioty wykonane z drewna (legno – drewno): a) łopaty, szufle i czerpaki (pala) [fot. [972], [973], [974] i szufelka (paletta) [fot. [975], – fibule (fibula) [fot. [976], [977], [978], [979], [980], [981], [982], [983], [984], – gemmy (gemma) [fot. [985], [986], [987], [988], [989], [990], [991], – lampki oliwne (lucerna) [fot. [992], [993], [994], [995], – grecka ceramika [fot. [996], [997], [998], [999], [1000], [1001], [1002], [1003] i figurki gliniane (argilla – glina) [fot. [1004], [1005], [1006], [1007]szklane wyroby (a w tym paciorki – włos. perlina [fot. [1008], [1009], oraz szklane bransolety na ręce i nogi [fot. [1010], [1011]) i naczynia (vetro – szkło) [fot. [1012], [1013], [1014], [1015], – naczynia gliniane (argilla – glina) [fot. [1016], [1017], [1018], [1019], [1020], [1021], – ołowiane (piombo – ołów), brązowe i gliniane odważniki (peso) [fot. [1022] m.in. do krosna (telaio – krosno) albo do wagi przesuwnikowej (stadera) [fot. [1023], [1024], [1025], – wyroby ceglane (mattone – dosłownie – cegła) [fot. [1026], – wykonane z brązu i żelaza (ferro – żelazo) ozdoby, a w tym m.in.: a) pierścionki (anello, cerchietto) [fot. [1027], [1028], [1029], [1030], [1031], [1032], b) naramienniki (bracciale) [fot. [1033] i bransoletki (armilla, cerchietto) [fot. [1034], [1035], c) kolczyki (orecchino) [fot. [1036], [1037], [1038], [1039], wisiorki (pendaglio) [fot. [1040], [1041], [1042], [1043] i zapinki (fermaglio) [fot. [1044], – łańcuchy (catena) [fot. [1045], [1046], [1047], – statuetki ludzkie (statuetta maschile – męska) [fot. [1048], [1049], [1050], [1051], haczyki (gancio) [fot. [1052] i kołatka (battente) [fot. [1053], – gwoździe (chiodo) [fot. [1054] i guzy (borchia) [fot. [1055], [1056], – szpilki (spillo, spillone) [fot. [1057], [1058], [1059], – sprzączki (fibbia) [fot. [1060], [1061], – lustra (specchio) z brązu [fot. [1062], [1063], [1064] oraz ich uchwyty (specchio / manico) [fot. [1065], [1066], – podkowy z żelaza [fot. [1067], [1068], warząchwie (cucchiaio) z brązu z XV i XVI w. [fot. [1069], – spora kolekcja ceramiki i skorup ceramicznych z XV i XVI w. produkcji weneckiej, wschodniej i friulskiej [fot. [1070], [1071], [1072], [1073], [1074], [1075], [1076], [1077], [1078], – naczynia gliniane z XIV, XV i XVI w. (argilla – glina) [fot. [1079], [1080], [1081], [1082], [1083], – a nawet starożytne igły (ago) [fot. [1084], [1085], [1086], naparstki (ditale) z XV w. [fot. [1087], [1088], [1089], oraz klucze (chiave) starożytne i średniowieczne, żelazne [fot. [1090], [1091], [1092] i brązowe [fot. [1093], [1094], – i dziesiątki podobnych przedmiotów [1095]; (2) Gabinetto Numismatico (Gabinet Numizmatyczny) – prawdziwa gratka dla pasjonatów – może pochwalić się imponującą kolekcją ponad 60 tysięcy monet, 4 tysięcy medali i ekspozycją licznych banknotów [fot. (staroż. Grecja, tetradrachma – 4 drachmy, z Gabinetto Numismatico) [1096]; sześć KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) niewielkiej części zbiorów Gabinetto Numismatico ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów: a) 537 monet z końca VI w. p.n.e.–początku I w. n.e., z kolekcji monet antycznej Sycylii [1097], b) 583 banknoty z XVIII w. [1098], c) 168 monet z XVI–XIX w. z bardzo ciekawej kolekcji monet i medali średniowiecznych i nowożytnych z mennic Toskanii [1099], d) 63 medale z XVIII–XX w. z jeszcze ciekawszej kolekcji medali z państwowej składnicy kruszców [1100], e) 62 monety z kolekcji monet wydobytych podczas prac archeologicznych w Udine i na terytorium Friuli [1101], f) 18 banknotów, z datami emisji 2 I 1918–[1944], wydrukowane w Udine w „zecca” (po włos. „mennica”) [524] [fot. (50 lirów z 1944 [525]) [1102], [1103]; katalog [1104]; (3) Gabinetto dei Disegni e delle Stampe (Gabinet Rysunków i Sztychów): posiada zbiór liczący w całości ponad 8 000 egzemplarzy, głównie artystów szkoły friulskiej oraz weneckiej, z którego eksponuje kolekcję 200 specjalnie wybranych rysunków, a w tym, tak wielkich sław jak Albrecht Dürer (1471–1528), Rembrandt Harmensz van Rijn (1606–1669), Giovanni Battista Tiepolo (1696–1770), oraz Piranezi [fot. (jedna z akwafort z ekspozycji) [1105], (sale z ekspozycją owego Gabinetu [526]) [1106]; (4) Museo Friulano della Fotografia (Muzeum Friulskie Fotografii): otworzone w 2001, prezentuje sto najlepszych fotografii pochodzących ze zbiorów Fototeki (liczących ponad sto tysięcy fotografii), a najstarsze z tej setki datowane są na 1856, natomiast większa część ekspozycji to i tak najstarsze ze znanych, zachowanych fotografii z Udine i z okolic [fot. (fragment ekspozycji owego muzeum [527]) [1107]; (5) Pinacoteca del Castello (Pinakoteka Zamku), inaczej Galleria d'Arte Antica (Galeria Sztuki Dawnej): przechowuje dzieła ofiarowane przez osoby prywatne oraz skasowane zgromadzenia sióstr zakonnych, a także nabyte w ciągu ostatnich dziesięcioleci, zaś bogata ekspozycja daje pełen przekrój historii sztuki friulano–veneta (friulsko–weneckiej) z końca XIV–1 poł. XIX w., poczynając od fresków: – jak choćby znane malowidło naścienne wykonane w technice fresku, a nazywane od przedstawionego tematu „Figure in giardino” („Postacie w ogrodzie”) z 2 poł. XIV w., autorstwa nieznanego artysty ze szkoły emiliano–friulana (emilsko–friulskiej) [fot. [1108] [528], przez nastawy ołtarzowe i malarstwo witrażowe: – żeby tu tylko wspomnieć o przypisywanych [529] dla Stefano di Settecastelli (wzmiankowany w l. 1448–1465) [530] niezwykle ciekawych malowidłach z 2 poł. XV w., znajdujących się na dwóch witrażach, a noszących jednakową nazwę „Madonna con il Bambino e il Castello di Udine” („Matka Boska z Dzieciątkiem i Zamek w Udine”), która są pochodzącą z epoki ikonografią średniowiecznego Zamku w Udine zniszczonego podczas trzęsienia ziemi 26 III 1511: 1) witraż pierwszy [fot. [1109], 2) witraż drugi [fot. [1110], a na malarstwie sztalugowym, tak tablicowym (na desce), jak i klasycznych płótnach kończąc, obfitującym w szereg dzieł tak ważnych mistrzów jak: bardzo znany artysta z regionu Carnia (Karnia) Nicola Grassi [531] (1682–1748) [532], Antonio Carneo (1637–1692) [533], Pellegrino da San Daniele (1467–1547), malarz wenecki Jacopo Negretti zw. Palma il Giovane [534] (1544 Wenecja–1628 Wenecja), Giovanni Antonio de Sacchis zw. il Pordenone (1484 Pordenone–1539 Ferrara) [535], Andrea di Bertolotto zw. Andrea Bellunello (wzmiankowany w l. 1455–przed 1495) [536], malarz friulski Pomponio Amalteo (1505 Motta di Livenza–1588 San Vito al Tagliamento), Vittore Carpaccio (ok. 1465–1526), Angelo Bronzino (1502–1570), Francesco Floreani (wzmiankowany w l. 1533–1599) [537], Bernardo Strozzi (ok. 1581/1582–1644) [538], Fulvio Griffoni (1589–1664) [539], Michelangelo Merisi da Caravaggio [540] (1571–1610): – „San Francesco che riceve le stigmate” („Święty Franciszek otrzymujący stygmaty”), lub „San Francesco d'Assisi riceve le stimmate” („Święty Franciszek z Asyżu otrzymujący stygmaty”) [541] z l. 1590–1599 [542] [543] [fot. (sirpac–fvg) [1111], (vivibassano.it) [1112], (Wikipedia) [1113], (fragment) [1114], przypisywany dla Giovanni'ego Battista'y Cosattini'ego (1641–1698) obraz: – zwany „Veduta di Udine” („Panorama Udine”), albo „Pianta della Città di Udine” („Plan Miasta Udine”), namalowany w l. 1658–1660 [544] [fot. całości: [1115], (inna wersja fot.) [1116], fragmenty: [1117], [1118], [1119], kilka dzieł Giovanni'ego B. Tiepolo'a (1696–1770): – wspomniane powyżej freski przedstawiające „Scene militari” („Sceny wojskowe”) w ozdobionej przez niego w 1726 Salone del Parlamento (Sali Parlamentu), – dwa obrazy, które namalował w 1737 dla Casa dei Filippini (Domu Księży Filipinów) w Udine, nast. przechowywane w Chiesa dei Filippini, skąd trafiły do Muzeum: (2A) „San Francesco di Sales” („Św. Franciszek Salezy”) [fot. (całość) [1120], [1121], (kadr twarzy) [1122], oraz (2B) „L'Angelo custode” („Anioł Stróż”) [fot. (dwie wersje dobre) [1123], [1124], (wersja najlepsza, ale znakowana gmerkiem Muzeum) [1125], (i jeszcze lepsza, ale obcięty dół) [1126], – alegoryczny obraz „La Fortezza e la Sapienza” („Siła i Mądrość”) [545], zwany także „La Virtù e la Nobiltà trionfano sull'Ignoranza” („Męstwo i Szlachetność triumfujące nad Ignorancją”) [546], który artysta namalował w 1740 do plafonu w Palazzo Caiselli w Udine, skąd trafił do Muzeum [fot. (wersja słabsza) [1127], (wersja lepsza) [1128]; obraz przedstawia personifikację trzech grup ludzkich cech – na górze, postać po lewej stronie, z lancą w dłoni, interpretowana jest jako "siła", "męstwo" lub "odwaga", postać obok, ze złotym posążkiem w wyciągniętej ku górze ręce (być może jest to Minerwa), utożsamiana z "rozumem", "mądrością", "szlachetnością" lub "wyższością moralną", obie triumfują nad ledwie widoczną postacią u samego dołu, spadającą we wzgardzie i upodleniu w czeluście niepamięci, którą identyfikuje się z "prostactwem", "ciemnotą", "ignorancją", gnuśnością i kołtuństwem – cechami jakże charakterystycznymi dla niektórych nacji (!), dlatego też dzieło odbił się szerokim echem wśród ówczesnych, także ze względu na czasy, w których powstało ("siła" i "mądrość" przypisywane były przez animatorów kultury, czyli pieniądze weneckich kupców, ich ojczyźnie Wenecji, która od XVI w. dzierżyła władzę we Friuli) i do dziś wzbudza szerokie zainteresowanie, jako dzieło przedstawiające wciąż aktualny temat odwiecznego ścierania się ludzkich zalet, z ułomnościami, ludzi światłych, z ciemnym gminem, co w przedstawionej przez Tiepolo'a apoteozie najwyższych przymiotów ludzkiego charakteru, idei, światopoglądu, spycha na plan dalszy człowieka, bo wskazuje dalokowzrocznie na triumf, nie tyle samych mądrych ludzi, ile ich szerokich horyzontów, nie tyle moralistów czy filozofów żyjących wzniosłymi ideami, ile ich wiecznie żywych poglądów i zawsze aktualnych idei [547], – jedno z najsłynniejszych płócien Tiepolo'a „Consilium in arena” („Konsylium na Arenie”) z 1750 [fot. (całość) [1129], [1130], (prawie całość, za to znacznie większa) [1131], malarz udiński Odorico Politi (1785–1846) [548]: – obraz z 1820–1821 „Madonna in trono con Bambino” („Tronująca Matka Boska z Dzieciątkiem”), a także, co jak na Pinakotekę może wydawać się nietypowe, zbiór dzieł aut. Domenico da Tolmezzo (1448–1507), a w tym: – pala d'altare di Santa Lucia (retabulum Świętej Łucji) z 1479, które Domenico wykonał dla katedry w Udine, a dziś przechowywane jest w Pinakotece zamkowej [549]. Ponadto należy wspomnieć, iż w skład Civici Musei (Miejskich Muzeów) w Udine wchodzą także: (I) Fototeca: wspomniana powyżej, licząca zbiór ponad 100 000 fotografii; (II) Biblioteca d'Arte (Biblioteka poświęcona Sztuce): specjalistyczna, z zasobem bibliotecznym liczącym 35 000 woluminów, obejmującym katalogi muzeów, ekspozycji i wystaw, tak europejskich, jak i spoza Europy, oraz czasopisma specjalistyczne; (III) Armeria Storica (Muzeum broni Historycznej): obecnie ekspozycja znajduje się w nieodległej od Udine, słynnej Villa Manin di Passariano (artykuł o Villa Manin – włos.) [1132]; (makieta Villa Manin) [1133];
  • Casa della Contadinanza: Dom Chłopstwa czyli siedziba powołanego w 1518 w celu wspierania i ochrony interesów mieszkańców wsi "istituto della contadinanza" (instytutu/urzędu chłopstwa, w skrócie zw. "Contadinanza"); budynek wzniesiono w XVI w., jednak z biegiem czasu, opustoszały, uległ zniszczeniu, skutkiem czego musiał przejść w 1931 kapitalny remont [fot. [1134], [1135], [1136], [1137]; (zimą) [1138], [1139];
  • Piazzale del Castello: olbrzymi, zajmujący większość wzgórza zamkowego plac (stąd nazwany "piazzale" – "duży, otwarty plac"), a właściwie okolony nieregularną, żwirową drogą trawnik, z centralnie położoną niewielką studnią [fot. (cembrowina studni) [1140]; "Piazzale" okolony jest murami obudowującymi zbocza wzgórza zamkowego, z których można oglądać wspaniałą panoramę miasta oraz Alp świetnie widocznych ze Wzgórza Zamkowego [fot. (widok "ogólny" z Zamku) [1141], [1142], [1143]; PANORAMA zachodniej części miasta z murów: (1 i 2) opis [550] [1144], [1145], (3) z prawej ceglana wieżyczka z blankami [551] [1146]; PANORAMA miasta z wieżyczki zamkowej: (1) części północnej miasta [1147], (2) części północno-wschodniej [1148]; (widok na Zamek i wieżyczkę z Via della Prefettura – fot. dokładne) [1149];


III. POŁUDNIOWA CZĘŚĆ STARÓWKI i okoliceedytuj kod

[Widoki z wieżyczki zamkowej: (1) panorama południowej część starówki (A) [1150], (B) [1151], (2) panorama pd-zach. część starówki [1152]


1) przy Piazza XX Settembre 1870, kiedyś wznosił się również Palazzo dei Della Torre, następnie zburzony, natomiast pozostałe po nim dwie wielkie rzeźby z XVII w., przedstawiające Kakusa i Herkulesa, zostały ustawione na Piazza Libertà, gdzie znajdują się do dziś; [fot. (zabudowa pierzei północno-zachodniej placu) [1153], [1154], (widok z pn-zach. rogu placu na dwie pierzeje) [1155], (widok z pd-zach. rogu placu na te same pierzeje) [1156], (widok na zachodnią pierzeję) [1157], [1158] obecnie przy Piazza XX Settembre 1870 wznoszą się:

  • na zach. pierzei Palazzo Antivari–Kechler: neoklasyczny z XIX w., dzieło architekta Jappelli'ego [fot. historyczna [552] z ok. 1880, aut. anonimowy [1159], (historyczna z internetu) [1160], (współczesna) [1161];
  • na wsch. pierzei pod nr 2 Palazzetto Veneziano [553] zwany inaczej Casetta Veneziana [554] (Domek Wenecki) [fot. (fasada – na wprost) [1162], [1163], (część środkowa fasady – w pionie) [1164], (część środkowa fasady – w poziomie) [1165], (bardzo szczegółowa fot. środkowego okna) [1166], (budynek widziany z prawego narożnika – po prawej stronie via Stringher, a na jej końcu katedra [555]) [1167], (budynek widziany z lewego narożnika) [1168]: budynek został wzniesiony w XV w., ale po jego zniszczeniu, obecny jest rekonstrukcją z 1929 [556]; obecnie, w korpusie centralnym mieszczą się biura [557];


2) przy via Beato Odorico da Pordenone (budynki leżące 'vis a vis'):

  • Antico Ospedale di Santa Maria dei Battuti (Dawny Szpital): zbudowany w XIII w. dla bractwa Santa Maria dei Battuti, obecnie mieści biura magistratu;
  • ex Chiesa di San Francesco: niegdysiejszy kościół z dzwonnicą, wybudowany w XIII w., konsekrowany w 1266, a charakteryzujący się niespotykaną konstrukcją wnętrza z trzema absydami [558] [fot. (plan) [1169], (widok od strony fasady – z prawego ukosa) [1170], (fasada) [1171], (widok od strony fasady – z lewego ukosa) [1172], [1173], [1174], (fot. dokładna – z prawej widać koniec sąsiadującego z kościołem z prawej strony a opisanego poniżej Ospedale VecchioSzpital Stary) [1175], (lewa część korpusu i nawy poprzecznej z lewego ukosa) [1176], (wejście boczne w lewej ścianie korpusu) [1177], (ściana lewego końca nawy poprzecznej) [1178], (widok od strony prezbiterium – z prawego ukosa) [1179], (fot. współczesne – widok od prezbiterium z prawego ukosa) [1180], (widok od prezbiterium z prawego ukosa – fot. historyczna z ok. 1880 [559]) [1181], (prezbiterium i kaplice bliźnie) [1182], (widok od strony prezbiterium – z lewego ukosa) [1183], (prawa część korpusu, nawy poprzecznej i kaplicy bliźniej z lewego ukosa) [1184]; obecnie kościół służy jako miejsce zorganizowanych wystaw, niemniej bryła dawnej świątyni została w pełni zachowana, co widać również wewnątrz: zachowana absyda, a na ścianach miejscami freski z przełomu XIV/XV w., jak choćby w centralnej absydzie „Lignum Vitae” (łac. „Drzewo Życia”) z XIV w., „Annunciazione” („Zwiastowanie”) w łuku chóru, czy „San Martino” („Święty Marcin”) na prawej ścianie;


3) Ospedale Vecchio (Szpital Stary) [przy Largo Ospedale Vecchio, parę kroków na południe od ex Chiesa di S. Francesco]: duży gmach, wznoszony w XVIII w., początkowo wg. projektu architekta Bianchi'ego, obecnie ciekawa kompozycja architektoniczna harmonijnie łącząca wyeksponowany stary budynek z wbudowanymi weń nowoczesnymi plombami, mieści Tribunale (sąd/trybunał) [fot. (widok z lewego ukosa na budynek od strony fasady głównej starej części) [1185], (z prawego ukosa) [1186], [1187];


4) przy Piazza Garibaldi:

  • na placu Monumento a Giuseppe Garibaldi [Pomnik Giuseppe Garibaldi'ego]: postawiony w XIX w. [fot. (niestety, jakość kiepska, a do tego dwie sygnowane przez środek napisem własnościowym) [1188], [1189], [1190], [1191];
  • na zach. pierzei pod nr 18 i 19 [560] Palazzo Mangilli–del Torso [561], zwany też Palazzo Antonini, Mangilli, del Torso [562]: wybudowany na miejską rezydencję, na planie prostokata z podwórkiem, z kamienia i cegły [563] w XVI w., a obecną fasadę wykonano w XVII w. [564], przerabiając poprzednią pochodzącą z l. 1577–1599 [565]; obecnie mieści się tu siedziba CISM (Centro Internazionale delle Scienze Meccaniche – dosłownie Centrum Międzynarodowe Nauk Mechanicznych) [fot. (fasada z lekkiego ukosa z lewej) [1192], (fasada z ukosa z prawej) [1193], (fasada na wprost) [1194], (część środkowa fasady na wprost) [1195], (prawa brama i balkony) [1196], (balkon środkowy zwieńczony rzeźbami i wiszącym nad nim kartuszem) [1197]; dwa KATALOGI (SIRPAC–FVG) głównie wnętrz Palazzo Mangilli–del Torso oraz znajdujących się w nich obiektów:
1) lista 61 obiektów (fotografii z opisem) obejmująca m.in.: – fasadę, wnętrza, a w tym zdobioną rzeźbami z XIX w. klatkę schodową pochodzącą prawdopodobnie z XVII w., dekoracyjne stropy sal oraz kominki z XIX w., a także znajdujące się na podwórzu cembrowinę studni i loggia'ę z XVI w. oraz fontannę z XVII w., – stół z XVI w., meble z XVIII i XIX w., a także stiuki z XIX w. m.in. aut. Giovanni'ego Pontoni'ego (wzmiankowany w l. 1851–1852), panele z 2 ćwierci XX w. i żyrandole z 1 poł XX w., – olejne malowidła ścienne z XVIII–pocz. XX w., freski z 2 poł. XVIII–2 poł. XIX w., m.in. znanego artysty Andrea Urbani'ego (1711–1798), Francesco Chiarottini'ego (1748–1796), Tommaso Türk'a [566] (1824–ok. 1880), oraz również znanego Domenico Fabris'a [567] (1814–1901), a także obrazy z 2 poł. XIX–1 poł. XX w., m.in. aut. Jacopo d'Andrea (1819–1906), a także rzeźby aut. Luigi'ego Minisini'ego (1816–1901) [1198], 2) lista wymieniająca zaledwie jeden obiekt (fotografia z opisem), tzn. adamaszek obiciowy ścian (tapicerka) z XVIII w. [1199];


5) w południowych okolicach starówki:

  • † Chiesa di Santo Spirito [568] albo Chiesa dello Spirito Santo [569] [via Francesco Crispi]: arcydzieło architektury XVIII w., wzniesiony w l. 1738–1743 z cegły i kamienia (ze stropem kolebkowym z cegły) [570] wg. projektu weneckiego architekta Giorgio Massari'ego [571] (ok. 1686–1766) [572], który przewidywał jedną nawę na planie kwadratu z wklęsłymi narożnikami, dwie kaplice boczne oraz prezbiterium absydalne naprzeciwko jedynego wejścia do kościoła [573], a który następnie w części zmodyfikowano [574] PLAN wnętrza kościoła [1200]; fot. (fasada) [1201] [575], (dzwonnica z tyłu kościoła) [1202]; w l. 1840–1849 kościół został przebudowany [576], a w 1983 poddany kolejnej "modyfikacji" w ramach prac konserwatorskich [577], obecnie stanowi "własność prywatną" użytkowaną wciąż w charakterze świątyni [578];


6) w południowo-zachodnich okolicach starówki, wzdłuż malowniczej via Grazzano, biegnącej od wyżej wspomnianego Piazza Garibaldi, na południowy-zachód, znanej w Udine z mieszczącego się przy jednym z jej rogów domu z XV w., w którym, w 1487 roku przyszedł na świat słynny artysta udiński Giovanni Ricamatore zwany Giovanni da Udine [579]:

  • Palazzo Giacomelli: niegdyś siedziba Museo Friulano di Storia Naturale (Muzeum Friulskie Historii Naturalnej), które obecnie mieści się przy via Marangoni nr 39 i 41 [fot. (fasada) [1203], [1204];
  • † Chiesa di San Giorgio maggiore lub Chiesa di San Giorgio martire [580] [nieopodal Palazzo Giacomelli, przy via Grazzano] [fot. (fasada) [1205], [1206]: wzniesiony z otoczaków, cegły i kamienia w l. 1760–1781 kościół z dzwonnicą [fot. (dzwonnica) [1207], [1208], [1209], dzieło Francesco Fosconi'ego (wzmiankowany w l. 1717–1724) [581]; wewnątrz w ołtarzu znajduje się obraz z 1529 przedstawiający „San Giorgio che uccide il drago” („Św. Jerzy zabijający smoka”) aut. Sebastiano Florigerio [582];


7) Museo Friulano di Storia Naturale [via Marangoni nr 39 i 41]: ;


IV. ZACHODNIA i PÓŁNOCNA CZĘŚĆ STARÓWKIedytuj kod

[Panorama zachodniej część starówki – widok z wieżyczki zamkowej [1210]


1) Piazza Matteotti [fot. (z lotu ptaka z pn-zach.) [1211], uprzednio zwany Piazza San Giacomo [583], Mercato Nuovo lub Piazza delle Erbe [584] fot. historyczne [585]: (1) z ok. 1880 [1212], (2) z 1944 [1213]; fot. współczesne: (1) panorama z wieżyczki zamkowej [1214], [1215], (2) pierzeje: (A) północna [1216], (B) większa część północnej [1217], (C) większa część północnej oraz północno-wschodnia (fot. panoramiczna, bardzo szczegółowa) [1218], (D i E) róg północnej oraz północno-wschodniej (wyraźnie widać narożnik Palazzo del Monte di Pietà) [1219], [1220], (F) północno-wschodnia (fot. panoramiczna, bardzo szczegółowa) [1221], (G) róg pierzei północno-wschodniej oraz południowo-wschodniej [1222], (H) trzy pierzeje razem: północna, północno-wschodnia i południowo-wschodnia (fot. pseudo panoramiczna, złożona z dwóch) [1223], (I) południowo-zachodni róg placu (widok z 3-4 pietra kamienicy) [1224]; fot. z dnia targowego: [1225], [1226], [1227]; jest to jeden z piękniejszych placów starówki, wytyczony na planie nieregularnego czworoboku, znany z kilku interesujących obiektów, wśród których na czoło wysuwają się dwie, przylegające do siebie bokami świątynie – Chiesa [Kościół] di San Giacomo apostolo, którego fasadę wieńczy dzwonnica, oraz Cappella [Kaplica] delle Anime, z fasadą ozdobioną w zwieńczeniu czterema rzeźbami ustawionymi na balustradzie [fot. [1228], któreż to świątynie, na pierwszy rzut oka, dla osoby niezorientowanej sprawiają wrażenie, jakby ich przylegające do siebie bokami fasady były jedną, za to dziwną, dwuczęściową, co zostaje spotęgowane wrażeniem jakie powstaje po wejściu do wnętrza świątyń, ponieważ nawy obu świątyń, do tego podobnej długości, zostały ze sobą połączone przejściem, co zdaje się potwierdzać, że to jedna, za to bardzo dziwna świątynia, o dwóch nawach i dwudzielnej fasadzie;

  • † Chiesa di San Giacomo apostolo [fot. [1229], [1230]; fot. świątyni w zabudowie szeregowej – stoi po lewej stronie (z fasadą zwieńczoną dzwonnicą): [1231], [1232], [1233], [1234], (widok ze Wzgórza Zamkowego – dobrze widać po dachach obu świątyń, dwie oddzielne nawy, de facto, że to dwie odrębne, choć przylegające do siebie świątynie) [1235]: ukończony w 1378 [586] (tudzież w 1398 [587]), z lombardzką fasadą z XVI w. wzniesioną z kamienia z Istrii wg. projektu architekta Bernardino'a da Morcote (zm. 1542), na której szczycie znajdują się: po bokach dwa ukośne szeregi ślimacznic (wolut), w których środku znajdują się konchy – symbol patrona kościoła, czyli S. Giacomo'a (św. Jakuba) [fot. (górna część fasady) [1236], (fot. dokładne zwieńczenia fasady) [1237], [1238], a między nimi zajmuje się wdzięczna campaniletto (mała dzwonnica) [fot. (dzwonnica) [1239], [1240], (tarcza zegarowa w dolnej części dzwonnicy – fot. b. dokładna) [1241]; (wnętrze kościoła) [1242], [1243];
  • † Cappella delle Anime, rzadziej nazywany Oratorio [Oratorium] della Madonna del Suffragio [fot. (świątynia po prawej stronie Kościoła św. Jakuba Apostoła, z fasadą zwieńczoną czterema rzeźbami) [1244], [1245]: wzniesiona w XVIII w., przylega do prawego boku Chiesa di S. Giacomo, z którym jest wewnątrz połączona poprzez swoją kruchtę, w której, na lewej ścianie znajduje się przejście do kościoła św. Jakuba; na szczycie fasady kaplicy, na balustradzie stoją cztery rzeźby, spośród których dwie środkowe przedstawiają główne cnoty chrześcijańskie znane z Listu do Koryntian w Nowym Testamencie [588], a więc „Fede” („Wiara”) z krzyżem [fot. [1246], i „Speranza” („Nadzieja”) z kotwicą [fot. [1247], zaś po bokach dwie rzeźby aniołów [fot. (rzeźba z lewej strony) [1248], (rzeźba z prawej strony) [1249], natomiast wewnątrz kaplicy znajdują się różnorakie cenne dzieła, wśród których za najważniejsze uważana jest rzeźba „Fede Velata” („Wiara Ukryta”) z XVIII w. aut. Corradini'ego [fot. (wnętrze) [1250], (freski na stropie) [1251];
  • Fontana: stojąca na środku placu fontanna z 1543, dzieło Giovanni'ego da Udine (1487–1564) [fot. [1252], [1253], [1254], [1255];
  • Colonna votiva [kolumna wotywna] con la statua [z rzeźbą] della Madonna con Bambino [Matki Boskiej z Dzieciątkiem] z 1487 [fot. [1256], [1257], (rzeźba na kolumnie) [1258], [1259];


2) † Chiesa di San Pietro Martire [narożny via Valvason/via Paolo Sarpi]: kościół, dawniej bardzo ważnego w Italii klasztoru OO. Dominikanów, konsekrowany w 1285, przebudowany w XVIII w. [fot. (fasada) [1260], (dzwonnica) [1261]; do cenniejszych dzieł z wnętrza świątyni zalicza się ołtarzowy obraz olejny na płótnie z 1578 „Martirio di San Pietro” („Męczeństwo Świętego Piotra”) aut. Pomponio Amalteo'a (1505–1588) [589] [fot. [1262], powstały po 1501 obraz olejny na płótnie „Madonna in trono con Santi” („Tronująca Matka Boska ze Świętymi”) aut. Giovanni'ego Martini'ego [590] (ok. 1455 Tolmezzo?–1535 Udine [591]) [fot. [1263], oraz rzeźba wykonana w 1720 z marmuru z Carrara „Sant'Antonio da Padova” („Święty Antoni Padewski”) aut. Giuseppe Torretti'ego (1660–1743 [592]) [593] [fot. (ołtarz z rzeźbą) [1264], (rzeźba) [1265];


3) Casa Luzzato [przy północnym końcu via Paolo Sarpi, pod nr 18] [fot. (fragment fasady) [1266]; cykl sześciu ujęć, z lewej do prawej, w drodze od powyższego Chiesa di S. Pietro Martire do Piazza Marconi: (1) [1267], (2 – po prawej widać Piazza Marconi) [1268], (3) [1269], (4) [1270], (5) [1271], (6) [1272]: budynek wzniesiony w XVI w. z kamienia i cegły, z podcieniem (leżącym w amfiladzie podcieni sąsiednich kamienic), którego arkada liczy pięć łuków [fot. (widać środkowy szeroki – eliptyczny, a po obu bokach po dwa węższe – pełne) [1273], służył za miejską rezydencję, a obecnie, jako własność prywatna, na parterze mieści sklepy, a na piętrach biura i mieszkania [594];


4) przy Piazza Marconi, do którego z pd-zach. wiedzie via Paolo Sarpi, a z którego na pd-wsch. wychodzi Via Mercatovecchio:

  • na wsch. pierzei pod nr 8 Palazzo Bartolini: z XVII w., obecnie mieści się w nim Biblioteca CivicaVincenzo Joppi” [fot. (fasada) [1274], [1275], [1276], (bardzo dokładna fot. fasady) [1277], (zwieńczenie portalu wejścia głównego) [1278], kamienne detale spodu balkonu nad wejściem głównym (trochę widoczne na poprzedniej fot.), niektóre ewidentnie o symbolice masońskiej: [1279], [1280], [1281], [1282], [1283];
  • na pd pierzei pod nr 9 Palazzo Angeli narożny [fot. (fasada od Piazza Marconi – uliczka po lewej to via Sottomonte równoległa do via Mercatovecchio również biegnie do Piazza Libertà) [1284], (róg budynku) [1285], (róg Piazza Marconi i początku via Mercatovecchio) [1286]: budowę rozpoczęto w 1932 wg. projektu inżyniera Ettore Gilberti'ego (1876–1935), do której wykorzystano kamień i cegłę, natomiast jedyne dekoracje elewacji budynku to skromne zdobienia wykonane ze "sztucznego kamienia" (tynk albo cegła przykryta tynkiem), co było zabiegiem celowym mającym wraz z przyjętą, bardzo interesującą, acz dopasowaną bryłą budowli spełniać warunek, by z jednej strony obiekt bardzo harmonicznie wpleść w otaczającą go zabudowę placu – od strony północnej bardziej współczesną, a od strony via Mercatovecchio starszą i dostojną – a z drugiej strony nadać obiektowi własny, w pełni indywidualny charakter, przez co budynek miał być trudny do niezauważenia albo pomylenia z innymi, co się w pełni powiodło i "działa" do dziś; zbudowany – prozaicznie – na mieszkania, sklepy i biura, współcześnie służy wyłącznie w tych celach [595];


5) przy Piazza San Cristoforo:

  • na zach. pierzei † Chiesa di San Cristoforo martire [fot. (fasada) [1287], [1288], (dzwonnica) [1289], [1290]: pierwszy kościół wzniesiono w XIV w. [596], a obecny pochodzi z 1538 [597], chociaż portal [fot. [1291], (dokładniejsze) [1292] został skonstruowany w 1518 i jest dziełem Bernardino da Bissone (ok. 1460/1465–1520) [598], natomiast wnętrze zdobią dzieła z XIX w. aut. udińskiego malarza Odorico Politi'ego [599] (1785–1846) [600];
  • pod nr 3 Palazzo Caiselli: na planie nieregularnego prostokąta, z dwoma krótszymi bokami i szerokim frontem, otoczony jest z trzech stron ulicami i placem – przy lewym boku Via Caiselli, przez którą sąsiaduje z Chiesa di S. Cristoforo, przy większej, lewej części fasady Piazza S. Cristoforo, przy mniejszej Via Palladio, a przy prawym boku zaułek Vicolo Florio, przez który sąsiaduje z Palazzo Florio [601]; wybudowany z kamienia i cegły w XVII w. [602] (tudzież w XVIII w. [603]), obecnie w nienajlepszym stanie, własność prywatna, mieści biura [fot. (widok bokiem do Chiesa di S. Cristoforo na narożnik fasada–bok) [1293], (ten sam kadr na starszej fot. – z lewej strony widać narożnik frontonu Chiesa di S. Cristoforo) [1294], (widok podcienia na przestrzał – początek przy Vicolo Florio, koniec przy Piazza S. Cristoforo) [1295]; w latach 40stych XVIII w., właśnie do Palazzo Caiselli, malarz Giovanni Battista Tiepolo (1696–1770) namalował: (1) w 1740, do plafonu jednej z sal, znany obraz o tematyce alegorycznej „La Fortezza e la Sapienza” („Siła i Mądrość”), który dziś znajduje się w Pinakotece Zamku w Udine (i tu jego opis i fot.), (2) a w 1743, „Le tentazioni di S. Antonio”, obecnie w muzeum Brera [604];


6) Magazzino [Magazyn] Caiselli [zaułek Vicolo Florio nr 2, sąsiaduje z wyżej opisanym Palazzo Caiselli]: wybudowany w 1852 z żelbetonu, dzieło architekta z Udine Andrea Scala [605] (1820–1892), obecnie własność prywatna w kiepskim stanie zachowania [606] [fot. (front) [1296].


V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKIedytuj kod

1) przy rondzie Piazzale XXVI Luglio 1866 [fot. (oba poniższe obiekty z lotu ptaka) [1297]:

  • po stronie pn-zach. † Chiesa di San Nicolò vescovo [607], lepiej znany pod nazwą Tempio Ossario [608]: świątynia zbudowana w l. 1925–1936, pierwotnie wg. projektu Alessandro Limongelli'ego oraz pochodzącego z Udine architekta Provino Valle'go [609] (1877 Udine–1955 Udine), który jednak z biegiem lat uległ znacznej modyfikacji, ponieważ podjęto decyzję o złożeniu w kościele zwłok osób poległych podczas I Woj. Światowej, niemniej świątynia zachowała charakteryzujące ją bardzo dobre proporcje [fot. (przód kościoła z lewej przekątnej) [1298], [1299], (bardzo dokładna fot. przodu kościoła z lewej przekątnej) [1300], (przód kościoła z prawej przekątnej) [1301], (bardzo dokładna fot. kościoła od strony prezbiterum) [1302], (wnętrze – czasza kopuły) [1303]; w wystroju kościoła na uwagę zasługują rzeźby, tak te stojące wewnątrz świątyni aut. Mistruzzi'ego [610], jak i cztery stojące na fasadzie [fot. [1304], które w l. 1950–1952 [611] wykonał Silvio Olivo (1909–1998) [612] [fot. (w kolejności od lewej strony [613]) (1) „Marinaio” („Marynarz”) [1305], (2) „Alpino” („Strzelec alpejski”) [1306], (3) „Fante” („Żołnierz piechoty”) [1307], (4) „Aviere” („Lotnik”) [1308]; najważniejszym miejscem w świątyni jest krypta, w której, na marmurowych ścianach można przeczytać nazwiska 25 tysięcy poległych podczas I Woj. Światowej, których w krypcie pochowano;
  • na środku placu Monumento alla Resistenza: pomnik zbudowany w l. 1959–1969, dzieło Marconi'ego oraz pochodzącego z Udine architekta i projektanta Gino Valle'go[614] (7 XII 1923 Udine–30 IX 2003 Udine) [fot. (1–2 Tempio Ossario i Monumento alla Resistenza) (1) [1309], (2) [1310], (widok z góry) [1311]; (projekt – widok z góry) [1312], (projekt – przekrój w pionie) [1313];


2) przy Via Poscolle [fot. (widok [615] z l. 1658–1660 na Via Poscolle – po ukosie, łącząca obie bramy, i na via Viola – następną, równoległa, po lewej stronie) [1314]:

  • przy zbiegu kilku ulic i Via Poscolle, na którym zrobiono rondo, znajduje się Palazzo Muratti: spory, trzypiętrowy budynek [PLAN zabudowy (Palazzo Muratti stoi na prawo od nr 266 i 267) [1315], otoczony z trzech stron ulicami w taki sposób, iż wzdłuż lewego boku budynku biegnie Via Poscolle [fot. (pierwszy od prawej) [1316], wzdłuż fasady głównej styka się rondo z Via A. Zanon [fot. (bardzo dokładna fot. – widok na róg lewy bok–fasada) [1317], a wzdłuż prawego boku biegnie Via Muratti [fot. (norożnik fasada główna–prawy bok) [1318]: wzniesiony w XIX w., ceglano-cementowy, obecnie własność prywatna [616];
  • pod nr 13 Dom zw. „Speziaria pei Sani” („Apteka dla Zdrowych”) [617] [przylega do stojącego po prawej stronie w/w Palazzo Muratti – PLAN zabudowy – nr 266 to Speziaria pei Sani, a na nienumerowanym terenie po prawej stronie stoi Palazzo Muratti [1319], inaczej nazywany po prostu Casa [Dom] di Via Poscolle, ale znany także pod historyczną nazwą Casa del Leone [618]: dobrze zachowany budynek z XIV w., nazwę zawdzięcza mieszczącej się w nim jadłodajni, której cechą niezmiernie charakterystyczną jest gościnność [619]; pięciokondygnacyjny, częściowo gotycki, wzniesiony na planie prostokąta z cegły i otoczaków, rozplanowany zaraz za pierścieniem wewnętrznych murów miejskich, w miejscu, którego dawna nazwa brzmiała Borc di Puscuel, od średniowiecza wykorzystywany był na "biuro", sklep i mieszkanie, zaś obecnie, będąc własnością prywatną [620], służy jako wspomniana powyżej osteria (jadłodajnia/bar) [621] i/lub enoteca (winiarnia/sklep z winem) mieszczące się na parterze i pierwszym piętrze, a w pozostałej części (2–3 piętro i poddasze) na mieszkanie [622] [fot. (fasada na wprost) [1320], [1321], (fasada z jednej przekątnej) [1322], (z drugiej przekątnej) [1323], (szerszy plan – fasada w zabudowie początku Via Poscolle – po prawej stronie, za ulicą, zaczyna się zach. część starówki) [1324];
  • Albergo Roma (Hotel Rzym) [prawie vis a vis w/w Apteki dla Zdrowych;
  • Palazzo della Frattina: wewnątrz freski z XV w.;


3) Palazzo Gorgo–Maniago [623], zw. inaczej Palazzo Gorgo di Maniago [624] [via Viola]: wzniesiony w XVI w. przez hrabiów Gorgo, w XVIII w. przebudowany przez Luca Andrioli'ego "il Giovane" (Młodszego), dzięki czemu wnętrze zdobią XVIIIwieczne freski i stiuki [625], natomiast ostatnia przebudowa czekała budynek w 1930 [626]; współcześnie jest to budynek z kamienia i cegły [627], złożony z trzech skrzydeł przylegających do siebie na planie litery "U", w taki sposób, iż skrzydło środkowe, jako główne jest najdłuższe, natomiast oba krótsze skrzydła boczne o podobnej długości, swymi końcami, z jednej strony łączą się ze skrzydłem głównym, a z drugiej strony przylegają do ulicy, wzdłuż której łączy je ze sobą mur, wzniesiony równolegle do fasady środkowego skrzydła głównego, przez co podwórze przed pałacem stanowi rodzaj wewnętrznego dziedzińca pałacowego całkowicie odgrodzonego od ulicy, a całość budowli wraz z murem i podwórzem staje się kompleksem na planie prostokąta [628]; obecnie własność prywatna, mieści mieszkania (co pokrywa się z pierwotnym przeznaczeniem budowli), oraz biura [629], a także Muzeum [630] [fot. (lewe skrzydło – widok od podwórka z wysokości parteru przeciwległego skrzydła prawego) [1325], (lewe skrzydło – widok od podwórka z piętra przeciwległego skrzydła prawego) [1326];


4) przy Via Antonio Zanon [fot. (widok [631] z l. 1658–1660 na Via Antonio Zanon – po ukosie, wzdłuż fosy, zaczyna się na początku mostu prowadzącego do bramy w górnym, prawym rogu [1327]:

  • † Chiesa delle Zitelle: ;
  • pod nr 12 † Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio: [fot. (fasada) [1328], (dzwonnica) [1329]: kościół z dzwonnicą, wybudowany z otoczaków i cegły w 1607, a ukończony w 1609, o czym zaświadcza napis z tegoż roku umieszczony pod szczytem fasady na kamiennych płytach [fot. (szczyt fasady) [1330], natomiast w 1749 świątynię przebudowano [632]; dwa KATALOGI (SIRPAC–FVG) wnętrza Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio oraz znajdującego się w nim zasobu (z fotografiami i opisami):
1) lista 56 obiektów obejmująca m.in.: – wnętrza kościoła, a w tym ołtarz główny z 1755, oraz dwa ołtarze boczne z 1704 i 1709 aut. Pasquale Lazzarini'ego (1667–1731), tabernakulum z 2 poł. XVIII w., a także krzyże, ławki kościelne, klęczniki oraz meble, pochodzące z końca XVI–XIX w., – stiuki z 1736 aut. Giovanni'ego Maria Andreoli'ego (wzmiankowany w l. 1728–1736), – ponad trzydzieści obrazów z pocz. XVII–2 poł. XIX w., a w tym dwa spore cykle z ok. 1608 i ok. 1610 aut. Maffeo da Verona (1576–1618), a także dzieła m.in. aut. Marco Vecellio zwanego Marco di Tiziano (1545–1611), słynnego Jacopo Negretti'ego zwanego Palma il Giovane (1548/1550–1628), Sante Peranda (1566–1638), Giovanni'ego Giuseppe Cosattini'ego (1625–1699), oraz ikonę z 1868 [1331], 2) lista obejmująca zaledwie trzy obiekty: dwa lichtarze z XIX w., lampkę wieczną z XIX/XX w. oraz lampkę ścienną na ramieniu z XX w. [1332];
  • Convitto di Santa Maria al Tempio: budynek wybudowano w 1595 dla dwóch dobrze urodzonych dam udińskich, które przyjmowały w nim młode dziewczęta na wychowanie i wykształcenie (XVIIwieczny odpowiednik "pensji"), dlatego uprzednia nazwa, pod którą przybytek był znany brzmiała Casa Secolare delle Zitelle (Świecki Dom dla Panien [633]);
  • pod nr 18 Palazzo Lovaria [przylega lewym bokiem do w/w Convitto]: miejski pałac rodu patrycjuszów udińskich [634], wzniesiony z kamienia i cegły w XVI w., obecnie własność prywatna, mieści mieszkania i biura [635] [fot. (fasada główna na wprost) [1333], (fasada z ukosa – w głębi, po lewej stronie sąsiadujący budynek to powyższe Convitto, a jeszcze dalej majaczy fasada Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio) [1334], (główna brama) [1335]; jeden KATALOG (SIRPAC–FVG) dzieł sztuki we wnętrzach Palazzo Lovaria, ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów:
– freski z 1 i 2 poł. XIX w. oraz olejne malowidła ścienne z 2 poł. XIX w., aut. Domenico Paghini'ego (1778–1850), a także Antonio Picco'ego [636] (1828–1897) [1336];
  • Palazzo Sbruglio [przylega lewym bokiem do Palazzo Lovaria]: patrycjuszowski pałac miejski, obecnie mieści się tu siedziba regionalnego oddziału organizacji (podobnej do "wojewódzkich konserwatorów zabytków") podległej Ministero per i Beni e le Attività Culturali della Repubblica Italiana (Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Republiki Włoskiej) o nazwie Soprintendenza ai Beni Ambientali, Architettonici, Archeologici, Artistici e Storici (Zarząd/Dyrekcja Dziedzictwa Środowiska [naturalnego], Architektonicznego, Archeologicznego, Artystycznego i Historycznego) [637];
  • Torre di Santa Maria zw. też Porta Torriani [narożna Via A. Zanon nr 24/Via Torriani, sąsiaduje z lewej strony z Palazzo Sbruglio]: jedna z wież należących do części wewnętrznego pierścienia średniowiecznych murów miejskich, wyróżnianej jako quarta cerchia muraria cittadina (czwarty pierścień murów miejskich [638]), wzniesiona w XII w., do XV w. przebudowywana [639], a w tym gruntownie w l. 1320–1329 [640], przez wieki pełniła rolę bramy i wieży obronnej; obecnie jest to budowla na planie prostokąta, zbudowana z cegły i otoczaków, podczas odrestaurowania w 1980 i 1989 uległa widocznym gołym okiem z zewnątrz modyfikacjom [641], dziś mieści Museo della Città [642] [fot. (narożnik tył-bok [widok od pn-zach.]) [1337], [1338], (tył współcześnie) [1339], (tył w l. 1935–1945 [643]) [1340], (prawie narożnik tył-drugi bok [widok od pd-zach.]) [1341], (bardzo dokładna fot. – widok na ten sam narożnik tył-drugi bok) [1342]; (ten sam narożnik tył-drugi bok, ale sprzed ostatniej renowacji) [1343];


5) Palazzo Torriani [Via Torriani nr 2, sąsiaduje ze swej lewej strony z Torre di S. Maria]: wybudowany w 2 poł. XVI w. [644], a obecny kształt budynek otrzymał w XVII w. [645]; wzniesiony z cegły i kamienia na planie prostokąta, przeznaczony był w celach mieszkalnych, a współcześnie, jako własność prywatna, po wzmocnieniu konstrukcji podczas renowacji w 1980, mieści biura [646] [fot. (fasada) [1344], [1345];


6) † Cappella [kaplica] Manin [przy Largo Carlo Melzi, z lewej strony sąsiaduje z Palazzo Sbruglio]: malutka, barokowa, na planie 6kąta, ukończona w 1733, prawdopodobnie jej budowę zlecił hrabia Manin dla znanego weneckiego architekta Domenico Rossi'ego [647] (1657–1737) [648] [fot. (widok z l. 1935–1945 [649]) [1346], (współcześnie) [1347]; piękne wnętrze zdobią rzeźby i płaskorzeźby, m.in. Torretti'ego [650];


VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKIedytuj kod

1) Palazzo Florio [via Palladio nr 8, z lewej strony, przez zaułek Vicolo Florio sąsiaduje z Palazzo Caiselli [651]: należący do rodziny Florio (co odzwierciedla współczesna nazwa) gmach z XVIII w. – jego budowę rozpoczęto w 1763; wewnątrz, jedną z sal dekorują zdobienia, które wykonał Sebastiano Santi [652] (1798–1866); obecnie mieści się tu siedziba Università degli Studi di Udine [653] [fot. [1348]; jeden KATALOG (SIRPAC–FVG) uniwersyteckiego zbioru dzieł sztuki nazwanego Collezione dell'università degli studi di Udine, ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów, do których należą:

– 24 obrazy z l. 1960–1996, autorstwa Edgardo Sambo Cappelletti'ego [654] (1882–1966), Gifredo Pittino zwanego Fred Pittino (1906–1991), Giuseppe Serra [655] (1914–2001), Innocenzo Coccolo (ur. 1916), Giordano Merlo (1919–1996), Carlo Treu (ur. 1923), Albin'a Lugarič (ur. 1927), Sergio Altieri'ego (ur. 1930), Remigio Giorgiutti'ego (ur. 1931), Giorgio Marangone (ur. 1937), Gianni'ego Borta (ur. 1941), Ermanno Rossi'ego (ur. 1942), Francesco Sapia (ur. 1944), Mario Della Ricca (1946–1997), Lucio Elio Modesto (ur. 1952), Marcello Caporale (ur. 1966), Carlo Cossutti'ego, Carlo Folla, Fabrizio Tarlao, Paolo Pividori'ego, Piero Torasso, – 1 rzeźba z l. 1978–1979, przedstawiajaca konia, którą z gipsu wykonała Elena Faleschini De Corato (ur. 1944) [fot. [1349]; katalog [1350];


2) Casetta Trecentesca [656] (Domek Czternastowieczny) albo Casa trecentesca [657] (Dom czternastowieczny) [via Mazzini nr 1] [fot. [1351], [1352]: z prawej strony sąsiaduje z niżej opisanym Palazzo Antonini Cernazai; wzniesiony w XIV w., co odzwierciedla obecna nazwa, obecnie własność prywatna [658];


3) przy Via Gemona, prowadzącej od Piazza S. Cristoforo (na pn starówki), na pn, do ronda na Piazzale Osoppo:

  • Palazzo Antonini Cernazai [narożny via Gemona nr 18/via Tarcisio Petracco nr 8]: zbudowany z cegły i kamienia pod koniec XVI w. jako budynek mieszkalny [659], należał do rodziny Antonini'ch i stąd wzięła się nazwa gmachu, natomiast w 1975, pod kierunkiem Gianni'ego Avon'a (1922–2006), budynek został poddany specjalnej przebudowie i renowacji w celu wzmocnienia konstrukcji i dostosowania do potrzeb pełnionej funkcji [660] – obecnie mieści się tu siedziba Università degli Studi di Udine [fot. (widok na fasadę główną od strony via Tarcisio Petracco) [1353], [1354], natomiast na tyłach budynku znajduje się duży Parco [Park] Antonini–Cernazai, podobno publiczny [661], ale przez umiejscowienie wewnątrz zwartej zabudowy uniwersyteckiej i miejskiej, która otacza go niemal ze wszystkich stron szczelnym kordonem, jest skutecznie odizolowany od życia codziennego toczącego się zwykłym trybem na ulicach miasta i umyka uwadze przechodniów, którym jest do niego nie po drodze [PLAN zabudowy – Park oznaczony nr 3, Uniwersytet nr 1 (Palazzo Antonini Cernazai) i 2 [1355]; jeden KATALOG (SIRPAC–FVG) uniwersyteckiego zbioru dzieł sztuki nazwanego Collezione dell'università degli studi di Udine, ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów, do których należą:
– 11 obrazów z l. 1950–1989, autorstwa Giuseppe Serra [662] (1914–2001), Guido Antoni'ego (ur. 1919), Guido Tavagnacco (1920–1990), Albino Lucatello (1927–1984), Mario Dall'Aglio (ur. 1927), Pietro Galliussi'ego (ur. 1930), Luigi Iod'a (ur. 1934), Ivanoe Zavagno (ur. 1936), Paolo Paolini'ego (ur. 1951), Moreno Plazzotta, oraz Orietta De Filippis'y, – 3 rzeźby z l. 1975–1991, a w tym autorstwa Flavia Braida oraz Giancarlo Franco Tramontin'a (ur. 1931), a także stojąca w narożniku wewnętrznego podwórka Palazzo Antonini Cernazai, czyli na świeżym powietrzu abstrakcja z 1975 wykonana z brązu przez Luciano Ceschia (1926–1991) [fot. [1356]; katalog [1357];
  • Palazzo Antonini (Casa Grande) [nieopodal Palazzo Antonini Cernazai], [fot. (widok na narożnik Palazzo Antonini (Casa Grande) spod narożnika Palazzo Antonini Cernazai) [1358], (fasada) [1359], (widok na fasadę Palazzo Antonini (Casa Grande) prawie spod wejścia głównego Palazzo Antonini Cernazai) [1360]: wzniesiony w XVI w. wg. projektu z 1556 aut. Andrea Palladio (1508–1580) [663] PLAN parteru [1361], (przekrój) [1362], (widok z wnętrza Palazzo na klatkę schodową – zaznaczona na powyższym planie parteru budynku – oraz drzwi, przez które prowadzi wejście z przedsionka do holu [664]) [1363], (głowa ludzka zdobiąca balustradę klatki schodowej [665] – rzeźba kamienna z XVII w., autor i krąg artystyczny nieznane [666]) [1364], (głowa ludzka zdobiąca element konstrukcyjny klatki schodowej, podtrzymywany przez jedną z dwóch kolumn [667] – rzeźba kamienna z XVII w., autor i krąg artystyczny nieznane [668]) [1365], (druga głowa ludzka zdobiąca element konstrukcyjny klatki schodowej, podtrzymywany przez drugą kolumn [669] – rzeźba kamienna z XVII w., autor i krąg artystyczny nieznane [670]) [1366], (balustrada klatki schodowej – kamienna z XVII w., autor i krąg artystyczny nieznane [671]) [1367], (szlachecki herb rodziny Antonini zdobiący balustradę klatki schodowej – rzeźba w drewnie polichromowana, z XVII w., autor i krąg artystyczny nieznane [672]) [1368]; (herb jednego z przedstawicieli rodziny Antonini – zdobiący jeden ze stropów stiuk polichromowany z XVIII w., autor i krąg artystyczny nieznane [673]) [1369]; wnętrze zdobią freski z 1709 aut. Martino Fischer'a (wzmiankowany w 1709) [674] [fot.[675] (motyw dekoracyjny z postaciami mitologicznymi i puttami) [1370], (motyw dekoracyjny z postaciami mitologicznymi, puttami i motywem architektonicznym) [1371], [1372], [1373], (postać kobieca z rogiem obfitości) [1374], (scena symboliczna) [1375], (scena wiejska z udziałem ludzi [676]) [1376], (alegoria lata) [1377], (alegoria jesieni) [1378], (głowa kobiety) [1379], (głowa mężczyzny) [1380], oraz z 1825 aut. malarza udińskiego Odorico Politi’ego [677] (1785–1846) [fot.[678] (lekcja u Safony) [1381], (spotkanie Ulissesa [679] i Nausiki [680]) [1382], (Alkibiades [681] upomniany przez Sokratesa) [1383]; obecnie w gmachu mieści się Banca d'Italia [682], natomiast na tyłach budynku ma znajdować się spory Giardino [Ogród] Antonini, teoretycznie publiczny, należący do Banca d'Italia, rozpościerający się w stronę leżącego na wschód Piazza Primo Maggio, do oddzielającej Ogród od Placu ulicy Vicolo dell'Isola, wzdłuż której biegnie wysoki, kamienny mur Ogrodu z centralnie umieszczoną, żelazną bramą wjazdową na tyły Palazzo Antonini [683] [fot. (stare zdjęcie przedstawiające tylną fasadę Palazzo Antonini od strony Giardino Antonini) [1384]; jeden KATALOG (SIRPAC–FVG) obejmujący 50 pozycji dotyczących Palazzo Antonini (Casa Grande) [684], wraz z fot. i opisem każdej z pozycji, wśród których odnaleźć można:
– fragmenty wystroju zewnętrznego budynku (fasada z l. 1550–1556 [1385], jedno z okien [1386], kamienne rzeźby z XVIII w. zdobiące wejście do pałacu od strony wspomnianego powyżej w opisie "o mało co" Ogrodu [1387]) oraz wnętrza pałacowe, – wyposażenie wnętrz z XVIII–1 poł. XX w., a w tym wykonany z majoliki piec, drewnianą szafę polichromowaną, dwa olejne obrazy, a także pochodzące z 1 poł. XX w. – żelazną kratę zamykającą wejście do klatki schodowej, aut. Alberto Calligaris'a (1880–1960), żyrandol żelazny wykonany w Pracowni G. Calligaris'a w Udine, oraz żyrandol szklany wykonany przez Ditta Venini & C. w Murano, – dekoracje wnętrz, rzeźbiarskie (motyw ludzkiej głowy) z XVII w., oraz stiukowe z XVIII–XIX w. m.in. aut. Pietro Zandomeneghi'ego (1806–1866), oraz Tommaso Türk'a [685] (1824–ok. 1880), – zdobiące wnętrza freski z początku XVIII–XIX w., m.in. aut. Martino Fischer'a (wzmiankowany w 1709), malarza udińskiego Odorico Politi'ego (1785–1846) oraz Tommaso Türk'a (1824–ok. 1880) [1388];
  • pod nr 15 i 15A Casa di Giovanni da Udine [fot. (z braku laku, a powinno być dwa razy lepsze) [1389]: dom, w którym mieszkał najznamienitszy renesansowy artysta udiński: Giovanni da Udine [686] (1487–1564); na fasadzie zachowały się do dziś ślady wykonanych przez artystę fresków i stiuków;
  • [pomiędzy nr 18 a nr 92] † Chiesa di San Quirino vescovo e martire [fot. (fasada i dzwonnica) [1390], (dzwonnica) [1391]: wzniesiony w 1681 z cegły i kamienia kościół, z dzwonnicą; wnętrze świątyni ozdobił malarz Giulio Quaglio (ok. 1668–1751), natomiast w 1792 kościół przebudowano [687]; trzy KATALOGI (SIRPAC–FVG) zasobów Chiesa di S. Quirino vescovo e martire:
1) lista 89 obiektów (fotografii z opisem) obejmująca m.in.: – standardowe wyposażenie wnętrza kościoła o charakterze użytkowym lub pamiątkowym (kropielnice, chrzcielnice, ławka, pulpity, konfesjonał, ambona, płyty pamiątkowe, płyty nagrobne na posadzce, organy, stalle) z 1 poł. XVI–1 poł. XX w., oraz meble z zakrystii (np. klęcznik, fotele i tym podobne) z XIX w., – obiekty z wnętrza kościoła służące do oddawania kultu (m.in. ołtarze, a w tym główny, tabernakula i krucyfiksy) z 1 poł. XVIII–XIX w., – freski z 1 poł. XVIII w. aut. malarza Giulio Quaglio'na [688] (ok. 1668–1751), oraz z 1873 aut. Rocco Pitacco'na (1822–1898), a także szesnaście obrazów z 1 poł. XVII–XIX w., m.in. aut. Antonio Carneo [689] (1637–1692), Andrea Celesti'ego (1637–ok. 1712), Lucilio Candido'a (1651–1723), Martino Fischer'a (wzmiankowany w 1709), Gaspare Diziani'ego (1689–1767), Lorenzo Bianchini'ego [690] (1825–1892), – relikwiarze, wazony, ozdobne ramki na obrazki, dzwonki, "kandelabry" [691] z XVIII–1 poł. XX w. [1392], 2) lista 74 obiektów (fotografii z opisem) obejmująca "srebra" kościelne, a w tym: – ozdobne ramki na obrazki, "kandelabry" i kandelabry, lichtarze, antepedia, kadzielnice i łódki na kadzidło, czarki na wodę święconą i kropidła, dwa "talerze na jałmużnę" (tace) z XVI w. oraz lampki wieczne, pochodzące z XVI–2 poł. XX w., – relikwiarze, monstrancje i krzyże, pochodzące z (XV)XVI–1 poł. XX w., oraz sprzęty liturgiczne (kielichy, pateny, puszki na komunikanty, ampułki, tace) z 1 poł. XVII–2 poł. XX w. [1393], 3) lista 150 szat liturgicznych (ornaty, słuły, komże, rokiety), obrusów i serwet, podstawek i nakryć kielichów, woalów i zasłonek (fotografii z opisem) z 1 poł. XVIII–2 poł. XX w. [1394];
  • pod nr 92 Palazzo Polcenigo–Garzolini [692], inaczej zwany Palazzo Garzolini di Toppo [693]: wybudowany w XVIII w. [694] z kamienia [695], obecnie mieści się tu siedziba Collegio Di Toppo–Wassermann [696], a także szkoła [697] [fot. (fasada [698]) [1395];


4) przy Via Giovanni da Udine:

  • Chiesa [kościół] e chiostro [klasztor] di Santa Chiara: cofnięty w głąb szeregu zabudowy ulicy, przez co powstał przed nim dziedziniec zamknięty bramą, zespół 2 związanych ze sobą budowli:
(I) † Chiesa di Santa Chiara: pod koniec XIII w. świątynię ufundował Uccellutto degli Ucellis, a budowę rozpoczęto w 1294, w XIV w. kościół przeznaczono dla zgromadzenia żeńskiego, zaś w 1685 całkowicie przebudowano; wnętrze zdobią freski z 1699 malarza Giulio Quaglio (ok. 1668–1751) [699] [fot. (freski na stropie [700]) [1396], oraz dzieła udińskiego malarza Eugenio Pini'ego [701] (1600–1654); (II) Collegio [kolegium] Uccellis: dobudowany w XVII w. do w/w kościoła jako zabudowania klasztorne; wewnątrz jeden z sufitów ozdobił w 1699 malarz Giulio Quaglio (ok. 1668–1751), zaś w przylegającym do budynku refektarzu znajdują się freski z XIV w.; nad portalem wejścia głównego umieszczony został herb prowincji Udine z kutego żelaza, przedstawiający orła, a nad nim widnieje napis „UCCELLIS”; obecnie mieści się tu zespół szkół (elementarna, średnia i liceum klasyczne) co, w połączeniu z imieniem fundatora odzwierciedla współczesna nazwa (collegiokolegium rozumiane jako szkoła z internatem);


5) przy Via Francesco Mantica, prowadzącej od okolic uniwersyteckich (przylegają do północnej części starówki) w stronę północną, w kierunku piazzale Paolo Diacono gdzie znajduje się Galleria d'Arte Moderna (opisana poniżej):

  • † ex Chiesa di Santa Lucia [fot. (zaniedbana fasada) [1397], [1398], [1399]: ufundowany w 1367 – w roku, w którym trzy udińskie siostry [702] z rodziny szlacheckiej otrzymały od Kapituły pozwolenie na wybudowanie kaplicy ku czci świętej Łucji, którą wzniesiono w l. 1367–1370, a jej otwarcie (1370) połączono z uruchomieniem utworzonego przy niej bractwa św. Łucji; za sprawą Zakonu OO. Augustianów kaplica została przeobrażona w kościół, który przyłączono do ościennego Klasztoru augustiańskiego, a w XVI w. został gruntownie przebudowany, dzięki czemu otrzymał trzy nawy najobszerniejsze i najpiękniejsze w owym czasie w Udine [703]; w 1808 kościół został zdesakralizowany i zamieniony na "lokal" królewskiego urzędu skarbowego i celnego, a w 1828 Giuseppe Presani, syn znanego architekta z Udine Valentino Presani'ego [704] (XVIII/XIX w.), otrzymał zlecenie dostosowania bryły byłego kościoła do potrzeb Intendentury skarbowej, ale nie wykazał się na tym polu i ostateczne prace zostały podjęte dopiero w 1852 jako "dzieło" inżyniera miejskiego Antonio Vicentino; w ten sposób dawny kościół otrzymał w l. 1828–1852 obecny, bardzo nieciekawy wygląd, w wyniku kolejnej, co tu kryć – nieudanej przebudowy; obecnie jest to budynek na planie prostokąta, zbudowany z cegły i otoczaków, kryty dachówką, w kiepskim stanie zachowania, z dawnego obiektu sakralnego, a następnie "lokalu" biurowego, współcześnie awansował do rangi magazynu [705];
  • pod nr 40 Palazzo de Concina znany również pod dwiema nazwami historycznymi: Palazzo di Montegnacco oraz Berghinz, budynek narożny i niestety mocno zaniedbany [fot. (elewacja frontowa) [1400], (naroże) [1401], (podwórko) [1402], (część centralna elewancji frontowej – w pionie) [1403], (część centralna elewancji frontowej – w poziomie) [1404], (jedno z okien) [1405], (zwieńczenie portalu wejścia głównego) [1406], [1407]: zbudowany w 1730 z kamienia i cegły, na planie litery "L", jako rezydencja miejskiej, a dziś jako własność prywatna mieści mieszkania [706];
  • † Chiesa del Santissimo Redentore albo Chiesa del Redentore e di Santa Lucia vergine e martire [707] [fot. (fasada) [1408], (fasada) [1409], (fasada) [1410]: wzniesiony z kamienia i cegły w 1733 kościół z campanile (dzwonnicą) [708] [fot. (dzwonnica) [1411], [1412], [1413]; (wnętrze kościoła) [1414]; dwa KATALOGI (SIRPAC–FVG) zasobu Chiesa del Santissimo Redentore ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów:
– 88 egzemplarzy szat liturgicznych z XVIII–1 poł. XX w. [1415], – płyta i ograny z 1 poł. XIX–1 poł. XX w. [1416];


6) przy Piazzale Giobatta Cavedalis (znajduje się w najdalszej pn-zach. części śródmieścia):

  • Torre di Porta Villalta, zw. też Porta Villalta [prawie przy Piazzale G. Cavedalis [709]: jedna z wież zewnętrznego pierścienia średniowiecznych murów miejskich, wzniesiona w XIV w., a następnie gruntownie przebudowana [710], m.in. w 1463 [711], przez wieki pełniła rolę bramy miejskiej i wieży obronnej; obecnie bryła zbudowana jest z kamienia i cegły, a w środku mieszczą się biura [fot. (widok na róg wieży przód–bok z czasów I Woj. Światowej) [1417], (widok na ten sam róg – obecnie) [1418], (przód wieży – obecnie) [1419], [1420], [1421], (bok wieży) [1422], (widok na róg bok–tył) [1423], (tył) [1424]; jedyne KATALOG (SIRPAC–FVG) dóbr kultury mieszczących się w budowli wymienia tylko jeden obiekt (fot. z opisem): kamienną płytę pamiątkową wykonaną w 1480 przez atrystę z kręgu friulskiego [1425];
  • [przy Piazzale Giobatta Cavedalis i via Giobatta Bassi] Casa [Dom] Dormisch: narożny, stoi tuż obok Torre di Porta Villalta [fot. (narożnik) [1426], [1427], od której oddziela go rzeka [fot. (rzeka dobrze widoczna na zdjęciu Torre di Porta Villalta z czasów I Woj. Światowej) [1428]; (fasada od strony południowej – rower oparty o barierkę mostu) [1429], (to samo ujęcie ale bardzo dokładne) [1430], (fasada główna – od strony piazzale G. Cavedalis i biegnącej od niego na północ via G. Bassi) [1431], (portyk wejścia głównego) [1432], [1433], (elewacja tylna budynku – od strony rzeki) [1434], [1435]: eklektyczny, wzniesiony z kamienia w 1927 wg. projektu inżyniera Ettore Gilberti'ego (1876–1935), na planie litery "L", jako budynek mieszkalny i biurowy, do dziś służy w tym celu [712];


7) Galleria d'Arte Moderna [piazzale Paolo Diacono nr 22 – również znajduje się w najdalszej pn-zach. części śródmieścia]: Galeria Sztuki Współczesnej, w skrócie zw. GAMUD, obecnie znajduje się w zaprojektowanym przez architekta Gianni'ego Avon'a (1922–2006) [713] sporym budynku Palamostre, zw. również Palazzo Esposizioni, wzniesionym w l. 1970–1980, a następnie w l. 2003–2005 w całości przebudowano [714], a który, ze względu na funkcje pomieszczeń, przywodzi na myśl starożytne rzymskie termy, gdyż mieści się tu również sala wykładowa (konferencyjna), Teatro comunalePalamostre” oraz pływalnia [fot. [1436], [1437], [1438], [1439], [1440], [1441]. Zasadniczym trzonem ekspozycji Galerii jest sztuka XX w., dla której tło stanowią dzieła z końca XIX w. oraz reprezentujące sztukę nowoczesną, natomiast zastosowany podział zbiorów wyodrębnia w poszczególnych salach osobne kolekcje: najobszerniej prezentowana jest sztuka amerykańska z okresu po II Woj. Światowej, na którą składa się kilka kolekcji mieszczących się w kilku salach, następna, to kolekcja Astaldi [715] prezentująca arcydzieła sztuki awangardy włoskiej z pocz. XX w., zwanej po włosku Novecento, a na trzeci dział składa się kilka sal z dziełami artystów takich jak udińczyk Dino Basaldella [716], Mirko Basaldella oraz Afro Basaldella [717], a także poświęconych architekturze i projektowaniu, pokazanym w sposób przekrojowy; poza tym, w Galerii znajduje się specjalnie wydzielona sala, przeznaczona do celów dydaktycznych oraz na rozmaite wystawy czasowe; dwa KATALOGI (SIRPAC–FVG) znajdujących się w zbiorach Galleria d'Arte Moderna dzieł sztuki, każdy ze zdjęciem i opisem obiektów i każdy tak skromny, że niemal symboliczny:

a) jeden, jedyny obiekt – rysunek (węglem na kartce), aut. Federico De Rocco (1918–1962), „Liberazione di tre partigiani” („Wyzwolenie przez trzech partyzantów”) z 1956 [fot. [1442]; katalog [1443], b) cztery rzeźby (pomniki) ustawione na świeżym powietrzu, wszystkie w Udine przy via Ampezzo nr 2: – „Sole produttore” z 1974 (kamień) aut. Gio' Pomodoro (1930–2002) [fot. [1444], [1445], [1446], – „El partidor” z 1964 (żelazo) aut. Dino Basaldella (1909–1977) [fot. [1447], [1448], [1449], – „Metamorfosi 1” z 1998 (mozaika z emalii) aut. Giulio Candussio (ur. 1945) [fot. [1450], [1451], [1452], – „IX 1986” z 1986 (żelazo) aut. Carlo Ciussi (ur. 1930) [fot. [1453], [1454]; katalog [1455];


VII. PIAZZA PRIMO MAGGIO i okoliceedytuj kod

Piazza Primo Maggio (Plac 1go Maja): znajdujący się u podnóża Wzgórza Zamkowego, po jego pn-wsch. stronie, olbrzymi plac (uważany za jeden z największych placów w Italii) na planie zbliżonym do trapezu, jego część centralną zajmuje równie duży trawnik na planie elipsy, podzielony promieniście chodnikami i okolony dwoma rzędami dużych drzew [RYSUNEK planu eliptycznego centrum – widok z pd-zach. [1456], schematyczny PLAN eliptycznego centrum [1457], który [718] stanowi teren dużego, miejskiego ogrodu–parku publicznego o nazwie Giardin Grande; plac posiada tylko dwie zabudowane pierzeje (pn-wsch. i pd-wsch.), wzdłuż których, pomiędzy placem a zabudową, przepływa mała rzeczka, miejscami przykryta chodnikiem lub ulicą, natomiast cała pierzeja pd-zach. to podnóże Wzgórza Zamkowego porośnięte drzewami, z którego bierze początek rampa prowadząca do Zamku; na pn-zach. Piazza Primo Maggio sąsiaduje z dużym skwerem, leżącym między nim, a via Liruti [fot.: DWA współcześnie wykonane ujęcia z lotu ptaka (1) z pd-wsch. [1458], (2) z zach. [1459]; DWA historyczne plany miasta Udine [719] [720] (1) akwaforta z 1704, aut. rysunku geometra/mierniczy Giovanni Giacomo Spinelli (wzmiankowany w l. 1662–1717), aut. rytu wenecki rzeźbiarz Alessandro Dalla Via (wzmiankowany: ostatnie dziesięciolecie XVII w.–przed 1738) [1460], (2) akwaforta wydrukowana (reprodukcja/odbitka) w 1811, aut. rysunku Giacomo Perusini (1793–1847) [1461]:


1) od północnej strony, przy Via Liruti [fot. (bardzo dokładne ulicy) [1462]:

  • pod nr 2 Palazzo Liruti [fot. [1463]: z XVI w., a wewnątrz, w kilku pokojach, znajdują się dzieła autorstwa Sello [721], oraz pełne wdzięku pejzaże z XIX w. autorstwa Picco [722]; na fasadzie tablica pamiątkowa upamiętniająca Giangiuseppe Liruti'ego (ur. w 1689 w Villaeredda), który w tym Palazzo zm. w 1780;
  • pod nr 20 Palazzo Agricola: ze znakomitą fasadą z XVIII w.;


2) na pn-wsch. pierzei Piazza Primo Maggio, o nieregularnej zabudowie, znajduje się:

  • na pn końcu pierzei, pod nr 24 † Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie, inaczej zw. Basilica–Santuario di Santa Maria delle Grazie, w skrócie Santuario Madonna delle Grazie: pierwszy kościół, a właściwie kaplica, powstała w XIV w., a w jej miejsce pod koniec XV w. zaczęto wznosić obecny kościół, pod który kamień węgielny złożono 12 IV 1495, zaś ukończony, konsekrował 12 V 1520 bp Caorle (weneckiej) De Rubeis; w XVIII w. świątynia została całkowicie przebudowano, a jej obecną, neoklasyczną fasadę z portykiem wznoszącym się na 4 korynckich kolumnach – dzieło z l. 1838–1851 Valentino Presani'ego [fot. (fasada z portykiem) [1464], [1465], (bardzo dokładne fot. fasady) [1466]; 21 VI 1922 kościół podniesiono do rangi bazyliki mniejszej; dziś jest to jednonawowa świątynia z 6 kaplicami bocznych (3 po lewej, 3 po prawej), przedsionkiem, portykiem, kopułą (z latarnią) wzniesioną nad prezbiterium, do którego z zewnątrz przylega dzwonnica dostawiona do prawej ściany prezbiterium [fot. (dzwonnica) [1467], (widok na bazylikę z lotu ptaka) [1468].
Wnętrze zdobią dzieła różnych artystów, m.in. Luca Monverde'go z 1522, Domenico'a Tintoretto'a z XVII w., Giuseppe Diziani'ego (1732 Wenecja–1803 Wenecja) z XVIII w., oraz dzieła z 1977 malarza Arrigo Poz'o [723] z Udine, a sklepienie, włącznie z czaszą kopuły zdobią freski [fot. (freski) [1469]; najważniejszym miejsce w bazylice jest kaplica (druga po lewej) zw. Cappella della Madonna albo Cappella della Vergine, wzniesiona wg. projektu weneckiego architekta Giorgio Massari'ego (ok. 1686–1766) [724] w czasie przebudowy w XVIII w., a ukończona w 1769, w której znajduje się otaczana kultem 'cudowna' ikona „Madre di Dio” (przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem), lepiej znana pod nazwą „Beata Vergine delle Grazie” („Przenajświętsza Panna Maria Łaskawa”) [fot. (kaplica) [1470], (ikona w dwóch wersjach kolorystycznych) [1471], [1472], którą, wg. tradycji, w uroczystej procesji dnia 8 IX 1479 przyniesiono do świątyni z Zamku w Udine, jako podarunek, przekazany przez namiestnika weneckiego (w l. 1478, 1479, 1480) kawalera Giovanni'ego Emo [725], a ofiarowany przez sułtana Mahometa II [fot.[726] (1) marmurowe popiersie wyobrażające namiestnika Giovanni'ego Emo, wykonane w XVII w., aut. nieznany, krąg artystyczny niezidentyfikowany [1473], (2) „Maometto II consegna a al luogotenente Giovanni Emo l'immagine della Madonna” („Mahomet II przekazuje dla namiestnika Giovanni'ego Emo obraz Najświętszej Panny Marii”) – fresk z 1886, aut. Lorenzo Bianchini [727] (1825–1892) [1474], (3) „Luogotenente veneto Giovanni Emo dona l'icona della Vergine” („Namiestnik wenecki Giovanni Emo ofiarowuje ikonę Najświętszej Panny Marii”) – fresk z 1882, aut. Lorenzo Bianchini (1825–1892) [1475]; do ciekawych należy również pierwsza po lewej kaplica, w której, w specjalnie skonstruowanym ołtarzu, na 25 półkach wystawione są niezliczone relikwie świętych i błogosławionych, natomiast w przedsionku bazyliki, w gablotach wiszących na ścianach, można obejrzeć podarowane przez wiernych rozmaite wota, m.in. hafty, oraz stojącą na posadzce w szklanej gablocie "budzącą grozę" zbroję podpisaną „Ex voto sec. XVII "Maschera del diavolo" ” („Niegdysiejsze wotum wiek XVII "Przebranie diabła" ”);
  • do prawego boku bazyliki przylega Convento [klasztor] dei Padri Serviti [Ojców Serwitów [728], inaczej Frati Servi di Maria (Braci Sług Marii) [fot. (kościół od frontu, a po prawej przylega Convento) [1476], (widok z lotu ptaka) [1477]: po prawej stronie portyku bazyliki znajduje się wejście [fot. [1478] prowadzące do sporego dziedzińca klasztornego z krużgankami (na każdym boku po 7 ostrołuków), na którego ścianach można odnaleźć miejscami zachowane fragmenty fresków, na środku dziedzińca stoi studnia z kamienną cembrowiną z XV w., a obok mała współczesna fontanna [1479];
  • na pd końcu pierzei Ginnasio–Liceo „Jacopo Stellini: z napisem na szczycie fasady „REGIO GINNASIO–LICEO” („KRÓLEWSKIE GIMNAZJUM–LICEUM”) [fot. (widok ze Wzgórza Zamkowego – Gimnazjum to budynek pośrodku) [1480], (bardzo dokładna fot.) [1481];


4) na pd-wsch. pierzei Piazza Primo Maggio:

  • [P.zza Primo Maggio nr 29] Palazzo Ottelio [fot. [1482]: wzniesiony w XVI w., obecnie mieści się tu siedziba Conservatorio di MusicaJacopo Tomadini” (Konserwatorium Muzyczne im.Jacopo Tomadini” [fot.[729] wizerunek przewielebnego Giacomo [730] Bartolomeo Tomadini'ego – litografia z l. 1880–1898, aut. rysunku Antonio Milanopulo (1848–1898), wydawca: drukarz Passero [731] [1483]), ze specjalnie wydzieloną Sala Concerti (Sala Koncertowa), w której odbywają się koncerty dla publiczności;


5) północno–wschodnie okolice Piazza Primo Maggio:

  • † Chiesa di San Valentino [Via Pracchiuso; fot. [1484]: na szczycie fasady 2 daty: „MDLXXIV” (1574) oraz „MCMIII” (1903), a pod nimi napis „D.O.M.IN.HONOREM.S.VALENTINI.M[732]; z tyłu kościoła dzwonnica [fot. [1485], [1486];


VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okoliceedytuj kod

1) przy Piazza Patriarcato [fot.[733]Veduta della Piazza Arcivescovile di Udine” („Panorama udińskiego Placu Arcybiskupiego” – dziś pod nazwą Piazza Patriarcato, czyli Plac Patriarchatu [734]) – akwaforta wydrukowana w 1770, aut. rytownik Francesco Pedro (1740–1806), wyd. Giovanni Maria Pedrali: (1) [1487], (2) [1488]:

  • pod nr 1 Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] (PLAN ZABUDOWY – kolorem czerwonym zaznaczono Pałac [1489]) spory gmach, od ponad pięciuset dwudziestu lat rezydencja najwyższych duchownych zwierzchników diecezji friulskiej, od 1488 siedziba patriarchów akwilejskich – kolejna w Udine po opuszczonym przez patriarchów w 1420 udińskim Zamku, a następnie, od czasu zlikwidowania w 1751 Patriarchatu Akwilejskiego i powołania w jego miejsce w 1752 Archidiecezji Udińskiej, do dnia dzisiejszego, siedziba arcybiskupów udińskich; historia budynku sięga 2 poł. XV w., gdy to patriarcha akwilejski (w l. 1471–1491) Marco Barbo [735], po usankcjonowaniu okupacji weneckiej na ziemiach dawnego patriarchalnego księstwa feudalnego Friuli i utrwaleniu powstałego w regionie Friuli podziału władzy na świecką (wenecką) i duchowną (patriarszą), postanawiając na trwałe obrać w mieście Udine nową siedzibę patriarchów akwilejskich, w tym celu wybrał najlepiej do tego nadający się zespół zabudowań zwany „Casa [Dom] di Sant'Antonio”, należący do Confraternita [Bractwa] di Sant'Antonio, a położony tuż za obrębem murów miejskich, w przysiółku podmiejskim o nazwie Borgo [Przedmieście] Treppo, któryż to budynek w 1488 zakupił; od tej pory kolejni patriarchowie nie szczędzili wysiłku i pieniędzy, by stare zabudowania odkupione od bractwa przekształcić w nowoczesną, okazałą i godną pozycji patriarchów rezydencję, a pierwszym który podjął prace budowlane był jeszcze patriarcha Marco Barbo, który pod koniec XV w. zainicjował pierwszą przebudowę [736]; po osiągnięciu w 1497 godności patriarchów akwilejskich przez rodzinę Grimani'ch [737], drugi spośród nich, patriarcha (w l. 1517–1529 oraz 1533–1545) Marino Grimani podjął w 1524 decyzję o wzniesieniu nowego pałacu w miejsce dotychczas przebudowywanego, dawnego domu bractwa [738], ale plany te nie zostały zrealizowane, a jedynym, choć bardzo cennym i ciekawym śladem zamysłów patriarchy jest fresk na stropie Sala azzurra (omówiony poniżej w opisie sali), który na zamówienie duchownego wykonał w 1539 najsławniejszy artysta udiński Giovanni da Udine (1487–1564); po upływie pół wieku, do pomysłu wzniesienia nowego pałacu powrócił kolejny przedstawiciel rodu Grimani'ch, patriarcha (w l. 1585–1593) Giovanni Grimani, ale rozpoczęte przez niego w 1592 prace budowlane, tak naprawdę przeprowadził i to do samego końca w 1601 [739], następca Grimani'ego, patriarcha (w l. 1593–1616) Francesco Barbaro, który, co prawda, nie wzniósł dosłownie nowego pałacu, ale dokonana na jego zlecenie przebudowa całego kompleksu zabudowań była tak głęboka, iż śmiało można mówić, że podówczas, w miejsce dawnego domu patriarchów powstał obecny pałac patriarchów (Palazzo Patriarcale), a trwałym śladem owej przebudowy, którego nie objęły zmiany w wyglądzie budynku wprowadzone przez następnych patriarchów, jest portal głównego wejścia do Pałacu, którego zwieńczenie zdobi herb złożony patriarchy Barbaro [fot. (portal bramy głównej) [1490], (szczyt portalu z herbem patriarchy Francesco Barbaro) [1491]; obecny wygląd gmach zawdzięcza patriarsze akwilejskiemu (w l. 1699–1734) Dionisio Delfino [740], który z początkiem XVIII w. podjął decyzję o przebudowie Pałacu (tym razem, w historii budynku już ostatniej), którą, na zlecenie duchownego zaprojektował i ukończył w l. 1707–1708 znany wenecki architekt Domenico Rossi [741] (1657–1737) [742], przy czym, niestrudzony patriarcha wcale na tym nie zaprzestał, tylko zatrudnił młodego malarza Giovanni'ego Battista'ę Tiepolo'a (1696–1770) do ozdobienia freskami nowo urządzonych wnętrz pałacowych [fot.[743] portret „Patriarca Dionisio Delfino” („Patriarcha Dionisio Delfino”) – fresk z l. 1727–1728 aut. Giovanni'ego B. Tiepolo'a [1492], a równocześnie, dla pożytku publicznego, patriarcha otworzył podwoje pałacowej Biblioteki dla wszystkich mieszkańców miasta, która od tej pory, dostępna dla każdego, stała się w Udine pierwszą Biblioteką publiczną [fot.[744] zdobiący lektorium Biblioteki w Palazzo Arcivescovile w Udine portret „Patriarca Dionisio Delfino” („Patriarcha Dionisio Delfino”) – obraz olejny na płótnie z l. 1700–1710 aut. Nicolò Bambini'ego (1651–1736 [745]) [1493]; ostatni rys (tym razem znacznie skromniejszy w porównaniu do poprzednich zmian) nadał pałacowi ostatni patriarcha (w l. 1734–1751) Daniele Delfino [746] (22 I 1686 Venezia–13 III 1762 Udine) [fot.[747] portret „Patriarca Daniele Delfino” („Patriarcha Daniele Delfino”) – obraz olejny na płótnie z 1738, aut. nieznany, z kręgu friulskiego [1494], od 19 I 1753 aż do śmierci pierwszy abp udiński, który zaprojektowanie prac modernizacyjnych zlecił, również dla weneckiego architekta, Giorgio Massari'ego (ok. 1686–1766 [748]) [fot. (fasada – widok z lewej) [1495], (fasada – widok części środkowej) [1496], (fasada – widok z prawej) [1497], (fasada tylna) [1498], (fasada tylna – widok wprost na loggia'ę, czy jak kto woli portyk) [1499], (fasada tylna – widok z przekątnej na loggia'ę) [1500], (widok z loggia'i na wewnętrzny dziedziniec pałacowy) [1501], (widok na wejście z pałacu do loggia'i) [1502]. Obecnie w Pałacu mieszczą się m.in. – na parterze Archivio Diocesano di Udine (Archiwum Diecezjalne) PLAN parteru pałacu [1503], a w wydzielonej części każdego z obu pięter dwa muzea, które od 1995 mają swe siedziby w Pałacu:
(1) na pierwszym piętrze Museo Diocesano [Muzeum Diecezjalne]: ze zbiorami sztuki sakralnej i sepulkralnej, w którym, w dwóch pierwszych salach znajdują się różnego rodzaju dzieła malarskie i złotnicze, natomiast przeważającą część zasobu muzeum stanowią drewniane rzeźby z XIII–XVIII w. ze szkoły friulskiej, eksponowane wg. podziału na epoki, w prawej części pałacu, w sześciu kolejnych salach w amfiladzie [749], przylegających do fasady głównej [numeracja arabska odpowiada numeracji, którą podaje PLAN piętra pałacu [1504] [750]: (sala I <<<10>>>) sztuka romańska i gotycka z XIII–XIV w., (sala II <<<13>>>) wczesnorenesansowa, (sala III <<<22>>>) renesansowa, (sala IV <<<23>>>) manierystyczna, (sala V <<<24>>>) barokowa z XVII–XVIII w., (sala VI <<<25>>> [751]) rokokowa, natomiast do najcenniejszych i najbardziej znanych dzieł z owej kolekcji należą: (1) „Santa Eufemia” („Św. Eufemia”) – rzeźba (szkoła friulska) z ok. 1350 z miejscowości Segnacco (wieś tuż obok Tarcento) (umieszczona w sali I) [fot. [1505], (2) Pala d'altare (nastawa ołtarzowa) aut. Domenico da Tolmezzo (1448–1507) [752] – dzieło z 1488 (umieszczone w sali II) [fot. [1506], (3) „Redentore” („Zbawiciel”) dzieło z 1520 aut. Giovanni'ego Martini'ego (ok. 1455 Tolmezzo?–1535 Udine [753]) [fot. [1507], oraz (4) „San Valentino” („Św. Walenty”) albo „Santo Stefano” („Św. Stefan”) – rzeźba drewniana z 1 poł. XVI w. z miejscowości Muzzana del Turgnano, odrestaurowana w l. 2000–2001 [754] [fot. [1508]; jeden KATALOG (SIRPAC–FVG) obejmujący 229 obiektów, wraz z fot. i opisem każdego, z ekspozycji obu muzeów znajdujących się w Palazzo Arcivescovile, wśród których można wyróżnić: a) 140 drewnianych rzeźb, datowanych od końca XIII w. do XIX w., z kolekcji Museo Diocesano [Muzeum Diecezjalne], m.in. autorstwa: – autor nieznany z XIII w., z kręgu artystyczne friulskiego [fot.: rzeźba z l. 1290–1299 w centrum retabulum: San Nicola di Bari in trono (Tronujący święty Mikołaj z Bari) [1509], – Domenico Mioni zwany Domenico da Tolmezzo [755] (1448–1507 [756]) [fot. (1) rzeźba z 2 poł. XV w.: Madonna con Bambino (Matka Boska z Dzieciątkiem) [1510], (2) rzeźba z l. 1490–1499: San Sebastiano (Święty Sebastian) [1511], (3) tryptyk z 1484: San Giovanni Battista – Madonna con Bambino in trono – San Sebastiano (Święty Jan Chrzciciel – Tronująca Matka Boska z Dzieciątkiem – Święty Sebastian) [1512], (4) rzeźba z l. 1490–1497: San Sebastiano (Święty Sebastian) [1513], (5) rzeźba z l. 1490–1497: San Rocco (Święty Roch) [1514], – Giovanni Martini (ok. 1455 Tolmezzo?–1535 Udine [757]) [fot. (1) tryptyk z 1520: Madonna con Bambino – San Giovanni Battista – San Pietro (Matka Boska z Dzieciątkiem – Święty Jan Chrzciciel – Święty Piotr) [1515], (2) rzeźba z 1 poł. XVI w.: San Giovanni Battista (Święty Jan Chrzciciel) [1516], (3) rzeźba z 1 poł. XVI w.: San Paolo (Święty Paweł) [1517], (4) tryptyk z l. 1534–1537: Madonna con Bambino – San Pietro – San Giovanni Battista (Matka Boska z Dzieciątkiem – Święty Piotr – Święty Jan Chrzciciel) [1518], – Antonio Tironi (ok. 1470–1528) [fot. rzeźba z 1516: San Giacomo (Święty Jakub) [1519], – Giovanni Antonio Agostini (wzmiankowany w l. 1570–1631/1636) [fot.: (1) rzeźba z l. 1600–1610: Madonna con Bambino in trono (Tronująca Matka Boska z Dzieciątkiem) [1520], (2) rzeźba z 2 poł. XVI w.: Angelo reggicandelabro (świecznik w formie rzeźby anioła) [1521], (3) rzeźba z 2 poł. XVI w.: Angelo reggicandelabro (świecznik w formie rzeźby anioła) [1522], – Gerolamo Comuzzo (1591–ok. 1670) [fot. (1) rzeźba z l. 1640–1660: Angelo reggicandelabro (świecznik w formie rzeźby anioła) [1523], (2) rzeźba z l. 1640–1660: Angelo reggicandelabro (świecznik w formie rzeźby anioła) [1524], (3) rzeźba z l. 1640–1660: San Pietro (Święty Piotr) [1525], (4) rzeźba z l. 1640–1660: San Paolo (Święty Paweł) [1526], – Girolamo Paleari [758] (wzmiankowany w l. 1599–1622) [fot.: rzeźba z 1 ćwierci XVII w.: San Cristoforo (Święty Krzysztof) [1527], b) 43 freski i ich fragmenty, z XV w.–końca XIX w., a w tym z apartamentów patriarszych objętych ekspozycją Gallerie del Tiepolo [Galerie Tiepola], w większości opisane poniżej, autorstwa m.in.: – autor nieznany z XV w., z kręgu artystyczne friulskiego [fot.: fresk z XV w.: „Fede, Speranza e Carità” („Wiara, Nadzieja i Miłość”) [1528], – Giovanni da Udine (1487–1564) [fot. użyte w opisie], – Ludovico Dorigny (1654–1742) [fot. użyte w opisie], – Giovanni B. Tiepolo (1696–1770) [fot.[759]: fresk z 1726: „Creazione di Adamo” („Stworzenie Adama”) [1529], – Giovanni Battista Canal (1745–1825) [fot. użyte w opisie], – G. B. Cometti [fot.: fresk z 1824: „Paesaggio fluviale con ponte” („Krajobraz rzeczny z mostem”) [1530], – Domenico Fabris (1814–1901) [fot. użyte w opisie], c) wnętrza sześciu pomieszczeń pałacowych (opisane poniżej), a w tym: dwie klatki schodowe oraz objęte ekspozycją Gallerie del Tiepolo: Sala tronu, Kaplica dworska, Galeria gości oraz Biblioteka [fot. użyte w opisie], d) 14 stiuków i ich fragmentów, z l. 1708–1730, zdobiących wnętrza pałacowe, spośród których: – część, pochodzących z l. 1708–1725, jest aut. Domenico Rossi'ego (1657–1737) [fot. użyte w opisie], – część, pochodzących z 1710, autorstwa Abbondio Stazio [760] (1663–1745), – a część, pochodzących z 1730, autorstwa Giovanni'ego Maria Andreoli'ego [761] (wzmiankowany w l. 1728–1736), e) 31 obrazów, datowanych od XVI w. do 1732, a w tym kilkanaście z ekspozycji Gallerie del Tiepolo (w większości opisanych poniżej), spośród których część jest autorstwa: – Jacopo Negretti'ego zw. Palma il Giovane [762] (1544 Wenecja–1628 Wenecja [763]) [fot. użyte w opisie], – Giovanni'ego Antonio Agostini'ego (wzmiankowany w l. 1570–1631/1636) i są to trzy obrazy tablicowe (na desce) z 1595, – Nicolò Bambini'ego (1651–1736) [fot. użyte w opisie], – Nicola Grassi'ego [764] (1682–1748), – Giovanni'ego B. Tiepolo'a (1696–1770) [fot. użyte w opisie; katalog [1531] Na końcu Muzeum, a więc na końcu prawej części pałacu, znajduje się wytworna klatka schodowa w kształcie ślimaka, prowadząca z parteru na pierwsze i drugie piętro – dzieło wspomnianego powyżej architekta Domenico Rossi'ego (1657–1737) [fot. [1532], [1533], ozdobione na przykrywającym schody sklepieniu freskiem „Padre eterno” (dosłownie „Odwieczny Ojciec” [Pan Bóg]) aut. Ludovico Dorigny (1654–1742) [765] [fot. [1534] – jest to jedna z 3 klatek schodowych pałacu i jedna z 2 nieoficjalnych (druga to schody wewnętrzne, a oficjalna klatka schodowa to Wielkie schody wspomniane poniżej) [PLAN piętra – klatka w kształcie ślimaka na prawo od sali nr 25, schody wewnętrzne na prawo od "sali" [766] nr 20, Wielkie schody powyżej sali nr 2 [1535]; (2) na drugim piętrze Gallerie del Tiepolo [Galerie Tiepola], obejmujące wszystkie leżące wzdłuż fasady głównej gmachu, pałacowe komnaty patriarsze, składające się z 5 sal, Kaplicy i Biblioteki, w których zachowany jest oryginalny wystrój wnętrz, głównie pochodzący z 1 poł. XVIII w., w którym naczelne miejsce zajmują wspomniane powyżej freski Tiepolo’a z l. 1726–1732 [poniższa numeracja sal zapisana w ten sposób "<<<24>>>" odpowiada numeracji, którą podaje PLAN drugiego piętra pałacu [1536]; pierwsze dzieło artysty można zobaczyć już w monumentalnej klatce schodowej [na planie powyżej sali nr 1], prowadzącej do obu muzeów, a nazywanej Scalone d'onore (dosłownie „Wielkie schody Honoru”) [fot. [1537], na przykrywającym ją sklepieniu [fot. [1538], [1539], [1540] – jest to interesująca, wczesna kompozycja z 1726, przedstawiająca scenę z Księgi Rodzaju – „Storie della Genesi” („Dzieje Genesis”), zwana „Cacciata degli angeli ribelli” („Wygnanie zbuntowanych aniołów”) [767], lub „Caduta degli angeli ribelli” („Upadek zbuntowanych aniołów”) [768], albo San Michele caccia gli angeli ribelli” („Archanioł Michał wygnania zbuntowane anioły”) [769] [fot. (cały sufit w poziomie) [1541], (sam fresk w pionie) [1542], [1543]; – 1szą salą [na planie <<<1>>> [1544], do której prowadzą schody jest duża, podłużna Sala del trono (Sala tronu [770]), mająca na dwóch dłuższych ścianach cztery, rozmieszczone na końcach ścian, osobne wejścia prowadzące do czterech sąsiadujących z nią sal, a na węższej ścianie leżącej na wprost wejścia głównego do sali, trzy duże, przylegające do siebie okna wychodzące na wiszący na fasadzie głównej Pałacu balkon [fot. (balkon na fasadzie – po lewej stronie) [1545]; na wszystkich ścianach Sali tronu, niemal na całej ich powierzchni (miejscami za wyjątkiem pasa szerokości ok. półtorej metra sąsiadującego z podłogą) Tiepolo w 1729 namalował „Ritratti di Vescovi aquileiesi” („Portrety Biskupów akwilejskich”), na które składają się 3 przylegające do siebie rzędy ok. 70 sąsiadujących ze sobą podobizn, przedstawiające popiersia osób zwróconych w różne strony, a ujęte w identyczne, prostokątne, stiukowe ramy, w których, w części dolnej, pod każdą postacią znajduje się namalowana notka biograficzna [fot. (dwanaście portretów na jednej ze ścian) [1546], (widok na ścianę lewą patrząc od wejścia do sali) [1547], (widok na salę od strony okien – drzwi po lewej to główne wejście do Sala del trono wiodące ze Scalone d'onore) [1548]. Jedyną znaczącą odmianą, przełamującą "monopol" Tiepolo'a na ozdobienie sali, jest duży fresk na suficie „La Missione di Sant'Ermacora” („Posłannictwo Świętego Hermagory”) autorstwa pochodzącego z miejscowości Osoppo [771] artysty friulskiego Domenico Fabris'a [772] (1814–1901), wykonany w 1859 [773] [fot. [1549]. Komnaty pałacowe drugiego piętra również leżą w amfiladzie, dlatego przejście do trzech pomieszczeń leżących w odosobnionej części apartamentów, możliwe jest tylko z Sali tronu – są to Galleria degli ospiti (Galeria gości) [<<<4>>> [1550] oraz Cappella palatina (Kaplica dworska) [<<<2>>>] z mieszczącą się za nią zakrystią [<<<3>>>], które, w związku ze swym położeniem w lewym, stosunkowo wąskim skrzydle pałacu (szerokość zaledwie dwóch okien), oraz poprzez umiejscowienie po dwóch stronach długiej ściany, która przedziela skrzydło podłużnie (Kaplica z zakrystią po jednej, Galeria po drugiej stronie), mają podobną budowę, którą najlepiej wyraża przykład Galerii: długa (na 5 okien) i bardzo wąska (szerokość zaledwie 1 okna, a do tego Kaplica i zakrystia są lekko szersze, kosztem szerokości Galerii), przez co o wiele bardziej przypomina pałacowy korytarz, niż salę apartamentów, tym bardziej, iż w zasadzie posiadaja tylko dwie długie ściany, gdyż wąska ściana, w której znajduje się wejście z Sali tronu, oraz leżąca naprzeciw wąska ściana z jedynym na niej oknem, zupełnie nikną wypełnione otworami okiennym i wejściowym [fot. (całej sali od strony wejścia – widać, że to "kiszka" a nie sala) [1551]; (narożnik lewego skrzydła Pałacu – 2gie piętro, zacieniony, wąski bok budynku, a na nim po jednym oknie na jedną salę, tzn. okno po lewej to zakrystia, tej samej szerokości co Kaplica, za którą leży, zaś okno po prawej to Galeria, której długość, w związku z tym, iż leży narożnie, wytycza, licząc od narożnika budynku, pięć kolejnych okien na oświetlonej fasadzie głównej budynku) [1552]; – 2ga sala apartamentów [<<<4>>> [1553], zwana Galleria degli ospiti (Galeria gości), podobnie jak Sala tronu również przylega do fasady pałacu i również pęka w szwach od ilości pokrywających ją fresków Tiepola (niemal cała powierzchnia obu podłużnych ścian oraz strop), które jednak tym razem są bodaj najlepiej znane spośród wczesnych dzieł artysty; namalowane w 1727, ujęte są w dwa cykle ilustrujące Stary Testament, zatytułowane: „Storie di Abramo, Isacco e Giacobbe” („Dzieje Abrahama, Izaaka i Jakuba”), na który składa się osiem scen (na ośmiu freskach), oraz „Profetesse” („Prorokinie”), przedstawiający sześć wymyślonych (nieprawdziwych) posągów Prorokiń wymienionych w Biblii, każdy na osobnym fresku: 1) na długiej ścianie (naprzeciwko okien) siedem fresków (pięć z cyklu Dzieje Abrahama i dwa z cyklu Prorokinie), w kolejności od lewej strony, czyli od głębi sali: (1A) na planie pionowym „Sara e l'angelo” („Sara i anioł”) [fot. [1554], [1555], (***1B***) na planie pionowym, fresk z cyklu ProrokinieProfetessa Debora” („Prorokini Debora[774]) [fot. [1556], (1C–1D–1E) "tryptyk" fresków ściśle połączonych ze sobą tematycznie i przestrzennie (przylegają do siebie, otoczone jedną, wspólną stiukową ramą tryptyku), w skład którego wchodzi (1C) po lewej stronie, na planie pionowym, monochromatyczny „L'Incontro fra Giacobbe e Esaù[775] („Spotkanie brata Jakuba i Ezawa[776]) [fot. [1557], albo Esaù e Giacobbe” („Ezaw i Jakub”) [777], (1D) w części centralnej, na planie poziomym „Rachele nasconde gli idoli” („Rachela ukrywa idole[778]) [fot. [1558], [1559], (fragment części środkowej fresku) [1560], (fragment części z prawej strony fresku) [1561], (1E) po prawej stronie, na planie pionowym, monochromatyczny „L'angelo e Giacobbe” („Anioł i Jakub”) [fot. [1562], (całość tryptyku) [1563], (***1F***) na planie pionowym, fresk z cyklu ProrokinieProfetessa Maria” („Prorokini Maria”) [fot. [1564], (1G) „Abramo e gli angeli” („Abraham i [trzej] aniołowie”) [fot. [1565], [1566], [1567]; (widok na większą część ściany – od strony wejścia do Galerii) [1568], (widok na całą ścianę – od strony wejścia do Galerii) [1569], (widok na całą ścianę – od strony okan na końcu Galerii) [1570], (widok na całą salę od strony wejścia) [1571]; 2) na stropie trzy ostatnie freski z cyklu Dzieje Abrahama, w kolejności od lewej strony: (2A) w elipsie „Agar nel deserto” („Hagar na pustyni[779]) [fot. [1572], [1573], (2B) w części centralnej, w dużym, rokokowym wielokącie „Il sacrificio di Isacco” („Ofiara Izaaka[780]) [fot. [1574], [1575], (2C) w elipsie „Il sogno di Giacobbe” („Sen Jakuba”) [fot. [1576]; 3) na ścianie z oknami, między nimi: cztery ostatnie freski z cyklu „Profetesse” (Prorokinie) [781], każdy na planie pionowym, zaczynając od głębi sali znajdują się w następującej kolejności: (***3A***) „Profetessa Holda” („Prorokini Holda”) [fot. [1577], (***3B***) „Profetessa Anna” („Prorokini Anna”) [fot. [1578], (***3C***) „Profetessa Elisabetta” („Prorokini Elżbieta”) [fot. [1579], (***3D***) „Profetessa Anna” („Prorokini Anna”) [fot. [1580], (kadr popiersia) [1581]; – Cappella palatina (Kaplica dworska) [<<<2>>> [1582], sąsiadująca przez podłużną ścianę z Galerią gości [<<<4>>>], jest już miejscem większego urozmaicenia artystycznego, niż dzieła tylko jednego autora, choć i tu znajdują się dwa tonda z 1732 autorstwa (prawdopodobnie [782]) Tiepolo'a: (1) „San Carlo Borromeo” („Święty Karol Boromeusz”) [fot. [1583], oraz (2) „Sant'Antonio da Padova” („Święty Antoni Padewski”) [fot. [1584], [1585]; w ołtarzu mieści się obraz z 1 ćwierci XVII w. [783]Madonna col Bambino” („Matka Boska z Dzieciątkiem”) aut. malarza weneckiego Jacopo Negretti'ego zw. Palma il Giovane (1544 Wenecja–1628 Wenecja [784]) [fot. (ołtarz) [1586], (obraz) [1587], a na suficie trzy płótna z 1718: „Angeli” („Aniołowie”) [fot. [1588], „Angioletti” („Aniołki”) [fot. [1589], oraz „Assunzione della Madonna, Sant'Ermacora e San Fortunato” („Wniebowzięcie Matki Boskiej, Święty Hermagora i Święty Fortunat”) [fot. [1590] – obrazy [785]aut. Nicolò Bambini'ego (1651–1736 [786]); – 3cia sala [<<<6>>> [1591], czyli Sala rossa (Sala czerwona), podobnie do Kaplicy i Galerii, również przylega do Sali tronu, tyle że po przeciwnej stronie (vis a vis Galerii, a więc także przylega do fasady głównej gmachu); jest to ostatnie pomieszczenie pałacowe, w którym znajdują się dzieła Tiepolo'a – freski z 1729 zdobiące strop sali, których tematyka wybrana została nieprzypadkowo, gdyż Sala czerwona, podobnie do Sali tronu i Galerii gości, miała charakter komnaty oficjalnej i służyła obradom Tribunale ecclesiastico (Sądu kościelnego): 1) duży, rozmieszczony centralnie „Il giudizio di Salomone[787] („Sąd Salomona”), zwany także „Giudizio di Re Salomone[788] („Sąd Króla Salomona”) [fot. (sufit z freskiem) [1592], (fragment z prawej strony fresku) [1593], 2) po jego bokach cykl mniejszych, narożnych fresków nazywany „I quattro Profeti maggiori” („Czterech Proroków większych[789]), na który składają się: (A) „Il profeta Geremia” („Prorok Jeremiasz[790]) [fot. [1594], (B) „Il profeta Isaia” („Prorok Izajasz[791]) [fot. (całość) [1595], (kadr części środkowej) [1596], (C) „Il profeta Daniele” („Prorok Daniel[792]) [fot. [1597], oraz (D) „Il profeta Ezechiele” („Prorok Ezechiel[793]) [fot. [1598]; – 4ta sala [<<<8>>> [1599] Sala gialla (Sala żółta), której nazwa, podobnie do nazwy poprzedniej (Sala czerwona) i następnej komnaty (Sala błękitna), wzięła się od koloru ścian; Sala żółta, również przylegająca do fasady głównej pałacu, prowadzi z Sali czerwonej, o tej samej długości, za to o większej szerokości (trzy okna), do Sali błękitnej, o tej samej co Sala żółta szerokości (dwa okna), za to krótszej, na planie zbliżonym do kwadratu, gdy tym czasem plan Sali żółtej to wydłużony prostokąt; w Sali żółtej na uwagę zasługują zdobiące ją, zachwycające stiuki, niejako przygotowujące przechodnia do obcowania z wykwintnym, acz pełnym przyjemnej harmonii dziełem zdobiącym sklepienie kolejnej, czekającej go Sali błękitnej; – 5ta sala [<<<11>>> [1600] Sala azzurra (Sala błękitna), zwana inaczej Sala del baldacchino (Sala baldachimu), co również oddaje wygląd pomieszczenia gdyż, jako najmniejsza pod względem wielkości komnata apartamentów patriarszych, na planie zbliżonym do kwadratu, przykryta jest sklepieniem zwierciadlanym, przypominającym odwróconą czaszę baldachimu [794]; prowadząca z Sali żółtej do Biblioteki, na stropie ozdobiona jest dużym freskiem z 1539 aut. Giovanni’ego da Udine (1487–1564), przedstawiającym pięć scen z Ewangelii [795], rozplanowanych symetrycznie na tle swobodnej groteski, spełniającej funkcję "tapety" dla owych pięciu scen ewangelicznych, z których każda namalowana jest niczym obraz na kwadratowym "blejtramie", dodatkowo "oprawionym" w namalowane ramy, a powstałe w ten sposób wrażenie potęguje tylko złudzenie, iż nad głowami widzów rozpościera się baldachim uszyty z ozdobnej tkaniny z wzorami, czyli owej "tapety" [fot. (niewielki fragment fresku – "tapety" [796] – niestety sygnowany gmerkiem Muzeum) [1601], (niemal cały fresk – niestety czarnobiała fot. – na dole, po lewej stronie "małpa" z poprzedniej fot.) [1602], (trochę szerszy plan [797]) [1603], (narożnik – na "niemal całym fresku" oraz "trochę szerszym planie" prawy dolny [798]) [1604]; (pięć scen ewangelicznych [799]) (1 – w centrum) „Cristo consegna a Pietro il primato pastorale[800] („Chrystus powierza Piotrowi prymat pasterski”) [1605], (2) „Professione di Fede del Centurione” („Wyznanie Wiary Setnika”) [1606], (3) „Cristo invia gli Apostoli a predicare” („Chrystus posyła Apostołów wygłaszać kazanie”) [1607], (4) „Cristo che predica dalla barca di San Pietro sul Lago di Tiberiade” („Chrystus wygłaszający kazanie na barce Świętego Piotra [801] nad Jeziorem Tyberiadzkim”) [1608], (5) „Cristo concede a Pietro il potere di legare e sciogliere” („Chrystus udziela Piotrowi moc "związania i rozwiązania" [802]”) [1609]; – Biblioteca del Patriarca Delfino (Biblioteka Patriarchy Delfino, obecnie Biblioteca ArcivescovileBiblioteka Arcybiskupia) położona na końcu apartamentów patriarszych [<<<17>>> [1610], spośród wszystkich komnat pałacu jest najwspanialszą, zapierającą dech w piersiach każdemu, o kim nie da się powiedzieć, że to homo unius libri [fot. (widok z dołu, po wejściu z Sala azzurra – za uchylonymi drzwiami wspomniana powyżej klatka schodowa w kształcie ślimaka) [1611], [1612], (widok z galerii – za pierwszymi po lewej stronie drzwiami znajduje sie Sala azzurra) [1613], (inny kadr z galerii) [1614]; kolekcja biblioteczna liczy blisko 20 000 woluminów, a w tym ok. 100 manuskryptów (rękopiśmiennych kodeksów), ok. 200 inkunabułów, kilkaset cymeliów, oraz wiele rzadkich wydań; na ścianach i suficie, wszystkie zdobiące lektorium płótna są aut. Nicolò Bambini'ego (1651–1736) [803]: (I) niemal cały strop zajmuje namalowany w 1712 na planie dużego prostokąta „Trionfo della Sapienza” („Triumf Mądrości”) [fot. (niestety jakość fatalna) [1615], (II) we wklęsłych narożnikach między sufitem, a ścianami sali bibliotecznej, cykl dziewięciu portretów z l. 1700–1710 przedstawiających w eliptycznych tondach popiersia czterech ewangelistów oraz pięciu dostojników kościelnych z rodziny Delfino, zawieszone w następującej kolejności [804]: trzy podobizny na ścianie, w której znajduje się wejście do Biblioteki z Sala azzurra, nad wspomnianym wejściem (1) „Cardinale [Kardynał] Giovanni Delfino” [fot. [1616], (2) w części środkowej Reverendissimus Dominus Dominus „Patriarca Dionisio Delfino” („Patriarcha Dionisio Delfino”) [fot. [1617], (3) „Cardinale [Kardynał] Marco Delfino” [fot. [1618], cztery wizerunki ewangelistów na najdłuższej ścianie vis a vis okien (4) „San Luca Evangelista” („Święty Łukasz Ewangelista”) [fot. [1619], (5) „San Marco Evangelista” („Święty Marek Ewangelista”) [fot. [1620], (6) „San Matteo Evangelista” („Święty Mateusz Ewangelista”) [fot. [1621], (7) „San Giovanni Evangelista” („Święty Jan Ewangelista”) [fot. [1622], a na ścianie, w której znajduje się wejście do klatki schodowej w kształcie ślimaka, dwa ostatnie portrety członków rodu Delfino, a więc (8) „Cardinale [Kardynał] Zaccaria Delfino” [fot. [1623], oraz (9) „Cardinale [Kardynał] Giovanni Delfino” [fot. [1624], (III) nad każdymi z czworga drzwi znajdujących się na węższych ścianach sali, pod galerią lektorium, cykl czterech obrazów z l. 1700–1710 o tematyce alegorycznej, dopełniający górujące nad nim dosłownie i w przeności, wielkie malowidło sufitowe [805]: na ścianie, w której znajduje się wejście do Biblioteki z Sala azzurra, nad wspomnianym wejściem (1) „Trionfo della Religione” („Triumf Religii”) [fot. [1625], nad wejściem sąsiednim (2) „Trionfo della Verita” („Triumf Prawdy”) [fot. [1626], a na przeciwległej ścianie, w której znajduje się wejście do klatki schodowej w kształcie ślimaka, nad wspomnianym wejściem (3) „Trionfo della Fede” („Triumf Wiary”) [fot. [1627], zaś nad wejściem sąsiednim (4) „Trionfo della Dottrina sull'ignoranza” („Triumf Wiedzy nad nieuctwem”) [fot. [1628] [806];
  • pod nr 3 Palazzo Antonini–Belgrado [oddzielony od Palazzo Arcivescovile jedną kamienicą (PLAN ZABUDOWY – pałac mieści się na posesji nr 68 [1629]), fot. (fasada z lewej) [1630], (fasada na wprost) [1631], (część środkowa fasady) [1632]: z XVII w., dziś zw. Palazzo della Provincia di Udine, gdyż mieści siedzibę władz Prowincji; wnętrze zdobią freski z l. 1697–1698 aut. malarza Giulio Quaglio (ok. 1668–1751) [807] [fot. [1633], [1634], (freski na jednej ze ścian – na poprzedniej fot. widoczne po prawej stronie [808]) [1635], [1636], [1637], oraz XIXwieczne aut. Picco [809] i Zuccolo;
  • ex Chiesa di Sant'Antonio Abate [przylega do narożnika Palazzo Arcivescovile, po jego lewej stronie (PLAN ZABUDOWY – kolorem czerwonym zaznaczono kościół [1638])]: niegdysiejszy jednonawowy kościół, wybudowany w 1354 w stylu gotyckim, a przebudowany w 1731 przez weneckiego architekta Giorgio Massari'ego (ok. 1686–1766) [810], identycznie do w/w ex Chiesa di San Francesco obecnie stał się miejscem zorganizowanych wystaw [wstęp zwykle wolny], niemniej bryła dawnej świątyni została w pełni zachowana, co widać, tak po XVIIIwiecznej fasadzie [fot. (fasada) [1639], (fasada – budynek pomarańczowy to niżej opisany Palazzo dell'ex–Tribunale, a budynek beżowy to powyżej opisany Palazzo Arcivescovile) [1640], (widok z przekątnej) [1641], czy choćby po malutkiej dzwonnicy z wiszącym w niej dzwonem, zespolonej z końcem lewej ściany korpusu, jak i wewnątrz kościoła, w którym, w absydzie zachował się ołtarz gł. ze stojącą w nim rzeźbą „Sant'Antonio abate[811] („Święty Antoni opat”) [fot. (rzeźba) [1642], [1643], oraz miejscami fragmenty freski na ścianach; ponadto, w kościele tym znajdują się groby 4 patriarchów akwilejskich: (1) Francesco Barbaro (patriarcha w l. 1593–1616), (2) Ermolao Barbaro (patriarcha w l. 1616–1622), (3) Dionisio Delfino (patriarcha w l. 1699–1734) i (4) ostatniego patriarchy Akwilei (w l. 1734–1751) Daniele Delfino, który nast. (od 1753 do śmierci w 1762) był pierwszym abp'em Udine[812];


2) Giardini Ricasoli [vis a vis Palazzo Antonini–Belgrado – większa część Giardini zaznaczona na planie zabudowy [1644]: jest to niewielki park, na co wskazuje nazwa (giardiniogrody), publiczny, acz państwowy [813], od pn sąsiadujący z Piazzetta [Placyk/Skwer] Valentinis (vis a vis środkowej części Palazzo Arcivescovile), który sąsiaduje od pn z Piazza Patriarcato (vis a vis Palazzo Arcivescovile i ex Chiesa di S. Antonio Abate), a które również porośnięte są zielenią, w stosunku do Giardini Ricasoli rzadszą, i jeszcze rzadszą, ale dzięki swemu sąsiedztwu, na przeciw kompleksu wspomnianych budowli rozpościera się enklawa parkowo–ogrodowa, jedna z niewielu w centrum miasta, zaraz po Piazza Primo Maggio i sąsiadującym z nim od pn dużym skwerem, oraz wąską i podłużną aleją parokową na pn-wsch. końcu centrum, zwaną Parco delle Rimembranze. Natomiast park Giardini Ricasoli (miano "ogrody" jest zbyt skromne) mimo, iż niewielki, przez wykorzystanie położenia na łagodnym zboczu, urozmaicony jest zróżnicowaniem wysokości poszczególnych części, co w połączeniu z bujnością i różnorodnością roślinności (drzew, krzewów, kwiatów), włącznie z egzotyczną (podpisaną na powbijanych w ziemię tabliczkach), w efekcie sprawia, że dla mieszkańców Udine jest to wymarzone miejsca do zrelaksowania się i odpoczynku. Uroku dodaje miejscu płynąca od strony ulicy, przy której stoi Palazzo Arcivescovile, niewielka rzeczka zamieszkiwana przez kaczki i łabędzie, oraz rozsiane po całym parku rozmaite elementy parkowo–ogrodowe, jak choćby niewielkie, kamienne groty, kolista fontanna (ulubiony przez gołębie wodopój), w której woda tryska z centralnie położonego wzgórka porośniętego roślinnością wodolubną [fot. (bardzo dokładne z ową fontanną) [1645], czy wreszcie porozstawiane nieregularnie rzeźby, a w tym popiersie Giuseppe Mazzini'ego [fot.[814] [1646], [1647], posąg bogini Ateny w hełmie, oraz pomnik friulskiego poety i dramaturga Giuseppe Ellero [815] (1866–1925), a wszystko to, pod czujnym okiem króla Kr. Italii (w l. 1861–1878) Wiktora Emanuela II z dynastii di Savoia [816], spoglądającego z pomnika konnego ustawionego na niewielkim, kolistym placyku w centralnej, najwyższej części parku (brąz, 1882 [817] [fot. [1648], najwyraźniej przeniesiony tu z Piazza Libertà, czego dowodzą dwa zdjęcia: (1) [1649], (2 – datowane wg. portalu internetowego, na którym jest zamieszczone, na "11 II 1945") [1650];


3) przy Via Treppo, która biegnie z Piazza Patriarcato na wsch.:

  • Palazzo dell'ex–Tribunale di Udine: budynek z XVII w., dawna siedziba sądu (lub trybunału), obecnie mieści się tu miejskie Seminarium;
  • Palazzo della Porta: budowę zaczęto w 1525, a zakończono przebudową w l. 1655–1685, zaś wnętrze ozdobił wyśmienitymi freskami malarz Giulio Quaglio (ok. 1668–1751) [818]; obecnie mieści się tu Curia Arcivescovile (Kuria Arcybiskupia) [fot. [1651];


4) Teatro Nuovo „Giovanni da Udine (Teatr Nowy im.Giovanni'ego da Udine”) [via Trento nr 4 – znajduje się w najdalszej wsch. części śródmieścia]: ukończony w 1997 budynek w stylu nawiązującym do współczesnej włoskiej awangardy zaprojektowali inżynier Giuliano Parmegiani (ur. 1926) [819] oraz architekt Lorenzo Giacomuzzi–Moore (ur. 1935) [820], natomiast oficjalne otwarcie Teatru nastąpiło 18 X 1997 [fot. [1652], [1653]; [1654], (foyer [821]) [1655], (foyer – inne ujęcie [822]) [1656], (foyer – inne ujęcie [823]) [1657], (plan widowni – na dole scena) [1658], (wnętrze sali teatralnej – widok na wejście za kulisy [824]) [1659], (wnętrze sali teatralnej – widok na widownię [825]) [1660]; strona internetowa Teatru: http://www.teatroudine.it/teatroudine/index.jsp;


5) † Chiesa di Santa Maria della Neve [Via Ronchi – leży na pd-wsch. od Palazzo Arcivescovile]: wzniesiony w XIX w. z cegły i otoczaków kościół na planie prostokąta [fot. (fasada) [1661], z dzwonnicą [fot. (dzwonnica) [1662], przebudowany w 1949 [826], obecnie należy do klasztoru Ordine Frati Minori Cappuccini (Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów), który przylega do kościoła z prawej strony [827]; jeden KATALOG (SIRPAC–FVG) zasobu Chiesa di Santa Maria della Neve ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów:

– ołtarz główny z pocz. XX w., nastawa ołtarzowa z 1 poł. XVII w., tabernakulum z XVII w., oraz czternaście obrazów z 1 poł. XVII–2 poł. XIX w., a w tym aut. Fulvio Griffoni'ego (1589–1664) [828], Alessandro Varotari'ego zw. Padovanino (1588–1648) oraz Vittorio Emanuele Bressanin'a (1860–1941) [1663];


IX. VIA AQUILEIA i Stazione Ferroviariaedytuj kod

1) przy Via Aquileia:

  • [w połowie długości Via Aquileia, narożny: Via Aquileia/Via Giusti] Palazzo Danieluzzi Braida [fot. (fasada) [1664]: budynek z XVII w., ceglano-cementowy, obecnie własność prywatna [829];
  • pod nr 26 Casa Morelli de'Rossi [830], nazywany też Palazzo Morelli de Rossi [831] [fot. [1665], [1666]: wzniesiony w XVI w. z kamienia i cegły, dziś własność prywatna [832];
  • pod nr 41 Palazzo Buiatti Varmo [fot. (elewacja) [1667], (portal wejścia) [1668]: budynek z XVII w. z kamienia i cegły, mieści sklepy i biura [833];
  • pod nr 63 † Chiesa della Beata Virgina del Carmine [834], znany również pod drugim wezwaniem, jako Chiesa della Madonna del Carmine [835]: zbudowany w XVI w. [836] przez OO. Karmelitów, a następnie w XVIII w. przebudowany [837], jednonawowy kościół z kamienia i cegły z dzwonnicą [838] [fot. (fasada) [1669], [1670], (rzeźba NMP z fasady [839]) [1671], (dzwonnica) [1672]; wewnątrz świątyni znajduje się wystawny ołtarz główny w stylu barokowym, wykonany przez artystę (artystów) z kręgu weneckiego w l. 1690–1710 z żółtego i różowego marmuru z Carrara [fot. (ołtarz główny) [1673], a w lewej kaplicy bocznej, przebudowanej w 1930 [840] ustawiony na czterech kolumnach „Sarcofago [sarkofag] del Beato Odorico Mattiussi da Pordenone[841], inaczej zwany „Arca [arka] del Beato Odorico da Pordenone[842] – sarkofag skrzyniowy z marmuru i alabastru [843] (zmarłego 14 I 1331 w Udine) błogosławionego Odoryka de Pordenone [844], wykonany między 1331 a 1332 [845] przez rzeźbiarza weneckiego Filippo de Santi'ego (wzmiankowany w l. 1332–1334) i pomocników [846] [fot. (sarkofag) [1674], [1675], (fragment centralny) [1676], a przeniesiony do kościoła w XVII w.[847], natomiast strop kościoła mają zdobić freski z XVII w. aut. Giulio Cesare Begni'ego [848]; trzy KATALOGI (SIRPAC–FVG) wnętrz Chiesa della Beata Virgina del Carmine oraz znajdującego się w nich zasobu (z fotografiami i opisami):
1) lista 84 obiektów obejmująca m.in.: – wnętrza kościoła, a w tym ołtarze z XVII/XVIII i XVIII w., organy z 1788 aut. Giovanni'ego Bonazza (ok. 1654–1736) oraz z ok. 1790 aut. Francesco Antonio Comelli'ego (ok. 1753–1823), chrzcielnicę z XVIII w., konfesjonał z XIX w. i stalle z XVII w., – dwadzieścia rzeźb z XVIII–XIX/XX w., głównie aut. Giovanni'ego Bonazza (ok. 1654–1736), oraz dwa nagrobki z XIV–XVII w. aut. Filippo de Santi'ego (wzmiankowany w l. 1332–1334) i Girolamo Paleari'ego (wzmiankowany w l. 1599–1622), – freski z 1707, m.in. aut. Giuseppe Pozzo (1645–1721), a także ponad trzydzieści obrazów z XVI–XIX w., m.in. aut. Pietro Ricchi'ego zwanego Pietro da Lucca (1606–1675), Pietro Venier'a (1673–1737) oraz Domenico Giovanni'ego Ruggieri'ego (1678–1780), – kilka krzyży, lichtarze, wazony, relikwiarze i "troniki" do wystawiania monstrancji, z XVII–XIX w. [1677], 2) lista 80 obiektów obejmująca "srebra" kościelne, a w tym: – ozdobne ramki na obrazki, lichtarze, kadzielnice i łódki na kadzidło, czarki na wodę święconą i kropidła, lampki wieczne, krzyże, wazoniki, dzbanek, tacę, z XVIII–1 poł. XX w., oraz adamaszkową chorągiew procesyjną z wizerunkiem Św. Antoniego Padewskiego z Dzieciątkiem Jezus, wykonanym z wyklepanego ręcznie srebra, pochodzącą z XVIII w., – kilkanaście relikwiarzy i monstrancji, pochodzących z XVIII–XIX w., oraz sprzęty liturgiczne (kielichy, patena, puszki na komunikanty, ampułki) z 1 poł. XVIII–1 poł. XX w. [1678], 3) lista 27 szat liturgicznych (m.in. ornaty, stuły, kapy, manipularz) z 1 poł. XVIII–1 poł. XX w. [1679];
  • Porta Aquileia: jedna z bram z wieżą Torre di Porta Aquileia należąca do części zewnętrznego pierścienia średniowiecznych murów miejskich, wyróżnianej jako quinta cerchia muraria cittadina (piąty pierścień murów miejskich [849]), zwieńczona ozdobnymi blankami dekoracyjnymi zw. gibellińskie (o kształcie jaskółczego ogona), charakterystycznymi dla budowli nieobronnych, a rozpowszechnionymi zwłaszcza w Italii w XIV i XV w.; wzniesiona w 1373 [850] (tudzież w XV w. [851]), a następnie trzykrotnie odnawiana: w 1480, w 1632 i w 1871, obecnie wykonana jest z cegły i kamienia i mieści biura [852] [fot. (widok na tył bramy i wieży [od pn-zach.], czyli plecami do starówki) [1680], (widok na przód bramy i wieży) [1681], (bardzo dokładna fot. – widok na przód bramy i wieży) [1682], (przód w 1935) [1683], (narożnik wieży bramy przód–lewy bok) [1684], (bardzo dokłade fot. przodu) [1685];


2) przy Piazzale della Stazione:

  • Stazione Ferroviaria: stacja kolejowa.


X. Archiwa, Biblioteki, muzea, teatry, audytoria, sale koncertowe i kinowe w Udine[853]edytuj kod

  • Archivio Diocesano di Udine (Archiwum Diecezjalne), piazza Patriarcato nr 1 (w Palazzo Arcivescovile),
  • Archivio Storico Diocesano (Archiwum Historyczne Diecezjalne), m.in. zawierające zasób Archivio del Capitolo Udinese (Archiwum Kapituły Udińskiej) [854],
  • Archivio della Curia Arcivescovile di Udine (Archiwum Kurii Arcybiskupiej) [855],
  • Archivio Parocchiale Santo Stefano Udinese (Archiwum Parafialne Św. Stefana) [856]
  • Archivio di Stato di Udine (Archiwum Państwowe), via Urbanis nr 1,


  • Biblioteca CivicaVincenzo Joppi” (Biblioteka Miejska im.Vincenzo Joppi'ego”), piazza Marconi nr 8 (w Palazzo Bartolini),
  • Biblioteca Civica – Sezione Ragazzi (Biblioteka Miejska – Oddział Młodzieżowy), riva Bartolini nr 3,
  • Biblioteca della Società Filologica Friulana G. I. Ascoli (Biblioteka Stowarzyszenia Filologicznego Friulskiego G. I. Ascoli), via Manin 18,
  • Biblioteca Medica dell'Azienda Ospedaliera Santa Maria della Misericordia (Biblioteka Lekarska Przedsiębiorstwa Szpitalnego S. Maria della Misericordia), piazzale Santa Maria della Misericordia nr 15,
  • Biblioteca d'Arte (Biblioteka Sztuki), część Civici Musei w Udine,
  • Biblioteca Arcivescovile (Biblioteka Arcybiskupia), dawna Biblioteca del Patriarca Delfino (Biblioteka Patriarchy Delfino'a), piazza Patriarcato nr 1 (w Palazzo Arcivescovile),
  • Biblioteca del Seminario di Udine (Biblioteka Seminarium) [857],


  • Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine), piazzale del Castello (w Zamku), a w jego skład wchodzą:
- Museo Archeologico (Muzeum Archeologiczne), - Gabinetto Numismatico (Gabinet Numizmatyczny), - Gabinetto dei Disegni e delle Stampe (Gabinet Rysunków i Sztychów), - Museo Friulano della Fotografia (Muzeum Friulskie Fotografii), - Pinacoteca del Castello (Pinakoteka Zamku) inaczej zw. Galleria d’Arte Antica (Galeria Sztuki Dawnej), - Fototeca (Fototeka),
  • Galleria d'Arte Moderna (Galeria Sztuki Współczesnej), piazzale Paolo Diacono nr 22 (w gmachu Palamostre),
  • Museo Friulano di Storia Naturale (Muzeum Friulskie Historii Naturalnej), via Marangoni nr 39 i 41,
  • Museo della Città (Muzeum Miasta), via A. Zanon nr 24 (w Torre di Santa Maria),
  • Museo Diocesano (Muzeum Diecezjalne) oraz Gallerie del Tiepolo (Galerie Tiepola), piazza Patriarcato nr 1 (w Palazzo Arcivescovile),
  • Museo del Duomo (Muzeum Katedry), piazza del Duomo (w katedrze),
  • Oratorio della Purità, czynne oratorium – zwiedzanie tylko po uprzedniej rezerwacji (0039) 0432 506 830 (wejście darmowe), piazza del Duomo,
  • Cappella Manin, czynna kaplica – zwiedzanie tylko po uprzedniej rezerwacji (0039) 0432 502 872, 0432 501 824, 0432 271 591 (wejście darmowe), largo Carlo Melzi,
  • ex Chiesa di San Francesco (były Kościół Świętego Franciszka), zdesakralizowany, obecnie miejsce wystaw, largo Ospedale Vecchio,
  • ex Chiesa di Sant'Antonio Abate (były Kościół Świętego Antoniego Opata), zdesakralizowany, obecnie miejsce wystaw, piazza Patriarcato,
  • Museo [858], via Viola (w Palazzo Gorgo–Maniago, inaczej Palazzo Gorgo di Maniago [fot. (lewe skrzydło pałacu) [1686]),


  • Teatro NuovoGiovanni da Udine” (Teatr Nowy im.Giovanni'ego da Udine”), via Trento nr 4;
  • CSS Teatro Stabile di Innovazione del FVG, via Francesco Crispi nr 65;
  • Teatro Club Udine, via Marco Volpe nr 13;
  • Teatro comunalePalamostre”, piazzale Paolo Diacono nr 15;
  • Teatro San Giorgio, Oratorio Parrocchiale oraz Cinema [859], via Quintino Sella nr 5 [fot. [1687], [1688];


  • Sala Concerti del Conservatorio di MusicaJacopo Tomadini” (Sala Koncertowa Konserwatorium Muzycznego im.Jacopo Tomadini'ego”), piazza Primo Maggio nr 29 (w Palazzo Ottelio);


  • Auditorium T. Menossi, via San Pietro;
  • Auditorium A. Zanon, via Leonardo da Vinci nr 2;


  • Cinema Centrale, z salą VIP i klubową, via Poscolle nr 8/B;
  • Cinema d'Essai Ferroviario, via della Cernaia nr 2;
  • Visionario, z salą Astra, Minerva oraz Eden, via F. Asquini nr 33.


XI. Obiekty sportowe w Udine [860]edytuj kod

  • Stadio „Friuli”, piazzale Repubblica Argentina nr 3 [fot. (widok z trybun) [1689], (widok z trybun [861]) [1690], (widok z lotu ptaka [862]) [1691], (rysunek) [1692];
- piłka nożna, szermierka, gimnastyka, sztuki walki, atletyka,
  • Palasport „P. Carnera”, piazzale Repubblica Argentina nr 1;
- koszykówka, siatkówka, koncerty, okazałe imprezy publiczne, widowiska;
  • Campo di rugby „Otello Gerli” (boiska do rugby), via del Maglio nr 8;
  • Palasport „M. Benedetti”, via Marangoni nr 46;
- sztuki walki, koszykówka, siatkówka, pięściarstwo, podnoszenie ciężarów
  • Campo di atletica „L. Dal Dan” (stadion lekkoatletyczny), via Torino nr 47;
  • Campi di Tennis (korty tenisowe), via del Maglio nr 10;
  • Piscina Comunale Palamostre (pływalnia), via Ampezzo;
  • Piscina Comunale (pływalnia), via Pradamano nr 21.


XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICHedytuj kod

  • Nocolò di Lionello [863] (1390–1462), inaczej Nocolò Lionello, lub Nicolo Lionello di Erasmo [864], wybitny udiński złotnik, znany z:
– wykonania kilku wspaniałych dzieł friulskiej sztuki złotniczej z XV w., obecnie eksponowanych w Museo della Pieve e Tesoro del Duomo di Gemona mieszczącym się w Canonica vecchia (de Recalcatis) w mieście Gemona del Friuli: (1) ostensorio (monstrancja, z łac. ostensorium) z 1434 [865], wieżyczkowej gotyckiej, powstałej w całości ze srebra pozłacanego, a ozdobionej wyklepanymi ręcznie reliefami oraz odlanymi a następnie cyzelowanymi i polerowanymi detalami architektonicznymi [866] [fot. [1693], oraz (2A i 2B) powstałych ze srebra pozłacanego i kryształów, a ozdobionych misternie wykonanymi emaliami, filigranami oraz pietre dure [867] (2A) reliquiario (relikwiarz) z lat 1434–1461 [868] [fot. [1694], (2B) reliquiario (relikwiarz) z lat 1434–1461 [869] [fot. [1695], a także [870] (3) niezwykle pięknej, ozdobionej filigranami fermaglio di piviale (zapinka kapy) z 1438, przedstawiającej scenę „Incoronazione di Maria Vergine” („Koronacja Najświętszej Marii Panny Dziewicy”), wykonanej ze srebra pozłacanego, odlanego a następnie cyzelowanego i polerowanego [fot. [1696], – autorstwa (wespół z architektem Bartolomeo delle Cisterne) projektu dawnego udińskiego ratusza Palazzo del Comune, ukończonego w 1448, dziś lepiej znanego pod nazwą Loggia del Lionello, która wzięła się od przydomka artysty [871] [fot. [1697]. Wspaniałość dokonań artystycznych wybitnego twórcy zapewniła mu trwałe miejsce w historii Udine, czego skromnym wyrazem jest nadanie jego imienia dla obecnie jednej z najważniejszych ulic miasta – "via Lionello", przy której, pod nr 1 znajduje się współczesny ratusz Udine mieszczący sie w Palazzo D'Aronco, zwanym również Palazzo Comunale, który swym tyłem przylega do tylnej części Loggia del Lionello [872] [fot. [1698].
  • Giovanni Martini [873] (ok. 1455 Tolmezzo?–1535 Udine [874]), artysta, znany z dzieł malarskich i rzeźbiarskich:
– obraz z 1501 „San Marco in trono con Santi” („Tronujący Święty Marek ze Świętymi”) w ołtarzu w Cappella di San Marco (Kaplica Św. Marka) w katedrze udińskiej [875], – "obraz" [876] z 1515 „Presentazione di Gesù al Tempio” („Ofiarowanie Jezusa w Świątyni”), o wymiarach 440 x 267 cm, dziś znajduje się w ołtarzu głównym Duomo di S. Andrea Apostolo w Portogruaro, jednak namalowany został dla Chiesa di San Francesco, – rzeźba w drewnie z 1520 „Redentore” („Zbawiciel”) w zbiorach Museo Diocesano [Muzeum Diecezjalne] w Udine [877] [fot. [1699], – „Madonna in trono con Santi” („Tronująca Matka Boska ze Świętymi”) – "dzieło" [878] we wnętrzu Chiesa di San Pietro Martire w Udine [879].
  • Bartolomeo de Caprileis zw. Botòn [880] (XV/XVI w.), architekt udiński, znany z:
– projektu Palazzo del Comune, od pseudonimu architekta zwanego Palazzo Botòn, wzniesionego w 1502 [881] na początku via Bini – głównej ulicy miasta Gemona del Friuli, w stylu wenecko–lombardzkim, przez mistrzów kamieniarki z Cividale del Friuli z kamienia pozyskanego z ruin zamku w Gemona del Friuli, z uszlachetniającą wygląd fasady Palazzo, charakterystyczną loggia'ą na parterze, do której prowadzi wejście przez kolumnową arkadę konstrukcyjną (3 kolumny, 1 filar i 3 łuki), dźwigającą górną kondygnację fasady, w której uwagę zwraca umieszczony centralnie balkon z balustradą i wejściem przez triforium, z którego można skorzystać wychodząc na balkon z Sala Consiliare (Sala Rady [miasta]) z drewnianym sufitem, znajdującej się na piętrze. Budynek zniszczony podczas obu silnych trzęsień ziemi z 6 maja i 15 września 1976 (choć cudem ocalała prawie cała fasada), następnie został zrekonstruowany [fot. (sprzed trzęsienia ziemi – podpisane „Palazzo Boton – 1875”) [1700], (stan zachowania ok. 1917 [882]) [1701], (obecnie) [1702].
  • Giovanni da Udine [883] (1487–1564), właśc. Giovanni Ricamatore, malarz, sztukator i architekt, uczeń i współpracownik Rafael’a (1483–1520), najwybitniejszy udiński artysta, zamieszkały w domu zwanym Casa di Giovanni da Udine [884], którego fasadę ozdobił freskami i stiukami, czego ślady zachowały się do dziś. Do jego dzieł należą m.in.:
– malowidła ścienne z l. 1517–1519 w Loggia'ch watykańskich, – zbudowana w 1527 Torre dell’Orologio [wieża zegarowa] w Udine [885] [fot. [1703], – dekoracje stiukowe z l. 1532–1534 w kaplicy Medyceuszów w Basilica di San Lorenzo we Florencji, – duży fresk z 1539 na suficie Sala azzurra (Sala błękitna) w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine [886] [fot. [1704], – fontanna zbudowana w 1543 na Piazza Matteotti w Udine [887] [fot. [1705], – projekt wzniesionego w XVI w. (również na podstawie projektu Giovanni’ego Fontany) skrzydła pałacowo–zamkowego w Udine [888] [fot. [1706], – wybudowana w XVI w. dzwonnica Chiesa di Santa Maria di Castello w Udine [889] [fot. [1707]. Współczesne Udine – rodzinne miasto artysty – uczciło jego pamięć nadając jego imię jednej z ulic w centrum miasta ("Via Giovanni da Udine" – przecznica via Gemona, przylega do domu atrysty [890]), oraz otwartemu 18 X 1997 w nowo wybudowanym gmachu Teatro Nuovo „Giovanni da Udine” (Teatr Nowy im. „Giovanni'ego da Udine”) [891] [fot. [1708].
  • Giovanni Battista Grassi [892] (1525–1578) [893], artysta udiński, namalował:
– trzy płótna znajdujące się w Duomo di Santa Maria Assunta w Gemona del Friuli, z czego dwa (1 i 2) w 1577, które znajdują się we wnękach (okienkach) starszych organów z XVI w. umieszczonych w prawej nawie bocznej, między drugim wejściem bocznym do nawy, a wejściem z nawy do zakrystii: (1) „Elia sul carro di fuoco” („Eliasz w wozie ognistym[894]), (2) „Visione di Ezechiele” („Widzenie Ezechiela”), oraz (C) nie datowane przez źródło „L'Assunzione della Vergine” („Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny”), będące jednym z płócien "zewnętrznych", tzn. umieszczonych we wnękach (okienkach) dawnych organów, które znajdują się w nawie głównej, nad wejściem głównym katedry, – część fresków na ścianach Salone del Parlamento (Salon Parlamentu) w udińskim Zamku (pozostałymi autorami byli m.in. Francesco Floreani (wzmiankowany w l. 1533–1599) [895] i Pomponio Amalteo (1505–1588)), przedstawiających ludzi świętujących wielkość miasta Udine wynikającą z tego, iż należy do Ojczyzny Friulu złączonej z Republiką Wenecką, – najprawdopodobniej [896] freski z 1554, których ślady zachowały się na fasadzie Casa Sabbadini w Udine [897] [fot. [1709], [1710].
  • Eugenio Pini [898] (1600–1654), znany malarz udiński, brat artysty Pietro Pini'ego da Udine, autor:
– dzieł zdobiących wnętrze Chiesa di Santa Chiara w Udine [899], – dwóch obrazów znajdujących się dziś w Duomo del Santissimo Redentore e dei Santi Marco Evangelista e Giustina Vergine e Martire [900] w Palmanova: (1) w pierwszym po prawej ołtarzu bocznym Altare della Sacra Famiglia (Ołtarz Świętej Rodziny) obraz z 1645 „La Sacra Famiglia” („Święta Rodzina”), (2) w zakrystii obraz z 1643 „L’Annunciazione” („Zwiastowanie”), – dwóch "dzieł" znajdujących się w Duomo di Santa Maria Assunta w Gemona del Friuli: (1) „Natività della Vergine” („Narodziny Matki Boskiej”), tj. wielkiego "dzieła" [901] z XVII w. znajdującego się w Cappella della Beata Vergine del Rosario – kaplicy bocznej dobudowanej do prawej nawy bocznej Duomo di Santa Maria Assunta w Gemona del Friuli (kaplica pomiędzy młodszymi i większymi organami a drugim wejściem bocznym do nawy, przylegającym z drugiej strony do zakrystii), (2) obrazu z poł. XVII w. znajdującego się w altare di Sant'Antonio abate (ołtarz Świętego Antoniego opata), w kaplicy bocznej przylegającej do lewej nawy bocznej, ale źródło nie podaje ani nazwy kaplicy, ani obrazu, więc być może kaplica i obraz są tytułowane imieniem św. Antoniego Opata, – ponadto, przypisuje mu się wykonanie nastawy ołtarzowej stojącej w Chiesa della Beata Vergine delle Grazie we friulskim mieście Latisana (ok. 33 km na pd-wsch. od Udine).
  • Pietro Pini da Udine [902] (XVII w.), mniej znany artysta, brat znanego malarza udińskiego Eugenio Pini'go (1600–1654), twórca:
– w 1645 dwóch rzeźb stojących po bokach ołtarza głównego Duomo del Santissimo Redentore e dei Santi Marco Evangelista e Giustina Vergine e Martire w Palmanowa, przedstawiających patronów katedry: po lewej (1) „San Marco” [Evangelista] („Święty Marek” [Ewangelista]) z lwem siedzącym przy prawej nodze świętego, a po prawej stronie ołtarza (2) „Santa Giustina” [Vergine e Martire] („Święta Justyna” [Dziewica i Męczennica] [903]), z palmą męczeńską w lewej ręce, obie wyrzeźbione w wyszukanym jasnym drewnie imitującym marmur.
  • Sebastiano Bombelli [904] (1636–1719), udińczyk, malarz, autor:
– obrazu w jednym z ołtarzy Chiesa Parrocchiale di Santa Maria (inaczej zw. Chiesa Matrice) w Tricesimo, przedstawiającego dusze czyśćcowe wśród płonieni.
  • Giuseppe Mattiussi [905] (wzmiankowany w l. 1748–1803) [906], rzeźbiarz udiński, "krewny" [907] rzeźbiarza udińskiego Giovanni'ego Mattiussi'ego, z którym współpracował; do jego dzieł należą:
– wykonany w 1758 z marmuru, w głównej mierze czerwonego z Werony [908], ołtarz stojący w lewej kaplicy bocznej Chiesa di San Pietro apostolo [909] wchodzącego w skład Abbazia di San Pietro di Rosazzo [910] [fot.[911] (opactwo) [1711], (ołtarz) [1712], oraz dwie rzeźby (również z 1758 [912]), zdobiące ów ołtarz po jego bokach, obie z kamienia [913]: po lewej stronie patrzącego – „San Rocco” („Święty Roch”) [914] [fot. (rzeźba) [1713], a po prawej „Santa Caterina da Siena” („Święta Katarzyna Sieneńska”) [915]; ołtarz zamówił pierwszy abp udiński (w l. 1753–1762), a zarazem opat komendatoryjny Abbazia di Rosazzo (w l. 1756–1761), patriarcha [916], kard. Daniele Delfino (22 I 1686 Venezia–13 III 1762 Udine); – wykonany w 1756 [917], wespół z rzeźbiarzem udińskim Giovanni'm Mattiussi'm [918], marmurowy ołtarz główny stojący w Chiesa di San Pietro apostolo wchodzącym w skład Abbazia di San Pietro di Rosazzo [fot.[919] (ołtarz) [1714], który zdobią dwie rzeźby [920], które Giuseppe Mattiussi wykonał w 1756 w marmurze: po lewej stronie patrzącego – „San Pietro” („Święty Piotr”) [fot. (rzeźba) [1715], a po prawej „San Paolo” („Święty Paweł”).
  • Giovanni Mattiussi [921] (XVIII w.), rzeźbiarz udiński, "krewny" [922] rzeźbiarza udińskiego Giuseppe Mattiussi'ego, z którym współpracował; jego dziełem jest:
– wykonany w 1756 [923], wespół z rzeźbiarzem udińskim Giuseppe Mattiussi'm [924], marmurowy ołtarz główny stojący w Chiesa di San Pietro apostolo [925] wchodzącym w skład Abbazia di San Pietro di Rosazzo [926] [fot.[927] (opactwo) [1716], (ołtarz) [1717], który zdobią dwie rzeźby [928], które w 1756 wykonał w marmurze Giuseppe Mattiussi: po lewej stronie patrzącego – „San Pietro” („Święty Piotr”), a po prawej „San Paolo” („Święty Paweł”).
  • Adeodato Piriotti [929] (XVIII w.), artysta udiński, znany z:
– wykonania w 1768 tabernakulum i mensy do ołtarza głównego Chiesa (Parrocchiale) di Santa Maria Assunta w Manzano.
  • Valentino Presani [930] (XVIII/XIX w.), architekt z Udine, jego dziełem jest:
– projekt z 1790 przebudowy Chiesa (Parrocchiale) di Santa Maria Assunta w Manzano (zrealizowany w l. 1790–1804, a przebudowany kościół został konsekrowany pod obecnym wezwaniem 14 IX 1822 przez bp’a [w l. 1819–1846] Emanuele Lodi’ego), – zbudowana w l. 1838–1851 [931] neoklasyczna fasada z portykiem wznoszącym się na 4 korynckich kolumnach Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie w Udine [fot. (portyk fasady) [1718], [1719] [932].
  • Odorico Politi [933] (1785–1846), udińczyk, malarz udiński; uczył się w Udine u malarza działającego w 2 poł. XVIII w. głównie w Wenecji, a także we Friuli, Giovanni'ego Battista'y Tosolini'ego (1739–1808[?]); autor:
– „Madonna con Bambino” („Matka Boska z Dzieciątkiem”), zachwycającego dzieła prezentującego dojrzały okres twórczości artysty, które dziś znajduje się w Chiesetta di Santa Maria Nascente w Felettano (osada kilka km na pd-zach. od Tricesimo), – obrazu z 1820–1821 „Madonna in trono con Bambino” („Tronująca Matka Boska z Dzieciątkiem”), dziś w zbiorach Pinakoteki zamkowej w Udine, – fresków z 1825 zdobiących wnętrze Palazzo Antonini (Casa Grande) w Udine [934], – dzieł z XIX w. zdobiących wnętrze Chiesa di San Cristoforo martire w Udine.
  • Antonio Marsure [935] (1807 Pordenone–1855 Udine), artysta, znany z wykonania:
– ok. 1831 trzech panneau [936] w stiuku i gipsie w balustradzie ambony w Duomo di S. Andrea Apostolo w Portogruaro, przedstawiających historie związane ze Św. Andrzejem: (1) „La professione di fede” („Wyznanie wiary”) o wymiarach 103 x 56 cm, (2) „La predicazione” („Wygłaszający kazanie”) 160 x 56 cm, (3) „Il saluto alla Croce del Martirio” („Pozdrowienie Krzyża”) 103 x 56 cm.
  • Filippo Giuseppini [937] (1811–1862), udińczyk, bardzo dobry malarz stylu neoklasycznego, autor:
– „Martirio di Santa Filomena” („Męczeństwo Świętej Filomeny”), które znajduje się w pierwszym od wejścia ołtarzu po prawej stronie Chiesa Parrocchiale di Santa Maria (inaczej zw. Chiesa Matrice) w Tricesimo.
  • Luigi Pletti [938] (1820–1889), malarz udiński, autor:
– obrazu do jednego z ołtarzy w Chiesa Parrocchiale di Santa Maria Nascente w miejscowości Artegna (na pd od Gemona del Friuli).
  • Andrea Scala [939] (1820–1892) [940], architekt z Udine, autor:
– wybudowanego w 1852 z żelbetonu Magazzino [Magazyn] Caiselli w Udine [941] [fot. (front) [1720], – projektu przeprowadzonej w 1876 gruntownej renowacji Loggia del Lionello w Udine , koniecznej ze względu na zniszczenia powstałe w wyniku pożaru jaki wybuchł w budynku [fot. [1721], – XIXwiecznej fasady głównej Chiesa dello Spirito Santo w miejscowości Pietratagliata (mała osada w połowie drogie z Pontebba do Dogna), z elegancko rozwiązanym zwieńczeniem.
  • Giuseppe Comuzzi [942] (1839–1906), artysta z Udine, znany z wykonania:
– w 1883 bogato zdobionych, masywnych gzymsów wszystkich krzyżujących się lunet sklepienia jedynej nawy Duomo di Sant'Adalberto w Cormons [fot. (wnętrze katedry) [1722], – dekoracyjnych malowideł monochromatycznych w ornamencie fresków w Duomo del Santissimo Redentore e dei Santi Marco Evangelista e Giustina Vergine e Martire w Palmanova, znajdujących się m.in. w ołtarzu głównym, – dekoracji we wnętrzu Chiesa Parrocchiale di Santa Maria Maggiore w Pontebba (na pn-wsch. od Venzone).
  • Leonardo Rigo [943] (1846–1915), artysta udiński, znany z:
– dokończenia w l. 1880–1882 fresków na ścianach bocznych i sklepieniu prezbiterium Duomo del Santissimo Redentore e dei Santi Marco Evangelista e Giustina Vergine e Martire w Palmanova, których wykonanie powierzono początkowo dla artysty Pompeo Randi'ego da Forlì (1827–1880), a ten, po wykonaniu w l. 1878–1880 kartonów do scen przedstawiających (1) „La consegna delle chiavi” („Powierzenie kluczy” [św. Piotrowi]), (2) „La guarigione del cieco” („Uzdrowienie niewidomego”) oraz (3) „L'Ascensione di Nostro Signore” („Wniebowstąpienie Pana Jezusa”), zupełnie niespodziewanie zmarł, wobec czego zdecydowano się na oddanie wykonania fresków młodemu Leonardo Rigo, który je namalował w l. 1880–1882 korzystając ze wspomnianych gotowych kartonów Randi'ego [fot. (1) „La consegna delle chiavi” („Powierzenie kluczy” [św. Piotrowi]) [1723], (3) „L'Ascensione di Nostro Signore” („Wniebowstąpienie Pana Jezusa”) [1724], a prócz tego uzupełnił je wielkim freskiem w pełni własnego autorstwa „Crocifissione” („Ukrzyżowanie”), mieszczącym się w czaszy półkopuły przykrywającej absydę prezbiterium [fot. „Crocifissione” („Ukrzyżowanie”) [1725], – wykonania w 1883 cyklu czterech fresków na sklepieniu jedynej nawy Duomo di Sant'Adalberto w Cormons: (1–2–3) w części bliższej organów (1) „Madonna della Cintura con S. Agostino” („Matka Boska "Paskowa" ze Św. Augustynem[944]), (2) „S. Tommaso da Villanova” („Św. Tomasz Willanowski”), (3) „S. Monica e S. Nicolò da Tolentino” („Św. Monika i Św. Mikołaj Tolentiński”), w części bliższej prezbiterium (4) „Martirio e gloria di S. Adalberto” („Męczeństwo i chwała Św. Wojciecha”), – wykonania w lat 1888–1892 fresków w prezbiterium w Chiesa Parrocchiale di Santa Maria Nascente w miejscowości Artegna (na pd od Gemona del Friuli), – wykonania w 1893 fresków we wnętrzu Chiesa abbaziale [opactwa [945] di San Gallo w miejscowości Moggio Udinese (na pn od Venzone), przedstawiających sceny o charakterze historycznym.
  • Pietro Michelini [946] (1863–1933), poeta friulski (pseudonim Pieri Corvàt), współpracownik kilku czasopism w języku friulskim; współcześnie pamiętany przede wszystkim jako autor „El Cuarantevott” (Udine 1903), „Canzonetis e Vilotis” (1911), „Par Ninine” (1911). Jego pomnik (popiersie w brązie na kamiennym, niewysokim cokole) stoi przy piazza Giuseppe Ellero – głównym placu w Tricesimo, obok podobnego w formie pomnika friulskiego poety i dramaturga Giuseppe Ellero (1866–1925) [947].
  • Giuseppe Filipponi [948] (XIX/XX w.), artysta z Udine, brat udińskiego artysty Luigi'ego Filipponi'ego, autor:
– miernych malowideł z 1891, które wykonał wraz ze wspomnianym powyżej bratem we wnętrzu Duomo di Sant'Adalberto w Cormons: (1) „Sacro Cuore di Gesù” („Święte Serce Jezusa”), które jest tak piękne, że obecnie nie można go zobaczyć w katedrze, bo trafiło do bliżej nieokreślonych "depozytów parafialnych", (2) w drugiej (licząc od wejścia) po lewej stronie kaplicy bocznej św. Józefa [plan katedry - oznaczona literą "D" [1726]S. Giuseppe con Bambino” („Św. Józef z Dzieciątkiem”), którego widoku również oszczędzono wiernym, bo również trafiło do tajemniczych "depozytów parafialnych" [949], – fresków z 1899 zdobiących Chiesa Parrocchiale di San Lorenzo w miejscowości Forgaria nel Friuli (na pd-zach. od Gemona del Friuli), które wykonał wraz ze wspomnianym powyżej bratem.
  • Luigi Filipponi [950] (XIX/XX w.), artysta z Udine, brat udińskiego artysty Giuseppe Filipponi'ego, autor:
– miernych malowideł z 1891, które wykonał wraz ze wspomnianym powyżej bratem we wnętrzu Duomo di Sant'Adalberto w Cormons: (1) „Sacro Cuore di Gesù” („Święte Serce Jezusa”), które jest tak piękne, że obecnie nie można go zobaczyć w katedrze, bo trafiło do bliżej nieokreślonych "depozytów parafialnych", (2) w drugiej (licząc od wejścia) kaplicy św. Józefa „S. Giuseppe con Bambino” („Św. Józef z Dzieciątkiem”), którego widoku również oszczędzono wiernym, bo również trafiło do tajemniczych "depozytów parafialnych" – fresków z 1899 zdobiących Chiesa Parrocchiale di San Lorenzo w miejscowości Forgaria nel Friuli, które wykonał wraz ze wspomnianym powyżej bratem.
  • Provino Valle [951] (1877 Udine–1955 Udine), architekt, ojciec architekta i projektanta Gino Valle'go (7 XII 1923 Udine–30 IX 2003 Udine); do jego dzieł należą:
– pochodzący z 1919 budynek magistratu w Tricesimo w stylu secesyjnym, – współautorstwo (wraz z Alessandro Limongelli'm) pierwotnego projektu świątyni Tempio Ossario w Udine (zbudowana w l. 1925–1936, z pewnymi zmianami [952] [fot. [1727]) [953].
  • Gino Valle [954] (7 XII 1923 Udine–30 IX 2003 Udine), syn Provino Valle'go (1877 Udine–1955 Udine), architekt i projektant, autor:
– wraz z Marconi'm, zbudowanego w l. 1959–1969 Monumento alla Resistenza w Udine [955] [956] [fot. (z góry) [1728], – wzniesionego w l. 1963–1965 z żelaza i marmuru Palazzo Piccadilly w Udine [957] [fot. [1729] [958].
  • Pietro Zanini [959] (XX w.), architekt z Udine, autor:
– projektu Santuario della Madonna Missionaria – współczesnego kościoła w Tricesimo, wzniesionego na wzgórzu zamkowym, wśród zabudowań pochodzącego ze średniowiecza Castello ex Valentinis [960], po wojnie zamienionego na ośrodek religijny Casa diocesana di Esercizi Spirituali (Dom diecezjalny Dni Skupienia) pod nazwą „Castello della Madonna” („Zamek Matki Boskiej”), który wraz z nowo wybudowanym sanktuarium otworzył 25 IV 1953 abp udiński Giuseppe Nogara.
  • Arrigo Poz [961] (XX w.), malarz z Udine:
– ozdobił w 1977 wnętrze Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie w Udine [962].
  • Dino Basaldella [963] (XX w.), artysta udiński, twórca:
– "scudetti" [964] z wyrytymi wyobrażeniami jakiś, bliżej nie określonych, dowolnych święty otaczanych czcią w Gemona, eksponowanych w Cappella della Beata Vergine del Rosario w Duomo di Santa Maria Assunta w Gemona del Friuli, – dzieł wystawianych w Galleria d'Arte Moderna (Galeria Sztuki Współczesnej) w Udine [965].
  • Augusto Romano Burelli [966] (XX w.), architekt udiński, jego dziełem jest:
– projekt, a także budowa w 1985 obecnego (kolejnego, wzniesionego w miejsce poprzedniego zniszczonego podczas trzęsieniach ziemi w 1976) Chiesa Parrocchiale di Sant'Elena Imperatrice w miejscowości Montenars (pomiędzy Gemona del Friuli, a leżącą odeń na pd miejscowością Artegna), o kształcie współczesnym, jednak wymagającego od Burelli'ego specjalnych obliczeń związanych ze specyficznym ukształtowaniem terenu, oraz specjalnej konstrukcji, która przejawia się m.in. w wymyślonym szczególnym rozwiązaniu części absydy, stworzonej jako baszta, dlatego świątynia określana jest mianem "kościół wieża".


XIII. SPISY DUCHOWIEŃSTWA FRIULSKIEGOedytuj kod

XIV. SPISY URZĘDNIKÓW FRIULSKICHedytuj kod

BIBLIOGRAFIA (ułożona wg. ilości uzyskanych informacji)edytuj kod

(1) Udine, [przewodnik nr 35 z serii AG La mia guida pratica, pod redakcją Ufficio Turismo del Comune di Udine; pod patronatem Turismo Friuli Venezia Giulia oraz Comune di Udine], [Bollate 2006]:

– tekst, ikonografia, spisy obiektów prowadzących działalność kulturalną i sportową;

(2) Antonella Favaro, Udine e i territorio di Codroipo e San Daniele, [Pordenone 2005] [przewodnik A.I.A.T.]:

– tekst, ikonografia, przekrojowe rysunki bryły w trój wymiarze Palazzo Arcivescovile i Cattedrale w Udine wraz z ich opisem, plan i opis Pinakoteki zamkowej, plan centrum miasta;

(3) Udine, [w] Welcome in F.V.G., [czasopismo popularnonaukowe poświęcone historii, zabytkom, tradycji i kulturze regionu F.V.G.] nr 8 (wiosna 2007), [wyd. Multimedia press, Udine];

(4) Incamminato [si, sono io :-)], Itinerarium (2007), autopsja (2007), notatki z autopsji (2007)]:

– fragmenty tekstów przepisane z tablic informacyjnych ustawionych przez konserwatorów przed zabytkami, fragmenty tekstów przepisanych z tabliczek informacyjnych ustawionych przed zabytkami ruchomymi (wewnątrz kościołów, pałaców, muzeów), przepisane inskrypcje i/lub daty z fasad budynków, kościołów i cokołów rzeźb, opisy zwracających uwagę cech wyglądu i/lub stanu zachowania poszczególnych obiektów i ich rysunki, wyrysowane plany fragmentów zabudowy miasta i poszczególnych obiektów ze szczegółowym opisem;

(5) Santuario Basilica Madonna delle Grazie, [broszura z Santuario Madonna delle Grazie; bez aut.], [Udine, bez daty wyd.]:

– tekst, ikonografia;

(6) [Giuseppe Bergamini], L'église de Sainte Marie du Château à Udine, [przekład z wł. na franc. Bruno Bertolo], [Imoco spa, 2007]:

– tekst, ikonografia, szczegółowy plan kościoła;

(7) Udine e il Tiepolo, [broszura: red., projekt, oprac. graficzne i druk Arti Grafiche Friulane w Udine, zdjęcia: Archifoto, Archivio Civici Musei e Gallerie di Udine, Elio Ciol, b. roku wyd.]:

– tekst, ikonografia;

(8) Duomo di Udine, [broszura z Cattedrale di Santa Maria Annunziata w Udine, bez aut. i roku wydania; wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine]:

– tekst, ikonografia;

(9) Udine Città del Tiepolo, [broszura bez aut., miejsca i roku wydania; w nagłówku firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine]:

– tekst, ikonografia;

(10) L'Archivio di Stato di Venezia. Indice generale, storico, descrittivo ed analitico (...), T. II Archivi dell'amministrazione provinciale della Repubblica Veneta, archivi delle rappresentanze diplomatiche e consolari, archivi dei governi succeduti alla Repubblica Veneta, archivi degli istituti religiosi e archivi minori, oprac. Andrea Da Mosto, Roma 1940 [skany publikacji w PDF] [1730];

(11) Elenco di versamento manoscritto 1863, [jednostka archiwalna] sygn. IT ASVe 153, [w] Italia, [w] Venezia, [w] Archivio di Stato di Venezia, [skany] [1731];

(12) internetowy portal włoski sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia) http://www.sirpac-fvg.org/:

– ikonografia i jej krótkie opisu;

(12 i 1/2) Sergio Tavano, Aquileia i Patriarchi e l'Europa, [Pasian di Prato] 2000:

– tekst, ikonografia, katalog biskupów akwilejskich, patriarchów akwilejskich i gradzkich;

(14) [Silvia Blason], Aquileia. Itinerario storico–artistico [przewodnik], [Pordenone, b. roku wyd.];

(15) La Cattedrale di Gorizia. Gli Arcivescovi di Gorizia, [broszura Parafii katedralnej Ss. Ilario e Taziano w Gorycji, tekst w oparciu na L. Tavano, La diocesi di Gorizia, Mariano del Friuli 2004, oraz S. Tavano, Il Duomo di Gorizia, Gorizia 2002, w oprac. Sinuhe Marotta], Gorizia 2006;

(16) Tricesimo. Guida con Stradario, praca zbiorowa pod red. dr Sergio Burelli, Enore Ghiraldo, Ferruccio Tomasino, Gabriella Martinuzzi, [bez miejsca wyd.] 1994;

(17) Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura Duomo di S. Andrea Apostolo w Portogruaro, opis zabytków ruchomych Emanuela Ortis Alessandrini, red. Riccardo Traverso, wyd. Erreuno Portogruaro. Mensile di informazione, Cultura e Arte], [Portogruaro bez roku wyd.];

(18) Muzzana Villa Muciana, praca zbiorowa pod red. Giuliano Bini, [Pasian di Prato] 2003:

– tekst, ikonografia, spisy urzędników i duchownych lokalnych;

(19) Encyklopedia powszechna PWN. Wydanie trzecie, T. I: [A–F], Warszawa 1983, s. 837, hasło Friuli–Wenecja Julijska, T. IV: [R–Z], Warszawa 1987, s. 486, [hasło] Tiepolo Giovanni Battista (1696–1770), s. 575, [hasła] Udine Giovanni da, Udine; T. I–IV ISBN 83-01-00000-7, T. I ISBN 83-01-00001-5, T. IV ISBN 83-01-00004-X;

(20) Udine, [przewodnik z cyklu Guida alla città, oprac. i wyd. Turismo Friuli Venezia Giulia [2007];

(21) [Dania Nobile], Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura Arti Grafiche Friulane; Imoco spa, 2006];

(22) Museo diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura, bez aut., miejsca, roku i drukarza, otrzymana wraz z broszurą Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo z 2006, od obsługi wystawy w ex Chiesa di Sant'Antonio Abate w Udine];

(23) John E. Morby, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, tłumacz. Michał Rusinek, oprac. Józef Kozak, wyd. II dodruk, Kraków 1996;

(24) Janusz Sondel, Słownik łacińsko–polski dla pracowników i historyków, Kraków [2001];

(25) Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Wydanie drugie poprawione, praca zbiorowa pod red. Krystyny Kubalskiej–Sulkiewicz, Moniki Bielskiej–Łach i Anny Manteuffel–Szaroty, Warszawa 1997; ISBN 83-01-12365-6;

(26) różne drobne informacje uzupełniające tekst, lub miejscami bardzo pomocną w opisie ikonografię, a w tym plany wybranych obiektów, uzyskano z:

  • (wspomniany powyżej) internetowy portal włoski sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia) http://www.sirpac-fvg.org/;
  • Sergio Momesso, Guida del Duomo di San Nicolò, Motta di Livenza 2001;
  • Alla Motta nel cinquecento. Restauri e testimonianze per il cinquecentenario della nascita di Pomponio Amalteo, praca zbiorowa pod red. Sergio Momesso, [Cornuda, 2006] ISBN 88-88997-23-7;
  • [Dania Nobile], Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo, [oraz dodatek] Capolavori Salvati. Arte sacra 1976–2006. Trent'anni di restauri, [broszura: oprac. graficzne i druk Arti Grafiche Friulane w Udine; Imoco spa, 2006];

oraz z 'drobnicy' (albumów, folderów, broszurek i pocztówek):

  • The lands of Udine, [kolorowy folder], wyd. Turismo Friuli Venezia Giulia [bez roku wydania];
  • Città d'arte, [kolorowy folder], wyd. Turismo Friuli Venezia Giulia [bez roku wydania];
  • Vivere Udine e i suoi dintorni, [album-książka teleadresowa, red. AD Media Pubblicità w Udine, publikacja A.I.A.T w Udine], [bez roku wydania];
  • M. Kubas, A. Liszka, Przewodnik. Włochy północne. Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu, [Kraków 2006] ISBN-13: 978-83-60506-80-6;

(27) wykorzystane plany miasta:

  • [centrum miasta, bez podanej skali] w: A. Favaro, Udine e i territorio di Codroipo e San Daniele, [Pordenone 2005], s. 5;
  • Udine, [plan centrum miasta, skala 1:6500], wyd. Turismo Friuli Venezia Giulia [bez roku wydania];
  • Udine, [plan miasta i plan centrum, bez podanej skali], [dodatek do] Udine, [przewodnik nr 35 z serii AG La mia guida pratica, [Bollate 2006].


  1. Darowuje (wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 17, 20, 21, 22), tudzież potwierdza posiadanie (wg. A. Favaro, Udine..., [2005], Cronologia na wyklejce).
  2. Benvenuto Castellarin, In principio..., [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 51, cytuje dokument wspominający "Udene" a spisany w 1605.
  3. A więc podobnie jak w przypadku np. papieży, którzy byli równocześnie świeckimi monarchami władającymi suwerennym, feudalnym Państwem Kościelnym położonym w środkowej Italii, oraz najwyższymi arcykapłanami władającymi wszystkimi istniejącymi diecezjami chrześcijańskimi na całym świecie, które uznawały ich zwierzchność.
  4. Akwilejska diecezja patriarchalna była w średniowieczu ponad trzy razy większa od księstwa patriarchalnego, czyli państwa Friuli, i obejmowała terytorium, którego zachodnia granica biegła wzdłuż całej długości rzeki Tagliamento (od ujścia, aż do źródeł), na północnym-zachodzie zajmowała całe pasmo Alp Karnijskich, a w związku z tym, niemal cała północno-wschodnia granica diecezji biegła wzdłuż rzeki Drawa, biorąc swój początek na północnym-zachodzie w górnym biegu rzeki, wraz z południowym fragmentem Karyntii (należącymi do diecezji miastami Lienz, Spittal oraz Klagenfurt), zaś drugi koniec północno-wschodniej granicy znajdował się w okolicach dzisiejszej granicy państwowej Słowenii i Węgier, na wschód od miasta Maribor, skąd też brała początek granica wschodnia diecezji, która, podobnie do południowej, biegła bardzo podobnie do obecnej granicy państwowej Słowenii, omijając łukiem jedynie północną część Istrii oraz Triest. Innymi słowy diecezja patriarchalna obejmowała terytorium niemal całego współczesnego Regionu Friuli Venezia–Giulia (za wyjątkiem większej części, leżącej na zachodzie Prowincji Pordenone, fragment wschodniej części krainy historycznej Tyrolu oraz południowo-zachodniej Karyntii, niemal całe współczesne państwo Słowenię oraz utworzone w średniowieczu Hrabstwo Gorycji. Stolicą metropolitalną akwilejskiej diecezji patriarchalnej była Akwileja, natomiast, ze względu na rozległość diecezji, w poszczególnych miasta znajdowały się siedziby sufragańskie (biskupów pomocniczych), których w początkach istnienia diecezji, tzn. w V–VII w. było sześć (na zachodzie w Zuglio, na północy w w/w miastach Lienz, Spittal an der Drau oraz Klagenfurt am Wörthersee, a na wschodzie w dzisiejszej słoweńskiej stolicy Ljublianie oraz w mieście Celje, z którego w początkach XV w. przyjechała do Krakowa Anna, córka hrabiego Celje, druga żona króla Władysława II Jagiełły, królowa Polski, a po utworzeniu w 1077 księstwa patriarszego, w XIII–XIV w. doszło do wspomnianych kilka kolejnych siedzib sufragańskich, ustanowionych w miastach leżących w obrębie państwa Friuli (m.in. w Concordia Sagittaria leżącym obok Portogruaro, czy choćby w miejscowościach leżących w południowo-wschodniej części Płw. Istria, jak Poreč, Rovinj oraz Pula). Natomiast patriarsze państwo Friuli w XIII–XIV w. obejmowało niemal cały współczesny Region Friuli Venezia–Giulia, za wyjątkiem leżącego na wschodzie Hrabstwa Gorycji (którego część zachodnia, to dzisiejsza Prowincja Gorycji) i zachodniego brzegu Prowincji Pordenone, za to z północno-wschodnim krańcem dzisiejszego Regionu Veneto, a więc ze wspomnianymi powyżej miastami Portogruaro i Concordia Sagittaria. Wg. S. Tavano, Aquileia ..., 2000, ss. 28, 30 (mapa terytoriów księstwa i diecezji patriarchalnych), 31.
  5. Obecnie nie jest nawet pewne, gdzie w Akwilei znajdował się ostatni Pałac Patriarchów. Jedyne co o gmachu wiadomo, to że sąsiadował ze współczesną bazyliką, ale żadne z przedstawianych argumentów wskazujących na konkretną lokalizację, nie są na tyle przekonywujące, by znalazły powszechne uznanie. Dlatego w literaturze, starszej lub młodszej, włoskiej, angielskiej, niemieckiej albo francuskiej, można odnaleźć rozmaite teorie i domniemania, wśród których za najbliższe prawdzie można uznać lokujące Pałac po lewej stronie korpusu obecnej bazyliki, w bezpośrednim jej sąsiedztwie, albo szeregowo, albo poprzecznie, w obu przypadkach z wykorzystaniem terenu przylegającego do lewej ściany korpusu bazyliki, na łączący Pałac z bazyliką dziedziniec z krużgankami albo portykami, powstały wtórnie, w miejsce wzniesionej tu (w III w. n.e.) pierwszej świątyni, którą, po jej zburzeniu zastąpiono nową świątynią, wzniesioną (w IV w.) w miejscu obecnej bazyliki, a następnie dobudowano rzeczony Pałac, zaś po jego zburzeniu, w miejscu dziedzińca wzniesiono (w 1031) stojącą do dziś campanile (dzwonnicę)
  6. Włoskie słowo "luogotenente" jest również historyczną nazwą rangi wojskowej "porucznik".
  7. Monfalcone wraz z Rocca (twierdzą) przeszło pod władzę patriarchów akwilejskich w 967 przekazane przez cesarza Św. Ces. Rzym. (w l. 962–973) Ottona I Wielkiego z saskiej linii dyn. Liudolfingów; La Rocca di Monfalcone e il suo Museo, [broszura Museo Paleontologico prowadzonego przez Gruppo Speleologico Monfalconese A. D. Fante w Monfalcone, bez aut., roku i miejsca wyd.].
  8. Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, s. 27 (Gemona del Friuli), s. 68 (Venzone); Tricesimo ..., pod red. dr Sergio Burelli i innych, [b. miejsca wyd.] 1994, s. 8; [Barbara Pierotti], Palmanova città ideale, [przewodnik], Cividale del Friuli [bez daty wyd.], ss. 6–8; Cervignano del Friuli, [przewodnik nr 21 z cyklu in viaggio..., bez aut., oprac. i wyd. Edizioni Sviluppo 2000 S.r.l.], [Seregno] 2000, s. 6; S. Tavano, Aquileia ..., 2000, ss. 36, 37, 39, 41, 42, 43, 44–45; Benvenuto Castellarin, In principio..., [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, ss. 46–47.
  9. Tak miał wyliczyć opactwa w Ojczyźnie Friulu, w stycznia 1553 stający przed obliczem Senato della Serenissima, czyli Senatu Najjaśniejszej Rep. Weneckiej namiestnik Francesco Michiel. Abbazia di Summaga, [broszura wyd. Gruppo di ricerca sull'Abbazia di Summaga], [Portogruaro, bez roku wyd.], s. 3.
  10. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine]; w dalszej części tekstu, będzie wykorzystana jako podstawowe źródło, ilekroć tylko będzie mowa o znajdujących się w Udine dziełach Tiepola, z zastosowanie pozostałych opracowań, jedynie jako publikacje uzupełniające, tylko w tych kwestiach, w których wzajemnie się nie wykluczają.
  11. Wg. L'Archivio di Stato di Venezia. Indice generale ..., T. II Archivi ..., s. 43; A. Favaro, Udine ..., [2005], Cronologia na wyklejce.
  12. Nie mylić Regno Italico (Królestwo Italskie) z proklamowanym 17 marca 1861 Regno d'Italia (Królestwo Italii), które istniało do 1946 (przekształcone w obecną Republikę Włoską)
  13. Powyższy dekret z 29 kwietnia 1806 m.in. ustanawiał na ziemiach pod władzą francuską Dipartimento [Departament] dell'Istria ze stolicą w Capodistria, powiększał terytorium istniejącego już w składzie Kr. Italskiego Dipartimento dell'Adige ze stolicą w Weronie [o Dipartimento dell'Adige, ustanawiał Rovigo siedzibą nowo powołanego dystryktu i dołączał go do pozostałych, tworzących istniejący już w składzie Kr. Italskiego Dipartimento del Basso Po (ze stolicą w Ferrara), a pozostałe tereny byłych prowincji weneckich dzielił na sześć nowych departamentów, spośród których cztery (wymienione tu jako pierwsze) posiadały nazwy wzięte od nazw rzek, a piąty od nazwy morza: (1) Dipartimento del Brenta ze stolicą w Padwie, (2) Dipartimento del Bacchiglione ze stolicą w Vicenza, (3) Dipartimento del Tagliamento ze stolicą w Treviso, (4) Dipartimento del Piave ze stolicą w Belluno, (5) Dipartimento dell'Adriatico ze stolicą w Wenecji, a jako szósty został powoływał przedmiotowy Dipartimento di Passariano (ze stolicą w Udine), którego nazwa wzięta została od nazwy miejscowości.
  14. Wg. L'Archivio di Stato di Venezia. Indice generale ..., T. II Archivi ..., s. 43; A. Favaro, Udine ..., [2005], Cronologia na wyklejce.
  15. Wg. L'Archivio di Stato di Venezia. Indice generale ..., T. II Archivi ..., s. 55; A. Favaro, Udine ..., [2005], Cronologia na wyklejce.
  16. Administracyjnie Kr. Lombardzko–Weneckie podzielone było na prowincje (włos. l. mn. provincie), a te na dystrykty (włos. l. mn. distretti), w skład których wchodziły gminy (włos. l. mn. comuni) i osiedla (włos. l. mn. frazioni), natomiast Udine zostało stolicą Provincia del Friuli (Prowincja Friulu), czyli miastem głównym z siedzibą władz lokalnych, czyli prowincji, oraz stolicą wchodzącego w skład prowincji Distretto di Udine (Dystrykt Udiński).
  17. Wg L'Archivio di Stato di Venezia. Indice generale ..., T. II Archivi ..., s. 55; A. Favaro, Udine ..., [2005], Cronologia na wyklejce.
  18. Proklamowane 17 marca 1861, istniało do 1946, gdy to zostało przekształcone na drodze referendum ogólnowłoskiego w obecną Repubblica Italiana (Republikę Włoską)
  19. Kr. Italii, od 1882 formalnie złączone z Ces. Niemieckim i Monarchią Austro-Węgierską sojuszem zw. Trójprzymierzem, odnawianym w 1902, 1907 i 1912, w chwili wybuchu I wojny światowej na przełomie lipca i sierpnia 1914, odmówiło udziału w konflikcie, m.in. na fali narastających w Italii nastrojów antygermańskich oraz trwającej od czasów powstania w l. 1861–1866 państwa włoskiego ciągłej chęci przyłączenia do Korony wszystkich włoskich ziem, wśród których wciąż brakowało części włoskich krain historycznych, jak choćby południowego Tyrolu z miastami Trydent i Bolzano, wschodniej części Friuli z miastami Gorycją (i terenami byłego Hr. Gorycji) oraz Triestem, a także dzierżonej przez kilkaset lat przez Rep. Wenecką Istrii i Dalmacji, którymi od Kongresu Wiedeńskiego wciąż władali Austriacy. Dlatego też, niechętny wsparciu żywiołu germańskiego włoski premier Antonio Salandra (1853–1931), zmuszony Trójprzymierzem do reakcji w 1914 na wojnę sojuszniczych krajów germańskich z krajami sojuszu zwanego Ententa (Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii, Republiką Francuską i Cesarstwem Rosyjskim), ogłosił 3 sierpnia 1914 neutralność Kr. Italii, do czego posłużył się wybiegiem w stylu słynnej na całym świecie bolońskiej szkoły prawniczej i obwieścił, iż Królestwo Italii zwolnione jest od wszelkich zobowiązań sojuszniczych względem Monarchii Austro-Węgierskiej, ponieważ państwo austriackie złamało postanowienia artykułu VII traktatu Trójprzymierza, który nakładał na rząd austriacki obowiązek uprzedniego uzgodnienia z rządem włoskim stałej, albo czasowej okupacji części Płw. Bałkańskiego, a tym czasem, bez konsultacji z Rzymem, państwo austriackie podjęło działania przeciwko Królestwu Serbii, któremu "samowolnie" wypowiedziało 28 lipca 1914 wojnę, od której zresztą rozpoczęła się I wojna światowa. Powyższa postawa premiera Salandra obliczona była na wyczekiwanie na dalszy rozwój sytuacji, aby do zataczającego z każdym dniem coraz to szerszy krąg konfliktu międzynarodowego, jeśli już, to włączyć się dopiero w dogodnym dla Italii momencie, a co najważniejsze po właściwej stronie, aby w ten sposób np. zrealizować choćby część rewindykacyjnych marzeń Włochów. W związku z czym rząd podjął tajne rokowania, równocześnie z jedną, jak i drugą stroną konfliktu, stawiając żądania, tak w zamian za dalsze utrzymanie neutralności, jak i za czynne włączenie się do działań militarnych, tyle że akurat za to znacznie wyższe, ale ogłoszona neutralność państwa, z każdym kolejnym miesiącem stawała pod coraz to większym znakiem zapytania, gdyż coraz ważniejszym argumentem przemawiającym za włączeniem się Italii do wojny była narastająca we włoskim społeczeństwie austriakofobia, początkowo podsycana m.in. przez część rodzimej nacjonalistycznej prawicy i republikanów, a z czasem napędzana przez rozkręconą machinę propagandową, w której swój udział miała część włoskich gryzipiórków, żeby tu tylko wspomnieć o ówczesnym redaktorze gazety „Avanti”, niejakim Benito Mussolinim, któremu w błyskawicznej transformacji z gorącego przeciwnika, w gorącego zwolennika włączenia się Italii do wojny, pomogły pieniądze wypłacone mu potajemnie za powyższą przysługę przez Francuzów, którzy, podobnie do Anglików, stali za całym tym antyaustriackim szumem medialnym i agitacją na rzecz włoskiego przystąpienia do wojny, bo wszelkimi dostępnymi sposobami, poczynając właśnie od urabiania opinii społeczeństwa włoskiego, zachodni sąsiedzi usiłowali wciągnąć Kr. Italii do działań militarnych po właściwej, a więc po swojej stronie. Wobec czego, znajdujący się, z jednej strony pod coraz to większą presją włoskiej opinii publicznej, a więc zwykłych obywateli, nie przywykłych do zimnego, politycznego kalkulowania, za to bardzo podatnych np. na sugestie o tym, że właśnie nadarzyła się okazja do wyrównaniu z Austriakami rachunków, choćby za ich wielowiekową okupację północnej Italii, a z drugiej strony, wobec stanowiska króla Kr. Italii Wiktora Emanuela III, który nie zgłaszał większych obiekcji co do włoskiego udziału w wojnie, rząd włoski zmuszony był wreszcie podjąć ostateczne rokowania sojusznicze. Wybór padła na kraje Ententy, za czym przemawiały, tak panujące w kraju nastroje, jak i spodziewane dla państwa korzyści, zaś rychłym efektem rozmów było zawarcie 26 IV 1915 w Londynie tajnego traktatu, na mocy którego Kr. Italii zobowiązane zostało w ciągu najbliższego miesiąca do zbrojnego włączenia się do działań militarnych po stronie koalicji antygermańskiej, w zamian za co Włosi otrzymali gwarancje, iż po zwycięskiej wojnie, do Kr. Italii przyłączone zostaną określone nabytki terytorialne dotychczas znajdujące się pod władzą austriacką, a w tym, prócz Tyrolu, północnej części Dalmacji wraz z wyspami dalmatyńskimi i nabytkami kolonialnymi w Albanii oraz Afryce, przede wszystkim brakujące ziemie Friuli, na czele z Triestem, Gorycją oraz miastem Gradisca. Jednak działanie premiera Salandry spotkało się w kraju z silną reakcją absolutnie przeciwnej uczestnictwu Italii w wojnie, części parlamentarzystów, na czele ze znanym politykiem i wieloletnim premierem Giovannim Giolittim (1842–1928), a ich krótkotrwałym sukcesem było zmuszenie rządu Salandry do złożenia 13 maja 1915 dymisji, ale w rzeczywistości ostatnie słowo należało do ulicy – zostający pod silnym wrażeniem wielkich demonstracji przetaczających się przez Rzym, Florencję, Mediolan i Turyn, król Wiktor Emanuel III nie przyjął dymisji premiera Salandry, a ten, wzmocniony o wyrażone przez króla wotum zaufania, zgodnie z traktatem londyńskim, dnia 23 maja 1915 wypowiedział wojnę Monarchii Austro-Węgierskiej.
  20. Głównie w Alpach Karnickich i Dolomitach, oraz wzdłuż rzeki Isonzo.
  21. Emitentem była Cassa Veneta dei Prestiti, na zlecenie władz austriackich, natomiast produkcja banknotów (zadrukowany papier) odbyła się w Udine w zecca (po włos. mennica). Język i nazwa waluty – włoskie, natomiast pełne nazwy owych banknotów, to Buono di cassa (Asygnata kasowa), a więc podobnie do nazwy banknotów waluty polskiej (Bilet Narodowego Banku Polskiego). Obecnie banknoty te stanowią część zbiorów Gabinetto Numismatico (Gabinet Numizmatyczny) wchodzącego w skład Civici Musei (Miejskich Muzeów) znajdujących się na Zamku w Udine (i tam też znajduje się odnośny KATALOG). Informacja o banknotach oraz ich fotografie wg portalu sirpac–fvg.
  22. Wg Janusz Pajewski, Historia powszechna. 1871–1918. Wydanie szóste, Warszawa 1996, ss. 165–171, 324–326, 350–353, 365, 367, 371, 401–402; A. Favaro, Udine ..., [2005], Cronologia na wyklejce.
  23. Wg. tablicy informacyjnej ustawionej przez konserwatorów przed zabytkiem, natomiast wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 31, 32, oraz A. Favaro, Udine..., [2005], s. 4, wieżę wzniesiono w XIV w..
  24. a b c d e f g h i j k l Opis budynku wg włoskiego portalu internetowego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia).
  25. Stwierdzenie to, pokazuje znaną "włoską mentalność" – wenecki charakter Piazza Libertà wyraża się w stylu architektonicznym zabudowy i przeznaczeniu znajdujących się tu budynków użyteczności publicznej; plac jest za mały i za skromny, by go porównywać do placów Wenecji, pod rządami której obecna zabudowa Piazza Libertà powstawała, wobec czego, z czystej przekory został wymyślony specyficzny "podział" placów w stylu weneckim na place "na stałym lądzie", czyli na Płw. Apenińskim, i "pozostałe", co jest czytelną aluzją do Wenecji zbudowanej na wyspach laguny.
  26. Znany jest również z wybudowania w marcu 1441 wg projektu niejakiego Cristoforo (Krzysztofa) dzwonnicy katedry w Udine (dzwonnica opisana poniżej w niniejszym rozdziale, przy Piazza del Duomo, przy opisie katedry).
  27. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25, przy czym data wykonania oraz imię artysty, a przede wszystkim skonkretyzowanie, iż chodzi o rzeźbę i to mieszczącą się w narożniku fasa główna–prawy bok budynku pochodzą z portalu viaggioinfriuliveneziagiulia.it [1] oraz tamtamtravel.com [2].
  28. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25, przy czym imię artysty pochodzi z portalu viaggioinfriuliveneziagiulia.it [3], z portalu tamtamtravel.com [4], oraz z portalu sirpac–fvg, gdzie dodatkowo podano, iż rzeźba wykonana jest w kamieniu oraz datę urodzenia i śmierci artysty.
  29. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25, do czego warto dodać, iż wg portalu viaggioinfriuliveneziagiulia.it [5] popiersia zostały wykonane w latach 1927–1928 przez rzeźbiarza Alfonso Cancianiego.
  30. Tyle wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25, natomiast portal viaggioinfriuliveneziagiulia.it [6] dodaje, iż popiersie Quintino Sella wykonane zostało przez wspomnianego powyżej Andrea Flaibaniego (1846–1897), co w pełni potwierdza portal sirpac–fvg, dodatkowo informując, iż rzeźba powstała w latach 1870–1897 i przekazuje dwie informacje: (1) w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) znajdujących się na Zamku w Udine, wchodzi gipsowa figura przedstawiająca popiersie owego męża stanu i polityka Quintino Sella (1827–1884), które w 1895 wykonał właśnie Andrea Flaibani (1846–1897), (2) drugą rzeźbą przedstawiającą popiersie, a znajdującą się na prawym końcu ściany w Loggia del Lionello, pomiędzy popiersiem Quintino Sella a freskiem pt. (wg. portalu viaggioinfriuliveneziagiulia.it [7], oraz tamtamtravel.com [8]) Madonna col Bambino e tre Angeli angioletti Musicanti (Matka Boska z Dzieciątkiem i trzej Aniołowie aniołki Muzykanci) autorstwa Giuseppe Ghedina (1825–1896), jest popiersie Benedetto Cairoliego, wykonane z kamienia w latach 1870–1897 również przez Andrea Flaibaniego (1846–1897).
  31. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25, przy czym imię wykonawcy zdradza tylko portal viaggioinfriuliveneziagiulia.it [9].
  32. Być może chodzi o Arturo Malignaniego z inicjatywy którego, wg portalu sirpac–fvg, wzniesiona została w Udine przy via Sottomonte, na planie prostokąta, w 1940, w stylu neogotyckim Torretta [Wieżyczka] Malignani, do dziś służąca jako Osservatorio Metereologico (Obserwatorium Meneorologiczne), czyli stacja zbierającą dane meteorologiczne.
  33. Data urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg.
  34. Wg A. Favaro, Udine..., [2005], ss. 3, 4, 8, 9; Udine, [przewodnik z cyklu Guida alla città, [2007], s. 4.
  35. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 25, 26.
  36. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 25, „G. B. Comolli”, zaś pełne oba imiona i daty urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg.
  37. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 25, 26.
  38. Wg portalu sirpac–fvg, wykonany z brązu w 1883, a jego autorem jest Luigi Crippa (1838–1895).
  39. Giardini Ricasoli – założenie parkowo-ogrodowe, przylegające do starówki od wschodu, rozciąga się na terenie dawnego placu przed fasadą główną Palazzo Arcivescovile.
  40. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 33.
  41. Udine [w] Welcome in F.V.G., nr 8 (wiosna 2007), s. 10, 12, 13; Udine, [przewodnik z cyklu Guida alla città, [2007], s. 6; natomiast w różnych broszurkach da się również znaleźć inf., iż budowę zakończono w 1932.
  42. Drugie imię oraz daty urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg
  43. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 39, 40, 41.
  44. Wg portalu sirpac–fvg.
  45. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 39, 40, oraz portalu sirpac–fvg.
  46. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 26.
  47. Artysta znany w Udine z ozdobienia freskami wnętrz wielu pałaców i kościołów, m.in. Cappella di Santa Maria (1694) w Palazzo del Monte di Pietà, Chiesa di Santa Chiara (1699) oraz Collegio [kolegium] Uccellis, Palazzo Antonini–Belgrado (1697–1698, Palazzo della Porta.
  48. Jeden z wątków, jednego z najpopularniejszych starożytnych mitów greckich, wszechobecny w helleńskiej kulturze, sztuce, literaturze i obyczajowości, obrazujący pokonanie Gigantów – synów pierwszej pary bogów greckich Gai (Ziemi) i Uranosa (Nieba) – dzikich, nieokrzesanych, straszliwych wielkoludów, utożsamiających pierwotne, nieokiełznane siły natury i żywioły, a wreszcie wrogów wszystkich bogów Olimpu, którzy zmuszeni byli stawić czoła Gigantom w barwnej walce zwanej Gigantomachia, w której, pod wodzą niebiańskiego Zeusa i współudziale herosa Heraklesa, olimpijska brać odniosła chwalebne zwycięstwo nad potworami, mimo wszystko śmiertelnymi, których bogowie wybili co do nogi, zapewniając sobie tym sposobem wiekuistą władzę nad światem. W Udine znajduje się drugi, znacznie bardziej znany fresk przedstawiający "upadek Gigantów", również obecnych w mitologiach, wierzeniach i religiach, a jest nim Caduta degli angeli ribelli (Upadek zbuntowanych aniołów), namalowany w 1726, czyli w 34 lata po fresku Quaglio, przez Giovanniego Battistę Tiepola (1696–1770), na stropie głównej klatki schodowej (zwanej Scalone d'onore) w Palazzo Arcivescovile, przedstawiający scenę, którą można by nazwać "diabolomachia" (od greckiego „διάβολος” – oszczerca, potwarca; szatan, diabeł), czyli pokonanie pod dowództwem Archanioła Michała (judaistycznego i chrześcijańskiego odpowiednika "niebiańskiego Zeusa") czeredy aniołów-buntowników, potocznie zwanych diabłami. W obu kosmogoniach, tak kręgu hellenistycznego, jak i judaistyczno-chrześcijańskiego, cechą wspólną dla obu grup negatywnych bohaterów (Aniołów i Gigantów) była wyraźna, ich negatywna rola w powstawaniu świata i panującego na nim współczesnego porządku, dla którego zapanowania konieczne było stoczenie z nimi walki, co znów jest kolejnym, znacznie powszechniejszym motywem wierzeń w walkę sił dobra, z siłami zła, w wyniku której zło upada, czyli zostaje pokonanie, a następnie odizolowanie od świata doczesnego ludzkiego i doczesnego boskiego, przy czym wierzenia kręgu judaistyczno-chrześcijańskiego odeszły od personifikowania sił zła na rzecz rozczłonkowania jego rodzajów jako niewidzialnej siły, zwykle bez wizerunków, bez genealogii i bez życiorysów, a więc ujednolicając i demonizując wizję grupy odpowiedników greckich, zaś wierzenia kręgu hellenistycznego, oparte na fabularno-przygodowym ujęciu wątków religijnych (mitologia), poszły w stronę odwrotną, a więc wieloosobowego podziału sił "zła", poczynając od dwóch podstawowych grup rodzeństwa, a zarazem potomstwa Gai i Uranosa: Gigantów i Tytanów, dlatego pokonanie sił zła w kosmogonii kręgów judaistyczno-chrześcijańskich odbyło się jednorazowo, a zwyciężonych aniołów-buntowników przegoniono (strącono) do specjalnie dla nich założonego ichniego "raju" zwanego piekłem, a ta sama walka w kręgu wierzeń hellenistycznych odbyć się musiała dwa razy, najpierw osobno z Tytanami (Tytanomachia), których strącono do Tartaru (łagodniejszy odpowiednik piekła), a potem osobno właśnie z Gigantami, którzy w walce znaleźli śmierć, a ich ciała bogowie Olimpu pochowani w ziemi, dzięki czemu Gigancie przypominali się ludności greckiej pod postacią wielkich kości odnajdywanych na roli albo podczas prac budowlanych, które w rzeczywistości były kośćmi zwierząt prehistorycznych. Natomiast jedyna wyraźna różnica pomiędzy obiema wizjami walki sił dobra ze złem w ujęciu kosmogonii obu kręgów kulturowych polega na samym pojęciu "zła", którego starożytni Grecy, po okresie archaicznym już nie wyróżniali jako takiego, a więc każdy z bogów miewał na swoim koncie, a to Dzień Gniewu (chrześcijańskie Dies irae), a to pospieszał z nieoczekiwaną pomocą (chrześcijańskie Misericordia), w przeciwieństwie do ścisłej polaryzacji w kręgach judaistyczno-chrześcijańskich przewidującej tylko "dobrych" i tylko "złych"
  49. Jego dzieła w Udine można zobaczyć m.in. w Pinakotece zamkowej.
  50. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 24, 26.
  51. Wg Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine].
  52. Patriarcha Bertrando di San Genesio konsekrował również (2 sierpnia 1338) gotycką katedrę Sant'Andrea Apostolo w Venzone.
  53. Wg broszury Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine], w której tekst bywa miejscami niejasny.
  54. Uwagę zwraca okno w szczycie fasady, najprawdopodobniej zamurowane, w ostateczności tylko zasłonięte jakąś formą okiennicy, a w takim przypadku raczej na stałe, zważywszy na wysokość i charakter budynku, który wyklucza istnienie dających się otworzyć i zamknąć okiennic na fasadzie.
  55. Nazywanych w broszurze Duomo di Udine nawami, co odpowiada złudzeniu, jakie tworzy każdy z szeregów, w którym kaplice, zamiast oddzielających je od siebie ścian bocznych wyodrębnione zostały łukami (leżą w amfiladzie), ale, wzniesione od fasady głównej katedry, kończą się w połowie długości świątyni i nawet nie sięgają nawy poprzecznej, od której oddzielone są osobnym pomieszczeniem "kruchtowo–organowym", zaś ich ołtarze znajdują się wzdłuż zewnętrznej ściany ciągu (a zarazem katedry), a na końcach ciągów brak jest jakichkolwiek ołtarzy, wobec czego nazwa "nawy" jest nieco na wyrost.
  56. Domenico Rossi – w Udine znany m.in. z ukończenia w l. 1707–1708 modernizacji Palazzo Patriarcale (Pałac Patriarchalny), oraz – prawdopodobnie – budowy w 1733 Cappella [kaplica] Manin, którą zlecił hrabia Manin, a poza tym znanego z projektu przebudowy friulskiej perły architektury Villa Manin di Passariano
  57. Data urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg.
  58. Może być to imię, przydomek lub inna forma nazwy osobowej, człowieka który faktycznie istniał i zaprojektował dzwonnicę, a jego 'dane osobowe' zostały wpisane w dokumentach w wersji niepełnej np. z niechlujstwa (miał być [Brat] Krzysztof, czyli 'ten' zakonnik, albo Krzysztof [z miasta takiego, a takiego], czyli 'ten' rzeźbiarz lub architekt, a wyszedł Cristoforo, czyli 'jakiś tam' Krzysztof), choć równie dobrze wzmiankowanie 'jakiegoś tam' Krzysztofa mogło być zabiegiem celowym, polegający na użyciu imienia osoby fikcyjnej, wymyślonej np. dla zatuszowania jakiś niechlubnych, albo dla kogoś niewygodnych okoliczności powstania dzwonnicy, na co może wskazywać fakt, iż jak na tak dużą i masywną budowlę wznoszoną w centrum zwartej zabudowy miejskiej powstała podejrzanie szybko.
  59. Wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36.
  60. Lata 1553–1555 podaje portal sirpac–fvg, w jednym miejscu, a w innym rok 1555, ponadto podaje wymiary płócien, które mają wynosić 238 x 436 cm dla każdego.
  61. Wg pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna].
  62. "Piscina probatica" to włoski skrót od łac. tytułu De piscina probatica (O stawie Owczym) czytania z ewangelii wg św. Jana w Nowym Testamencie (J 5,1–17), które opowiada o tym, iż Jezus przybył do Jerozolimy nad sadzawkę zwaną "Owczą" otoczoną pięcioma krużgankami, nad którą zebranych było wielu chorych (niewidomi, chromi, sparaliżowani), którzy czekali tam na cud ozdrowienia, którego dokonywał objawiający się nad sadzawką anioł (poruszał wodę, a kto pierwszy do poruszonej wody wszedł ten cudownie zdrowiał) i tam też Jezus uzdrowił jednego z zebranych – cierpiącego od 38 lat chromego mężczyznę, który nie mógł liczyć na ozdrowienie w sadzawce, bo sam wejść do poruszonej przez anioła wody nie mógł, a inni woleli sami skorzystać, niż jemu pomóc, dlatego też owe czytanie znane jest pod nazwą Uzdrowienie chromego nad sadzawką i tak by należało tłumaczyć powyższy tytuł obrazu, czyli Uzdrowienie chromego nad sadzawką Owczą.
  63. Wg Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine] oraz Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36, natomiast wg S. Tavano, Aquileia..., 2000, s. 41, obraz pochodzi z 1736.
  64. Daty urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg.
  65. Szkic jego biogramu (włos.) [10].
  66. Data urodzenia i śmierci wg pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna], natomiast wg portalu sirpac–fvg Giuseppe Torretti urodził się ok. 1661.
  67. Tytuły reliefów wg portalu sirpac–fvg, a w zasadzie połowicznie, ponieważ scena „Kazania” jest tak czytelna, że na jej widok, od razu, bez czytania tytułu, krzyknąłem „predicare!” (wygłaszanie kazania), bo bardzo podobne sceny, o właśnie takiej stylistyce, są dość powszechne w kościołach friulskich, a w związku z regionem, zwykle przedstawiają "naczelnego" świętego friulskiego, czyli Hermagorę, natomiast ich zwyczajowym miejscem prezentowania są ambony, ponieważ tematycznie ściśle wiążą się z funkcją kazalnicy, a poza tym mają "wzmacniać siłę przekazu" wygłaszanych przez duchownych kazań i homilii, bo są prostą aluzją przeznaczoną dla wiernych, że oto ksiądz na ambonie robi dokładnie to samo, co robił ukochany, wielki święty, do którego wszyscy się modlą, czyli wygłasza kazanie, a więc należy duchownego z uwagą wysłuchać, a następnie postępować tak, jak nakazywał w kazaniu, bo ci, którzy słuchali św. Hermagorę i postępowali według jego zaleceń zasłużyli na wieczne zbawienie i.... i to jest programowy przekaz owych płaskorzeźb, ilustrujących kazanie głoszone przez św. Hermagorę, ale powyższa ambona zdaje się coś jeszcze przekazywać, tym razem wprost dla kapłanów, za to gdzieś pomiędzy wierszami, językiem bardziej zakamuflowanym, bo oto płaskorzeźbie przedstawiającej kazanie św. Hermagory, towarzyszy scena ścięcia mu głowy mieczem, przez co nie można oprzeć się wrażeniu, że w ten sposób Torretti napominał duchownego – skoro wielebny wchodzisz na ambonę wygłaszać kazanie, to bacz na każde wypowiadane słowo, czyli po prostu mów "z głową", bo inaczej głowę możesz stracić! A skoro nie ominęło to nawet wielkiego świętego, to czy ominie zwykłego księdza?! Im dłużej patrzę na tę ambonę, tym bardziej czuję się przekonany, że każdemu młodemu księdzu, a szczególnie z "niektórych" krajów, zaraz po skończeniu seminarium powinno się dać bilet do Udine, żeby poszedł do katedry i popatrzył sobie na tę ambonę i to jeszcze zanim zdąży wygłosić pierwsze w swoim życiu kazanie.
  68. Obraz „La Resurrezione” pokazuje, jak wielkim "problemem" dla współczesnych jest Tiepolo – powyższa data namalowania obrazu (1726) pochodzi z Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine], oraz z drugiej broszury Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine], natomiast większość opracowań, jeśli już wspomina o kaplicy, w której obraz się znajduje, to o jego istnieniu nie informuje, zaś nieliczne, które o obrazie napomkną, albo go nie datują, albo podają, iż powstał: "w 1738" (wg. A. Favaro, Udine..., [2005], s. 10), albo "ok. 1754" (wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36).
  69. Fresk o tym samym temacie i tytule Tiepolo wykonał rok później (w 1727) na suficie Galleria degli ospiti (Galeria gości) w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine.
  70. Wg. Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine].
  71. Wg. Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine].
  72. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36.
  73. Wg. portalu sirpac–fvg, który dodatkowo informuje, iż jest to obraz olejny na płótnie, natomiast opisy fotografii obrazu wchodzącej w skład jednej z kolekcji fotografii (Fototeca del Dipartimento di Storia e Tutela dei Beni Culturali w Palazzo Caiselli w Udine), którą prezentuje portal sirpac–fvg, informują iż płótno ma wymiary 433 x 461 cm.
  74. Wg. Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine] oraz opisu obrazu na portalu sirpac–fvg, gdzie również, w opisie fotografii obrazu wchodzącej w skład jednej z kolekcji fotografii (Fototeca del Dipartimento di Storia e Tutela dei Beni Culturali w Palazzo Caiselli w Udine) podane jest, zazębiające się z powyższym datowanie 1553–1555, natomiast wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36), obraz pochodzi z 1535.
  75. Uwagę zwraca łaciński napis na obrazie (wzdłuż poręczy balustrady, być może podpis samego autora dzieła) wg którego obraz namalował Pomponio Amalteo w kwietniu MCLV (1555), co stoi w zgodzie z datowaniem obrazu podawanym przez broszurę Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine] oraz portal sirpac–fvg, a przeczy dacie 1535 podawanej przez Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36.
  76. Wg. Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine], oraz A. Favaro, Udine..., [2005], s. 10, zaś wg portalu sirpac–fvg było to w 1527.
  77. Z portalu sirpac–fvg.
  78. Wg. portalu sirpac–fvg olejne na płótnie.
  79. Tytuły wg portalu sirpac–fvg, stwierdzenie, że dane dzieło z fotografii to obraz z balustrady, oraz wyznaczenie właściwej kolejności wg mojej spostrzegawczości, a w efekcie porównania każdej fotografii obrazu z powyższym zdjęciem prospektu. Sześć cyfr pogróbionych to (wg. portalu sirpac–fvg) obrazy aut. Giovanni'ego Antonio Sacchis zw. Pordenone.
  80. Warto dodać, iż portal internetowy corbisimages.com pokazuje fot. obrazu, który potencjalnie mógłby być oryginałem dzieła Giovanni'ego Antonio de Sacchis zw. il Pordenone (1484–1539), na co wskazuje spore podobieństwo i zamieszczenie na owym portalu corbisimages.com podpisu „Detail of Saints Hermagoras Baptising from Fresco with the Story of Saint Hermagoras and Fortunatus by Pordenone” wraz ze wskazaniem „AUTOR DZIEŁA Pordenone DATA UTWORZENIA 1528” [fot. (obraz) [11], fot. (obraz z opisem) [12], tyle, że akurat tego dzieła żadne ze źródeł nie wymienia i do czasu potwierdzenia w źródłach powinno pozostać jako niewiążąca notatka na marginesie.
  81. "Sebaste" – możliwe, że jest to imię/przydomek, a równie dobrze dawna nazwa któregoś z miast lub krainy – porównaj [13].
  82. Warto również zwrócić uwagę na dobrze widoczne na pierwszej fotografii, wspomnianą powyżej balustradę oddzielającą nawę poprzeczną od nawy bocznej, podwyższenie podłogi nawy poprzecznej w stosunku do naw bocznych i głównej oraz na trochę wysuniętą do przodu podłogę w części centralnej nawy poprzecznej tak, iż wrzyna się w nawę główną, a to dla lepszego widzenia przez wiernych stojącej na niej współczesnej mensy ołtarzowej.
  83. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  84. Data urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg, a ponadto portal zwraca uwagę, iż właściwym imieniem artysty było "Louis" – czyli byłby to "Louis Dorigny (1654–1742)". Skądinąd artysta ten znany jest również z fresku „Padre eterno” (dosłownie „Odwieczny Ojciec” [Pan Bóg]) na sklepieniu klatki schodowej w kształcie ślimaka w Palazzo Patriarcale (dziś Palazzo Arcivescovile – Pałac Arcybiskupi) w Udine (wzmianka o fresku i jego fot. w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice", przy Piazza Patriarcato, pod nr 1, w opisie Palazzo Arcivescovile, w części końcowej opisu Museo Diocesano [Muzeum Diecezjalne]).
  85. Szkic jego biogramu (włos.) [14].
  86. Wg. pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna], zaś wg portalu sirpac–fvg ołtarz pochodzi z 1717.
  87. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 35; pocztówka wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna].
  88. Wg. portalu sirpac–fvg.
  89. Wg. Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine], a wg portalu sirpac–fvg, Torretti jest autorem tylko jednej rzeźby anioła, stojącej w prawym narożniku prezbiterium–nawa poprzeczna, natomiast drugą rzeźbę anioła stojącą w przeciwległym narożniku miał wykonać Antonio Bonazza (1698–1763 lub 1765).
  90. Wg. portalu sirpac–fvg.
  91. Wg. Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine] oraz portalu sirpac–fvg, natomiast wg powszechnie przyjętej definicji słowa "kandelabr", kandelabrem jest stojący świecznik dwu lub kilkuramienny; Słownik terminologiczny sztuk pięknych. ..., Warszawa 1997, s. 174, [hasło] kandelabr.
  92. Wg. Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine] oraz portalu sirpac–fvg aut. Torretti'ego.
  93. Wg. Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine] aut. Torretti'ego, a wg portalu sirpac–fvg aut. Antonio Bonazza (1698–1763 lub 1765).
  94. Data urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg, a ponadto portal zwraca uwagę, iż właściwym imieniem artysty było "Louis" – czyli byłby to "Louis Dorigny (1654–1742)". Artysta wspomniany powyżej przy okazji prawego ołtarza bocznego przylegającego do prezbiterium (nr "A").
  95. Lata wzmiankowania wg portalu sirpac–fvg.
  96. Nazwa sceny i dobranie ikonografii wg Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine], oraz pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna].
  97. Nazwa sceny wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 35, zaś dobranie ikonografii i połączenie z nazwą wg logiki – na dole fot. widać część górną sąsiadującego z nim od dołu fresku, którym wg fotografii zamieszczonej w Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine] jest wspomniany powyżej fresk „S. Nicolò salva i fanciulli dall'oste cattivo” („Św. Mikołaj ocala chłopców karczmarza złego”), co potwierdza również pocztówka wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna], zresztą, artysta był bardzo konsekwentny i gołym okiem widać, że twarz zmarłego jest identyczna, jak twarzą świętego na poprzednim fresku.
  98. Nazwa sceny wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 35–36, zaś dobranie ikonografii wg fot. w Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine].
  99. Nazwa sceny wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36, zaś dobranie ikonografii wg pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna].
  100. Nazwa sceny wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36, zaś dobranie ikonografii wg pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna].
  101. Nazwa sceny wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36, zaś dobranie ikonografii wg pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna].
  102. Chyba dobrze (?), a w ostateczności Przenajświętszego Ciała Jezusa Chrystusa (?) albo Przenajświętszego Ciała Pana Jezusa (?), ale bez bicia przyznaję - mam straszny problem z tłumaczeniem nazw własnych, szczególnie kościelnych, bo to 'inny język', a ja już w kościółku ze sto lat nie byłem i już nie pamiętam kto tam jest mniej, a kto bardziej święty, więc oficjalnych nazw także sobie nie przypominam, a tłumaczyć dosłownie trochę się boję, bo jak wiadomo, z formą przekładu wiernego i niewiernego, jest podobnie jak z kobietą – jak brzydka, to wierna, a jak piękna, to niewierna :-)
  103. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 35, oraz jednego z opisów obrazu na portalu sirpac–fvg, natomiast w internecie, obraz ten równie często bywa przypisywany dla Giovanni'ego da Udine (1487–1564), żeby tu tylko wspomnieć o podpisie obrazu na wikigallery.org, skąd pochodzi jedna z zaprezentowanych tu fot., a także o opisie kilku fotografii pochodzących z jednej z kolekcji fotografii, którą zamieszczono na portalu sirpac–fvg, jako dobro kultury znajdujące się w Udine, i właśnie przykład owej kolekcji, czyli tworzących ją fotografii, które na portalu sirpac–fvg są owym dobrem, może posłużyć dla wyjaśnienia sprawy, bo ot opisy owych fotografii wchodzących w skład kolekcji, dotyczą nie tego co fotografie przedstawiają, ale kto, kiedy i gdzie je wykonał, podają numery katalogowe w kolekcji, miejsce przechowywania, publikacje wspominające albo wykorzystujące owe fot. i t.d., a w tym także opisy tego, co przedstawiają, ale nie wg współczesnej wiedzy, tylko tego co ktoś, kiedyś na odwrocie fotografii albo w katalogu kolekcji na ich temat zapisał, czasami przed I i II Woj. Światową, a czasem nawet w XIX w., dlatego konfrontując oba opisy fotografii owego obrazu podawane na portalu sirpac–fvg, tzn. współczesnej fot., która ma pokazywać (wg. opisu) obraz aut. Giovanni'ego Martini'ego, i starszej fot., o której ktoś, kiedyś gdzieś zapisał, iż autorem obrazu jest Giovanni da Udine, wychodzi na to, iż to właśnie Giovanni da Udine jest autorem owego obrazu najmniej prawdopodobnym a przypisywanie mu autorstwa owego dzieła jest pomysłem dawnym, dziś już nie aktualnym, co zresztą pośrednio potwierdzają wszystkie posiadane przeze mnie źródła, których autorzy nawet słowem nie zająknęli się na temat tego, aby Giovanni da Udine cokolwiek spłodził do/dla katedry w Udine, a co dopiero równie dobry obraz, który przecież jest "za dobry", aby wiedząc, iż jego autorem jest najlepszy artysta rodem z Udine, przewodniki opisujące katedrę w Udine, miały o tym nie wspomnieć, na czele z broszurą Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine], w której najobszerniejszy, w porównaniu do pozostałych źródeł, opis katedry, wylicza najszerszą grupę artystów tworzących na przestrzeni wieków ową świątynie, włącznie z niejakim Krzysztofem, wg którego projektu powstała dzwonnica, Bernardino da Bissone, który wykonał jedną z kropielnic, Bartolomeo Dall'Occhio, którego dziełem był drewniany krucyfiks z 1473, F. Picchi'm, G. B. Faleschini'm, Calderone, F. Pittino, a także wszystkimi najsłynniejszymi artystami, wśród których pada nazwisko Martini'ego, wymienione trochę mimochodem w ogólnikowym zdaniu wyliczającym twórców, których dzieła zdobią kaplice boczne katedry, za to o Giovanni'm da Udine nie ma dosłownie ani słowa, a o ile sobie przypominam, jak katedra długa i szeroka, nie ma innej kaplicy bocznej, w której – powracając do wymienienia nazwiska Martini'ego – byłoby jakieś inne dzieło autorstwa Martini'ego, lub jemu przypisywane. Dlatego logika nakazuje stwierdzić – obraz z udińskiej katedry pt. „San Marco in trono con Santi” („Tronujący Święty Marek ze Świętymi”) z 1501 jest autorstwa Giovanni'ego Martini'ego, a dawniej przypisywany był dla Giovanni'ego da Udine.
  104. Wg. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.], natomiast wg portalu sirpac–fvg Giovanni Martini urodził się w l. 1470–1475. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  105. Wg. opisów obrazu na portalu sirpac–fvg, ma wymiary 266 x 130 cm, a przedstawione na płótnie postacie to: w części górnej, centralnie San Marco (Św. Marek), obok niego, po naszej lewej stronie san Giovanni Battista (św. Jan Chrzciciel), a po prawej santo Stefano (św. Stefan), natomiast w rzędzie dolnym, zaczynając od naszej lewej strony, najpierw san Girolamo (św. Hieronim), sant'Ermacora (św. Hermagora), sant'Antonio Abate (św. Antoni Opat) oraz Beato Bertrando (Błogosławiony Bertram), zapewne patriarcha akwilejski (4 VII 1334–6 VI 1350) Bertrando di San Genesio (zm. 6 VI 1350), który po śmierci został pochowany w katedrze, a jego zwłoki znajdują się w sąsiedniej Cappella di San Giuseppe (Kaplica Św. Józefa) co zostało odnotowane w jej opisie wraz z odpowiednią fot..
  106. "Matteo da Verona (XVII w.)" wg Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 35, a wg portalu sirpac–fvg "Maffeo da Verona (1576–1618)".
  107. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 35.
  108. Wg. portalu sirpac–fvg.
  109. W rozumieniu przenośnym, potocznym, tak, jak polskie "zejście" – ktoś "zszedł" [z tego świata], czyli umarł.
  110. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 35.
  111. Wg. portalu sirpac–fvg.
  112. Wg. portalu sirpac–fvg.
  113. Znany np. z wykonania w 1518 portalu Chiesa di San Cristoforo martire w Udine (wspomniany w "IV. ZACHODNIA i PÓŁNOCNA CZĘŚĆ STARÓWKI" przy Piazza San Cristoforo, w opisie Chiesa di S. Cristoforo martire).
  114. Data urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg.
  115. Następne informacje o kropielnicy tylko wg portalu sirpac–fvg.
  116. Wg. portalu sirpac–fvg.
  117. Wg. portalu sirpac–fvg jest to olejne malowidło tablicowe (na desce) z 1501 aut. Martino da Udine zwanego Pellegrino da San Daniele (1467–1547). Fot. wg owego portalu.
  118. Data wg portalu sirpac–fvg, który nadmienia, że jest to również olejne malowidło tablicowe, a tyt. podaje jako „Adorazione dei pastori” („Adoracja [Dzieciątka przez] pasterzy”.
  119. Autorstwo oraz zamieszczona tu fotografia na podstawie: Udine ...et ses alentours, [folder, bez aut., wyd. Azienda Regionale per la Promozione Turistica w Udine, Tavagnacco bez roku wyd.], oraz portalu sirpac–fvg.
  120. Francuz – Bertrand de Saint–Geniès, jego biogram (niemiec.) [15].
  121. Wg. portalu sirpac–fvg.
  122. Fred Pittino (1901–1991), sławny malarz i twórca mozaik, pochodzący z miejscowości Dogna (w połowie drogi między Venzone a Tarvisio), wykonał m.in. trzy dzieła w odbudowanym po zbombardowaniu (w lutym 1945) w czasie II Woj. Światowej, Chiesa Parrocchiale di San Leonardo e San Lorenzo w Dogna (konsekrowany 5 XI 1949), z czego dwa to malowidła wyobrażające patronów kościoła, a trzecie to mozaika przedstawiająca grotę w Lourdes; Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 21, 22, 23.
  123. Nazwy obrazów wg portalu sirpac–fvg.
  124. Święta Teresa z Ávili – szkic biogramu (pl) [16].
  125. Oczywiście zwłoki wspomnianej powyżej Błogosławionej Heleny Valentinis, ale, mimo wysiłku nie udało się znaleźć potwierdzenia w źródłach, wobec czego informacja ta jak na razie pozostaje tylko niepotwierdzoną "tajemnicą Polichinelle'a".
  126. Opis fresków wg portalu sirpac–fvg, skąd także pochodzi druga fot., a pierwsza z internetu, natomiast przedstawiony na fot. obiekt (freski) i lokalizacja w owej kaplicy w pełni potwierdza kilka fot. kaplicy, choćby pierwszą, którą dodałem do opisu.
  127. W Italii pojęcie „arka” to częsta nazwa dla mensy ołtarzowej, sarkofagu albo tumby, w której złożone zostały zwłoki błogosławionego albo świętego, a do najbardziej znanych należy Arka Św. Antoniego (Arca del Santo), stojąca w Basilica di Sant'Antonio w Padwie, która w rzeczywistości jest mensą ołtarza w kaplicy bocznej (vide [włos.] opis Bazyliki – Arca del Santo wspomniana [i fotografie] przy opisie „Cappella e Altare della Tomba[17]), natomiast w Udine, drugą znaną i swego czasu otaczaną dużym kultem pochowanego w niej zmarłego, jest „Arca del Beato Odorico da Pordenone” (Arka Błogosławionego Odoryka da Pordenone) – również sarkofag skrzyniowy wznoszący się na kolumnach, również zbliżony wiekiem (wykonany między 1331 a 1332 przez rzeźbiarza weneckiego Filippo de Santi'ego) [fot. [18], [19], znajdujący się w Chiesa della Beata Virgina del Carmine (świątynia, a przy tej okazji sarkofag, opisane w "IX. VIA AQUILEIA i Stazione Ferroviaria", przy Via Aquileia, pod nr 63).
  128. Wg. broszury Duomo di Udine, [wyd. Istituto Statale d'Arte w Udine], a wg A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 10, oraz portalu sirpac–fvg, sarkofag wykonano w 1343, ale – niech się pali i wali – i tak pierwszeństwo daję dla broszury Duomo di Udine, jako dla najpełniej i kompetentnie opisującej katedrę.
  129. Wg. broszury Duomo di Udine, a wg portalu sirpac–fvg, przez samego Andriolo de Santi'ego. A tak przy okazji – lata wzmiankowania Santi'ego wg portalu sirpac–fvg. Biogram Andriolo de Santi'ego (włos.) [20].
  130. Wg. opisu na portalu sirpac–fvg, sarkofag wznosi się na pięciu kariatydach przedstawiających cztery postacie kobiece podtrzymujące narożniki i jedną męską podtrzymującą środek dna: Santa Tecla (Święta Tekla), sant'Erasma (Święta Erazma), sant'Eufemia (Święta Eufemia), santa Dorotea (Święta Dorota) oraz Valentiniano (Walentynian), a na bokach sarkofagu znajdują się wspomniane powyżej sceny z życia i męczeńskiej śmierci świętych Hermagory i Fortunata, w wystającym z lica sarkofagu gzymsie otaczającym wieko, wtopione w ornament głowy 12 Apostołów (na bokach dłuższych, po sześć na każdym boku), natomiast w zwieńczeniach narożników czterech proroków: Davide (Dawid), Geremia (Jeremiasz), Ezechiele (Ezechiel) oraz Daniele (Daniel) – a wg mnie są to raczej jakieś stworzenia symbolizujące owych proroków, w ostateczności mało czytelne popiersia, o konturach np. zatartych przez światłocień na fot. albo w wyniku uszkodzeń. Natomiast co do przedstawionych tu fotografii sarkofagu, które po wielogodzinnych i żmudnych poszukiwaniach udało się wreszcie wydobyć z internetu, nie kryjąc satysfakcji oświadczam, iż pokazują wszystkie z czterech boków sarkofag, a więc tworzą komplet, w związku z czym fotografie w odpowiedniej kolejności poukładałem i opisałem, o czym tu wspominam, żeby było wiadomo, który z czterech boków owego sześcianu (sarkofagu) w danej chwili się widzi na konkretnej fotografii, tym bardziej, że do rozróżnienia są boki o identycznej długości, a więc dwa dłuższe i dwa krótsze. Dlatego zacząłem od wyznaczenia początku "zwiedzania", czyli od określenia, gdzie jest przód sarkofagu, co nie było trudne, bo zgodnie z intencją pomysłodawcy ustawienia sarkofagu na pięciu kariatydach, przód sarkofagu jest po tej stronie, po której widać twarz kariatydy piątej, czyli jedynej podtrzymującej dno sarkofagu a przedstawiającej postać Walentyniana, czego nie można powiedzieć o pozostałych kariatydach, spośród których dwie pierwsze mają twarze widoczne z jednej strony sarkofagu, a dwie kolejne z drugiej. Stąd też pierwszą fot. do której link dodałem jest fot. pokazująca przód sarkofagu, czyli jeden z dwóch dłuższych boków, w związku z czym tak też opisałem ową fot., czyli "przód", a drugi z dłuższych boków jako "tył", natomiast dla obu krótszych boków przyjąłem nazwy "lewy bok" i "prawy bok", co wynika z rozpoznania gdzie jest przód sarkofagu, bo gdy stanie się twarzą do jego przodu, to po lewej ręce będzie się miało "lewy bok" sarkofagu, a po prawej "prawy", no a "tył" z tyłu – warto o tym pamiętać szczególnie przy oglądaniu ostatniej fot., na której widać dwa łączące się boki sarkofagu, "tył", czyli drugi dłuższy, widoczny po prawej stronie fotografii i widoczny po lewej stronie "prawy bok", czyli drugi krótszy, który jest bokiem prawym w stosunku nie do widocznego na tej fot. "tyłu", tylko niewidocznego "przodu" sarkofagu, od którego "wycieczka zaczyna zwiedzanie" pod numerem 1, a następnie zwiedzamy zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara, czyli "przód" i "lewy bok" pod numerem 2, "tył" pod numerem 3 i ów "tył" i "prawy bok" pod numerem 4. A więc miłego zwiedzania! :-).
  131. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  132. Lata wzmiankowania wg portalu sirpac–fvg.
  133. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 36, co potwierdzają barwne fot. przedstawiające wnętrze i zasób baptysterium (które poniżej dodaję, a które pochodzą z internetu) w konfrontacji z portalem sirpac–fvg, na którym można odnaleźć dwa freski dobrze widoczne na jednej z fot. (zawieszone na widocznej pośrodku i lewej ścianie), oraz trzeci fresk z osobno poświęconej mu fot. barwnej, dlatego bez wahania wymieniam owe freski w tekście głównym z tytułami i datowaniem wg portalu sirpac–fvg oraz fot. wnętrza baptysterium i fresków z internetu i portalu sirpac–fvg.
  134. Tak jest "ładniej", bo dosłownie to by było „Wchodzenie Chrystusa na Górę Kalwarię”.
  135. O czym świadczy widoczny na powyższych fotografiach wygląd fresków, które – co widać – całkiem współcześnie zostały zdjęte, pewnie przez konserwatorów, ze ścian(y) i przytwierdzone do nowego podłoża (zapewne jakaś mieszanka o fakturze podobnej do tynku) wylanego w specjalnie w tym celu przygotowanych blejtramach, które umożliwiają dziś swobodne zawieszenie fresków niczym obrazów w dowolnym miejscu, np. na ścianach baptysterium, które – co także widać – w większości są zupełnie puste, a w związku z tym, czyli znikomym zdobieniem ścian baptysterium, zachodzi duże prawdopodobieństwo, iż freski w blejtramach, do wnętrza baptysterium trafiły wtórnie, przeniesione tu, z którejś z sąsiednich kaplic, czyli np. z San Nicolò ozdobionej na ścianach freskami właśnie z l. 1348–1349 przez Vitale'go da Bologna i jego pomocników, albo – co wydaje się jeszcze bardziej prawdopodobne – z Corpo di Cristo, o której wystroju źródła milczą tak, jakby go nie było, bo może właśnie kaplicę zdobiły owe freski, które następnie przeniesiono do baptysterium pozostawiając w Corpo di Cristo jedynie kilka mniej istotnych fragmentów, o których autorom źródeł opisujących katedrę nawet nie chce się wspominać, zresztą, skąd by nie pochodziły owe freski, najmniej prawdopodobną ich pierwotną lokalizacją jest właśnie wnętrze baptysterium, z którego ścian ktoś, kiedyś, z jakiś tam powodów miałby freski wydłubać z tynku, a następnie umieścić w blejtramach, aby w postaci obiektów ruchomych powróciły na swoje dawne miejsce – logika wskazuje, że to trąci absurdem, no bo i czemu miałoby to wszystko służyć? Np. konserwacji? Przecież to wbrew kardynalnym zasadom sztuki konserwatorskiej, czego dowodem mogą być pozostałe freski widoczne na powyższych fotografiach, których nikt nie oddzielał od muru, a na pewno przeszły konserwację. Dlatego rozsądek wskazuje, iż skoro freski umieszczone są w blejtramach, czyli oddzielone od tynku, to pochodzą z innego niż baptysterium wnętrza katedry, za czym przemawia także stylistyka fresków oraz otaczające je namalowane bordiury, bardzo podobne do obramowań fresków z kaplicy San Nicolò [fot. (baptysterium) [21], [22], (San Nicolò) [23], a przede wszystkim "ciężka" tematyka – zbyt ciężka, jak na ozdobienie wnętrza baptysterium, w którym przecież odbywały się chrzty, a nie pogrzeby, i ciężko jest sobie wyobrazić, by miejsce przeznaczone do ochrzczenia wiernych, w końcu ceremonii o charakterze radosnym, miały zdobić freski przedstawiające biczowanie Jezusa i Drogę Krzyżową, tematycznie całkowicie odbiegające od symboli i obrzędów chrzcielnych.
  136. Na podstawie kompletu sześciu zamieszczonych obok siebie barwnych fot. z internetu przedstawiających wnętrze baptysterium wraz z ekspozycją, czterech o identycznej tematyce z portalu sirpac–fvg i ich opisów, gdzie także można odnaleźć kilka dodatkowych fot. wraz z opisami, uzupełniających (poszerzających) zakres wiedzy płynący ze wszystkich wspomnianych na początku sześciu barwnych fotografii, oraz na podstawie schematycznego rysunku pokazującego przekrój w przestrzeni katedry, zamieszczonego w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 10, na którym zaznaczone zostały kontury poszczególnych obiektów oraz wszystkich większych zdobień (np. kolumn, rzeźb, mozaik na posadzce, stiuków, fresków i t.p.) znajdujących się w poszczególnych pomieszczeniach. Innymi słowy, na podstawie analizy pochodzącej aż z trzech, różnych źródeł, ikonografii wnętrza baptysterium, która nawzajem się uzupełnia i potwierdza, pozwalając przy tym uznać ją za w pełni wiarygodną, a także na podstawie jej lapidarnego opisu na portalu sirpac–fvg.
  137. Widoczny na owych fotografiach zbiornik, swoim wyglądem ewidentnie zdradza, iż jest dziełem współczesnym, być może wzorowanym na znajdującym się tu kiedyś basenie chrzcielnym, którego ikonografia gdzieś się zachowała, ale co do tego, iż jest to co najwyżej replika, nie ma żadnych wątpliwości, bo świadczą o tym bardzo dobry stan zachowania – zbyt dobry, jak na obiekt, który ma sobie liczyć kilkaset lat, jak i stylistyka przywodząca na myśl co najwyżej lata osiemdziesiąte lub dziewięćdziesiąte XX w., a poza tym, schematyczny rysunek w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 10, wyraźnie pokazuje, iż centrum podłogi w baptysterium jest puste, bez owego zbiornika (a przecież w szafie go nie trzymali), co dopełnia katalog zasobu katedry na portalu sirpac–fvg, w którym brak jest podobnego obiektu, którego wielkość i znaczenie są zbyt duże, by został ot tak sobie przeoczony. W związku z czym, nie powinno ulegać wątpliwości, iż jest to współczesna imitacja, zapewne zainstalowana aby uzupełnić ekspozycję, w końcu o najważniejszą w baptysterium rzecz, czyli chrzcielnicę, która powstała być może właśnie ok. 2005 roku (rok wydania A. Favaro, Udine ...), co oczywiście skłania do pytania, z którego roku jest rysunek w A. Favaro, Udine ..., i choć publikacja nie dostarcza odpowiedzi, pewne jest, że rysunek nie pochodzi sprzed dwudziestu, czy trzydziestu lat, skoro jest eksploatowany we współcześnie wydawanych przewodnikach jako ilustracja tego, co w roku wydania publikacji (2005) można w katedrze zobaczyć.
  138. Świadczy o tym konfrontacja barwnych fot. z internetu, z planem katedry zamieszczonym na portalu sirpac–fvg, bo tak, jak widać na fot., iż schodki prowadzące do środka basenu chrzcielnego leżą naprzeciwko okna baptysterium, tak też, na planie widać, iż baptysterium ma tylko jedno okno i to właśnie na wprost niego, po drugiej stronie baptysterium, znajduje się jedyne, prowadzące do wnętrza baptysterium, wejście z ulicy [PLAN katedry [24], a ta wiadomość dużo wyjaśnia, zaczynając od Arki Błogosławionego Bertrama, którą zaznaczono na schematycznym rysunku w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 10, jako stojącą pod owym oknem baptysterium i właśnie temu zawdzięczamy piękną fotografię tyłu sarkofagu, bo Arka ustawiona przodem do zwierzającego, tyłem stała zwrócona do okna, w związku z czym fotograf wykorzystał najlepsze z możliwych na świecie oświetleń, czyli światło dzienne i sfotografował tył sarkofagu [fot. [25]. Natomiast, wiedząc o ustawieniu sarkofagu pod oknem ok. 2005 roku (rok wydania A. Favaro, Udine ...), po barwnych fot. widać, iż sarkofag został przesunięty spod okna (zapewne dlatego, iż światło wpadające z okna oślepiało zwiedzających chcących zobaczyć przód sarkofagu), wobec czego także należy do ekspozycji ruchomej tak, jak freski w blejtramach. Poza tym, porównanie barwnych fotografii z internetu, z rysunkiem z A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 10, pozwala domyślać się, iż to barwne fotografie są najświeższą ikonografią wnętrza baptysterium, bo to na nich widać basen chrzcielny, którego na rysunku nie ma – jeszcze nie ma, bo choć istnieje możliwość, że najpierw replikę/imitację zainstalowano, a ostatnimi czasy ją zdemontowano, czyli że to rysunek jest bardziej współczesny niż przedmiotowe fotografie, ale wydaje się to równie absurdalne i równie mało prawdopodobne, jak wspomniane powyżej pochodzenie z baptysterium fresków w blejtramach, które ktoś jakoby miał najpierw usunąć z tynku ścian baptysterium, żeby je potem zawiesić w tym samym miejscu w blejtramach. Dlatego rozsądek nakazuje uważać barwne fot. z internetu za współczesną ikonografię, powstałą po wydaniu w 2005 r. A. Favaro, Udine ..., która w takim razie prezentuje obecny lub najbardziej zbliżony do obecnego, wygląd wnętrza baptysterium, wobec czego, porównując barwne fot. z internetu, z planem katedry z portalu sirpac–fvg, możemy stwierdzić na której ścianie/przed którą ścianą, co się we wnętrzu baptysterium obecnie znajduje, oczywiście po uprzednim ponumerowaniu ścian, które widzimy na planie, a na fotografiach, co się przed nimi/na nich znajduje. Dlatego trzy ściany widoczne na dotychczas wykorzystanej barwnej fot. [26] niniejszym mianuję: ścianę z jedynym oknem baptysterium – numerem 1, sąsiednią ścianę, na fot. widoczną na wprost, która znajduje się pomiędzy ścianą z oknem, a ściana przed którą stoi sarkofag – numerem 2, ścianę pod którą stoi sarkofag – numerem 3, zaś ostatnią ścianę baptysterium, czyli ósmą, której na owej fot. nie widać, bo sąsiaduje ze ścianą nr 1 (z oknem) po prawej stronie, mianuję numerem 8. Powyższa numeracja ścian przyda się przy okazji omawiania trzeciej grupy trwałych składników wnętrza baptysterium, czyli fresków znajdujących się na tynku, a nie w blejtramie, dzięki czemu będzie wiadomo który fresk, na której ścianie się znajduje, no a wprowadzam numeracje dopiero teraz, czyli po omówieniu sarkofagu (który stoi przed ścianą nr 3 – sprawdź na planie katedry, która to ściana [27]) i po omówieniu fresków w blejtramach (na ścianie nr 2 i nr 3), ponieważ należą do ekspozycji ruchomej, wobec czego, ja napiszę dzisiaj, że np. sarkofag stoi pod ścianą nr 3, a jutro przyjdzie do baptysterium ksiądz z katedry i go przesunie np. pod ścianę nr 6 tak, jak to już raz było, gdy to spod ściany nr 1 (z oknem) trafił pod obecną ścianę nr 3, wobec czego wskazywanie lokalizacji owych ruchomych elementów ekspozycji mieszczącej się w "dynamicznym" wnętrzu baptysterium, całkowicie mija się z celem. A na koniec tego wywodu dodam, że gdy tylko zobaczyłem barwne fot. wnętrza baptysterium z internetu, od razu wiedziałem jak należy je podzielić – na „wchodzące w skład ekspozycji ruchomej” oraz „trwałe składniki wnętrza”, dlatego celowo wprowadziłem właśnie takie nazwy, aby w pełni oddać "dynamiczny" charakter wnętrza, i to nie dla tego, że to fascynujący temat, który aż się prosi o obszerne opisanie, tylko dlatego, iż właśnie ową "dynamikę" pokazują zamieszczone tu fotografie wnętrza baptysterium i rysunek w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 10, które pełnią tu rolę źródła, a więc przeanalizowanie widocznych na fot. różnic było konieczne, wyciągnięcie wniosków przydatne (żeby tu tylko o ponumerowaniu ścian wspomnieć), a popełnienie owego przypisu potrzebne, bo cały jest specyficzną krytyką źródła, czyli fotografii – równie specyficznych – i rysunku.
  139. Opis wg portalu sirpac–fvg.
  140. Opisy wg portalu sirpac–fvg.
  141. W rozumieniu dosłownym „Przejazd Matki Boskiej”, ale włoskie słowo „transito” w rozumieniu przenośnym, potocznym, oznacza zgon (że ktoś umiera), podobnie do polskiego "zejście" – ktoś "zszedł" [z tego świata], czyli umarł.
  142. Zamieszczone tu fot. pozwoliły na zidentyfikowanie tylko owych trzech fresków wchodzących w skład "trwałych składników wnętrza", natomiast we wnętrzu baptysterium znajdują się jeszcze freski na ścianie sąsiadującej ze ścianą nr 8, której należy nadać numer 7, czyli tej, w której znajduje się wejście z baptysterium do kaplicy Corpo di Cristo [PLAN katedry [28], które (freski) pokazuje schematyczny rysunek w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 10, ale niestety jakość rysunku całkowicie uniemożliwia odnalezienie owych fresków na portalu sirpac–fvg, dlatego wspominam o tym w przypisie, a jedyne co mogę stwierdzić, to że na rysunku zaznaczone są dwa osobne fragmenty, które znajdują się pomiędzy wejście do Corpo di Cristo, a wejściem do klatki schodowej prowadzącej na dzwonnicę, na wysokości ściany, podobnej do wysokości, na której znajduje się fresk na ścianie nr 8 [29], a także o podobnej wielkości. Ponadto, na portalu sirpac–fvg znajduje się jeszcze jeden fresk z wnętrza baptysterium – „Santi” („Święci”) wykonany w l. 1389–1393 także przez Leonardo di Nicola di Cagli (wzmiankowany w l. 1370–1403) [fot. fresku [30], którego również nie da się zidentyfikować, tym razem na rysunku w A. Favaro, Udine ..., wobec czego istnieje pięć możliwości: (1) być może oba wspomniane tu przez mnie freski, których nie mogę zidentyfikować, to jeden i ten sam fresk na ścianie nr 7, tylko jakość ikonografii, którą dysponuję na stwierdzenie tego nie pozwala, (2) drugi fresk, czyli „Święci”, znajduje się na jednej z pozostałych ścian baptysterium (nr 3–6), przy czym, spośród nich można wykluczyć dwie ściany, których ikonografię dostarczają fotografie, a więc nr 3, pod którą stoi sarkofag, a która, jak widać na fot., jest pusta [31], oraz nr 5, w której znajduje się wejście do baptysterium z ulicy, zajmujące całą szerokość ściany, a obszar ściany nad wejściem pokazuje fot. tyłu sarkofagu, który podówczas stał pod ścianą z oknem, czyli vis a vis owego wejścia, i choć sarkofag zasłania na fot. wejście, jednak owa przestrzeń nad nim jest widoczna i także pusta [32], wobec czego jedyną lokalizacją dla tego fresku jest albo ściana nr 4, albo nr 6, a ta ostatnia znów raczej owym freskiem ozdobiona nie jest, bo sporą część jej szerokości zajmuje wejście do klatki schodowej prowadzącej na dzwonnicę, a widoczna na fot. tyłu sarkofagu, górna część ściany (nad widocznym na lewym boku fot. wejściem do klatki schodowej wiodącej na dzwonnicę) także jest pusta, wobec czego najbardziej prawdopodobną lokalizacją była by ściana nr 4, której fragment również widać na fot. tyłu sarkofagu i choć górna część ściany jest pusta, a dolną niemal cała zasłania sarkofag, jednak przy samym prawym boku fotografii widać, że na ścianie "coś" jest, ale porównując to co widać z fot. fresku, podobieństwa czegokolwiek dopatrzyć się nie mogę, (3) fresk „Święci” został przeniesiony (np. w blejtramie) do innego pomieszczenia katedry, (4) popełniono błąd na portalu sirpac–fvg łącząc „Świętych” z freskami z wnętrza baptysterium, bo wcale tam się nie znajduje, choć znów temu przeczy stylistyka, wiek i autorstwo fresku, które łączą się, zapewne nie przypadkowo, z wymienionymi powyżej freskami z wnętrza baptysterium, (5) albo (co jest najmniej prawdopodobne, no ale) fresku w ogóle już nie ma w katedrze (przeniesiony do innego budynku, muzeum, dany w depozyt, podarowany, sprzedany, zniszczony, ukradziony). Dlatego osobiście jestem przekonany, iż ów fresk „Święci”, albo jest tym samym, który został narysowany w A. Favaro, Udine ... i znajduje się na ścianie nr 7, albo to właśnie jego fragment widać na fot. tyłu sarkofagu (na którym widać np. kontury pierwszej od prawej postaci widocznej na fot. fresku), a więc znajdowałby się na ścianie nr 4.
  143. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine], natomiast wg KATALOGU (z portalu sirpac–fvg) zasobu wspólnego dla Museo Diocesano [Muzeum Diecezjalne] oraz Gallerie del Tiepolo [Galerie Tiepola], które mieszczą się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, przedmiotowy obraz znajduje się w ich ekspozycji.
  144. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine].
  145. Wg. Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine].
  146. Bardziej literacko Matka Boska, Św. Jan, Maria Magdalena i Św. Błażej pod Krzyżem.
  147. Strona internetowa Museo del Duomo w Udine, m.in. z opisem i kolorowymi fotografiami powyższych fresków oraz malowideł tablicowych [33].
  148. Świątynia ta naprzemiennie nazywana jest kościołem, albo oratorium.
  149. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine]; Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine].
  150. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 50.
  151. Orientacja fresku na suficie względem wnętrza sali modlitewnej – część górna fresku (nad głową NMP) namalowana jest na suficie w okolicach wejścia do sali modlitewnej, a dół fresku (poniżej postaci NMP) w okolicach ołtarza głównego.
  152. Jest to fot. historyczna z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał fot. przed 1885 wykonał Antonio Sorgato (1825–1885), a obecnie wchodzi w skład zbiorów Fototeca będącej częścią Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajdują się na Zamku w Udine.
  153. Bardziej dosłownie Chwała niebieska aniołów.
  154. Orientacja obu mniejszych fresków na suficie względem fresku na środku sufitu, de facto względem wnętrza sali modlitewnej – fresk nazwany "górnym" znajduje się nad częścią górną „Wniebowzięcia”, czyli w części sufitu nad początkiem sali modlitewnej, niemal tuż nad wejściem do sali, a fresk nazwany "dolnym" namalowany jest poniżej części dolnej „Wniebowzięcia”, czyli w części sufitu nad końcem sali modlitewnej, niemal tuż nad ołtarzem głównym. Poza tym należy dodać, iż fot. czarno białe pochodzą z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż fot. 1A i 2A są historyczne, ich oryginały przed 1885 wykonał Antonio Sorgato (1825–1885), a obecnie wchodzi w skład zbiorów Fototeca będącej częścią Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajdują się na Zamku w Udine, natomiast 1B i 2B są współczesne.
  155. Data urodzenia i śmierci wg portalu sirpac–fvg.
  156. Zwiedzanie wymaga uprzedniej rezerwacji (0039) 0432 506 830 (wejście darmowe).
  157. Nazwa wg A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 5 [plan centrum].
  158. Druga i trzecia nazwa wg portalu sirpac–fvg.
  159. Tego "szczegółu" źródło nie podało.
  160. Opis budynku wg portalu sirpac–fvg.
  161. Zabudowa Piazza XX Settembre 1870 opisana w "III. POŁUDNIOWA CZĘŚĆ STARÓWKI i okolice"
  162. Opis budynku wg portalu sirpac–fvg.
  163. Rysunek pochodzi z źródła, na którym opis Udine w tej dyskusji w głównej mierze się opiera: Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 27.
  164. Jak widać nie tylko Rzym miał "swojego" Nerona, ale po odrzuceniu wątków bajecznych z tej, prawdopodobnie średniowiecznej legendy, osnutej na autentycznym zdobyciu i zniszczeniu przez Attylę w 452 n.e. Akwilei, szczególnie interesujące wydają się być zawarte w opowieści, dość wyraźne aluzje, przebiegające na linii "Attyla" – "ośrodek władzy" oraz wskazanie związku przyczynowo–skutkowego "Akwileja" – "Udine", bo oto Attyla (czyli ośrodek władzy) z Akwilei przybył do Udine (tak, jak patriarcha, który w 1222 przeniósł tu swoją siedzibę) i kazał usypać Wzgórze Zamkowe, aby na nie wejść (patriarcha obrał sobie siedzibę na szczycie Wzgórza Zamkowego, a więc w Zamku, który zapewne został w tym celu przebudowany albo poszerzony), skąd obserwował swoje dzieło (czyli skutki przeprowadzki z Akwilei) polegające na obracaniu się w pył płonącego miasta Akwileja (wytknięta gorzka prawda: długoletnia stolica Patriarchatu z mieszczącym się w niej ośrodkiem władzy, czyli patriarchą oraz jego dworem i wynikającymi z tego perspektywami na przyszłość, tracąc znaczenie polityczne przeobraziła się w zwykłą, prowincjonalną dziurę). Jak historia pokazuje ktoś odczuwał całkiem słuszny żal – stołeczny Kraków, z siedzibą królewską i dworem, rozwijał się przez wieki kulturowo (choćby pisarze, poeci, kronikarze), naukowo (choćby Akademia Krakowska) i architektonicznie (choćby Zamek Wawelski), czego np. o Gnieźnie w tym samym okresie powiedzieć się już nie da, zresztą, dość podobnie jak o Krakowie, po przeniesieniu siedziby monarszej (stolicy) do Warszawy, która "sprzątnęła sprzed nosa" Krakowowi niemal wszystkie barokowe, a potem XVIIIwieczne pałace, kościoły, kamienice, parki i ogrody.
  165. Na udińskim wzgórzu jako pokłosie trzęsienia ziemi, które "wykosiło" niemal całą średniowieczną zabudowę, a na Wawelu jako "pamiątka" po szkodnikach austriackich rozmiłowanych w rozbieraniu każdej budowli, która świadczyła o dawnej potędze okupowanych przez nich ziem.
  166. "Przekazać" – wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 17, 20, 21, 22), tudzież "potwierdzić jako dotychczasową własność" – wg. A. Favaro, Udine ..., [2005], Cronologia na wyklejce).
  167. Lista sporządzona wg. S. Tavano, Aquileia ..., 2000, ss. 46–47, pokazuje najprawdopodobniej zamieszkujących w Zamku patriarchów akwilejskich – "najprawdopodobniej", ponieważ opiera się na podstawowej informacji, iż w 1222 siedziba została przeniesiona na Zamek w Udine, nie zaś na analizie biogramów każdego z patriarchów z osobna, co mogłoby dać pewność, że wśród nich nie było jakiegoś odosobnionego przypadku „wyłamania się z szeregu” i mieszkania przez cały pontyfikat wszędzie, tylko nie w Udine. Oczywiście, taka możliwość zawsze zachodzi i choć jest to mało prawdopodobne, ale zawsze mogło tak się zdarzyć, że np. któryś patriarcha nie został wpuszczony na Zamek okupowany przez jego adwersarzy, albo sam miał taką „ułańską fantazję” by zamieszkać gdzie indziej, dlatego to zestawienie w chwili obecnej należy traktować jako „wstępne”, wymagające albo wielogodzinnych pogłębionych kwerend, albo szczęścia podsuwającego pod nos gotowe opracowanie naukowe traktujące o patriarszych mieszkańcach w nieistniejącym już, średniowiecznym Zamku w Udine, albo obszerny poczet patriarchów akwilejskich, który o kwestii ich zamieszkiwania w l. 1222–1420 będzie również wspominać. A tym czasem należy zadowolić się tym co mamy, czyli zestawieniem opartym o powyższe założenie, że po przeniesieniu siedziby do Zamku wszyscy kolejni patriarchowie tam mieszkali, nawet, jeśli wśród nich byli i tacy, którzy na kilka lat pontyfikatu w Zamku byli obecni zaledwie przez kilka miesięcy, albo dni, bo to też uprawnia do wpisania ich na listę, która zawsze przecież może być poprawiana. Natomiast co do jej konstrukcji układ jest następujący: (1) lata pontyfikatu (z wyjątkiem dla pierwszego i ostatniego patriarchy, gdzie daty zostały dostosowane do lat zamieszkiwania, czyli 1222–ok. 1420), (2) dane osobowe w obowiązującym nas języku, czyli włoskim, (3) daty urodzenia i śmierci, (4) ojczysta wersja danych osobowych jeśli patriarcha nie był Włochem. Co do danych osobowych warto zaznaczyć, iż zostały podane bez numeracji (zresztą zgodnie ze źródłem), którą stosuje się wyłącznie dla dynastii lub monarchów (np. papieży), nie zaś dla władców, prezydentów, burmistrzów, biskupów, kardynałów albo patriarchów, którzy noszą nazwiska lub nazwy osobowe wzięte od miejścowości, z której pochodzą (papież Jan Paweł II – zgoda, biskup Karol I Wojtyła – absurd). Ponadto, na liście został umieszczony Filippo di Carintia, o którym co prawda źródło nie wspomina, ale jest umieszczony na znajdującej się tam liście patriarchów, a co najważniejsze w nawiasie, podobnie jak w nawiasie został podany Corrado di Slesia, znany lepiej jako Konrad II Garbaty z dyn. Piastów, który był patriarchą–nominatem i też w treści został potraktowany jako epizod nie wymagający odnotowania. W związku z powyższym, czyli występowaniem na liście w źródle, obaj zostali dopisani, ale o obu należy pamiętać, iż patriarchami nie byli, a Konrad II nawet nie raczył dojechać do Patriarchatu na swój ingres. Być może podobnym „malowanym” patriarchą był Filip, który po wyborze nie dopełnił ceremonii i również w Patriarchacie nigdy w życiu nie był, albo, był, ale nie jako patriarcha, tylko jako wybrany na „p.o.” (pełniącego obowiązki) patriarchy lub był mianowany wikariuszem apostolskim dla patriarchatu w sensie diecezjalnym albo obdarzony podobną funkcją stricte religijną.
  168. Jego biogram (niemiec.) [34], szkic biogramu (włos.) [35].
  169. Jego biogram (niemiec.) [36], szkic biogramu (włos.) [37].
  170. Wybrany 5 marca 1299 przez Kapitułę w Akwilei na patriarchę, w drodze do Patriarchatu otrzymał wiadomość, iż wybór Kapituły został unieważniony przez papieża (w l. 1294–1303) Bonifacego VIII (właśc. Benedetto Gaetani, ok. 1230 Anagni–11 X 1303 Rzym); Tomasz Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Kraków 2006; (2) Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, T. II: Piastowie świdniccy, ziębiccy, głogowscy, żagańscy i oleśniccy, Wrocław 1975.
  171. Jego biogram (włos.) [38].
  172. Pochowany w Cappella di San Giuseppe (Kaplica Św. Józefa) w katedrze udińskiej, w przeszklonej wnęce w mensie ołtarza (wspomniany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy opisie katedry i tu fot.). Biogram (niemiec.) [39].
  173. Jego biogram (niemiec.) [40], (pl) [41].
  174. Jego biogram (niemiec.) [42], (włos.) [43].
  175. Jego biogram (pl) [44], (włos.) [45].
  176. Jego biogram (niemiec.) [46], (pl) [47]
  177. Jego biogram (pl) [48].
  178. Wg. it.wikipedia w l. 1409–1418 antypatriarchą akwilejskim był Antonio di Ponte, co mogło potencjalnie wpłynąć na to kto gdzie mieszkał (vide [49]).
  179. Niniejsza LISTA, podobnie do LISTY WŁADCÓW UDINE (patriarchów akwilejskich) MIESZKAJĄCYCH NA ZAMKU (1222–ok. 1420), pokazuje najprawdopodobniej urzędujących na Zamku weneckich namiestników prowincji Friuli – "najprawdopodobniej", ponieważ opiera się na podstawowej informacji, iż w l. 1420–1797 Zamek w Udine był siedzibą namiestników, nie zaś na analizie biogramów każdego z nich z osobna, co mogłoby dać pewność, iż każdy z namiestników urzędował na Zamku w Udine, a kwestia ta może wzbudzać niejakie wątpliwości np. w odniesieniu do namiestników władających zaraz po trzęsieniu ziemi z 26 III 1511, które miało Zamek udiński obrócić w ruinę. W związku z czym, obecnie ową LISTĘ należy traktować jako materiał wstępny, wymagający dalszego opracowania w oparciu o kolejne, nowe źródła.
  180. Niemal cała LISTA NAMIESTNIKÓW WENECKICH sporządzona jest wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, czyli rękopiśmiennego „Wykazu wpłaty” spisanego w 1863. Jest to inwentarz znajdujący się Italii w Archivio di Stato di Venezia (Archiwum Państwowe Weneckie), w skrócie IT ASVe, współcześnie noszący sygn. (IT ASVe) 153 (dawna 68), który obejmuje zespół akt „Luogotenente alla Patria del Friuli [Udine, 1420–1797]” („Namiestnik w Ojczyźnie Friulu [Udine, 1420–1797]”) o sygn. (IT ASVe) 0985. Oryginał „Wykazu”, zeskanowany, dostępny jest dla każdego na internetowej stronie Archivio di Stato di Venezia [strona Archiwum http://www.archiviodistatovenezia.it/, skan „Wykazu[50], wraz z jego lapidarnym opisem [51], oraz lapidarnym opisem urzędu namiestnika [52]. Wykorzystany materiał znajduje się w części pierwszej „Wykazu”, na stronach o numeracji 2–27, zaznaczonej na dolnym marginesie stron, w kółkach i jest to spis zatytułowany (na górnym marginesie strony nr 2) „Luogotenenti della Patria del Friuli” („Namiestnicy Ojczyzny Friulu”), wymieniający imiona i nazwiska dwustu czterdziestu pięciu namiestników wraz z datami, ujęty w formie tabelki, podzielonej na sześć kolumn, spośród których istotne dla powstania niniejszej LISTY NAMIESTNIKÓW są pierwsza, trzecia i czwarta kolumna licząc od strony lewej. W pierwszej kolumnie widnieją łacińskie numery jednostek archiwalnych (teczek z dokumentami), wchodzących w skład zespołu akt o sygn. IT ASVe 0985, którego „Wykaz” jest inwentarzem, i to właśnie wg. podziału na jednostki podzielona jest cała tabelka w poziomie (czyli każda informacja znajdująca się na danej wysokości, w każdej z pozostałych kolumn, dotyczy konkretnej jednostki archiwalnej – współrzędne takie, jak w grze "w statki"), natomiast w kolumnie drugiej, zatytułowanej „contenuto” („zawartość”), znajdują się zdawkowe opisy rodzaju archiwaliów wchodzących w skład danej jednostki, dlatego ta kolumna nie jest istotna z punktu widzenia powstania niniejszej LISTY NAMIESTNIKÓW. W trzeciej kolumnie zatytułowanej „reggimento” (w dawnym znaczeniu, a mówimy o rękopisie z 1863, to tyle co „rządy”, „rządzenie”) spisane są imiona i nazwiska namiestników, których dotyczą archiwalia z danej jednostki archiwalnej oznaczonej rzymską liczbą, natomiast w czwartej kolumnie zatytułowanej „epoca” („czas”, „okres”) widnieją daty, odnoszące się do poszczególnych namiestników i/lub archiwaliów z danej jednostki archiwalnej. Jak z powyższego wynika, najistotniejsze są dwie ostatnie kolumny przekazujące dane osobowe konkretnych namiestników, w powiązaniu z konkretnymi datami sprawowania przez nich urzędu, ale ponieważ „Wykaz” nie jest opracowaniem naukowym, tylko rękopiśmiennym inwentarzem z poł. XIX w., wobec czego, w tym miejscu niezbędna jest krótka krytyka źródła, trochę nietypowa, bo w kolejności narzuconej przez samo źródło, gdyż sprawy konieczne do omówienia wynikają jedna z drugiej. Ramy czasowe „Wykazu, zgodnie z nazwą zespołu akt, którego inwentarz dotyczy, to lata 1420–1797 (akta z 377 lat), ale ramy czasowe inwentarza, nie są ramami czasowymi znajdującego się w „Wykazie” spisu namiestników (!), ponieważ w części tabelki, znajdującej się na stronach oznaczonych numerami 16–18, w kolumnie trzeciej, czyli przeznaczonej do wpisania nazwisk namiestników, autor „Wykazu” niestety nie wpisał ani jednego nazwiska spośród sprawujących podówczas rządy namiestników – podówczas, czyli w latach 1532–1579, oraz w pierwszej części 1580 r.. Innymi słowy „Wykaz” przekazuje kompletny spis namiestników (imię, nazwisko, data) z lat 1420–1531 oraz drugiej części roku 1580 i z lat 1581–1797, czyli z okresu 328,5 lat (co stanowi ponad 87 % wszystkich lat istnienia urzędu namiestnika), a w latach 1532–1579, oraz w pierwszej części 1580 r., czyli w okresie 48,5 lat (co stanowi niespełna 13 % wszystkich lat), występuje częściowa luka – częściowa, ponieważ autor „Wykazu” pominął, ze swego punktu widzenia "jedynie" dane osobowe kilkudziesięciu namiestników, natomiast reszta "okienek" w tej części tabelki została uzupełniona, a więc znajduje się tam nie zaburzona ciągłość numeracji rzymskiej jednostek archiwalnych w pierwszej kolumnie, oraz ciągłość dat w czwartej kolumnie, odnoszących się do pominiętych namiestników i/lub archiwaliów w poszczególnych jednostkach archiwalnych, a to wskazuje na powód pominięcia owych, nie dopisanych namiestników, a więc przypomina, iż „Wykaz” to nie jest spis namiestników, tylko inwentarz jednostek archiwalnych, więc to numeracja i datacja jednostek archiwalnych musiały być wpisane obowiązkowo, od samego początku, do samego końca „Wykazu”, zaś towarzyszący temu spis nazwisk namiestników w kolumnie czwartej, pomimo szumnie brzmiącego tytułu ze strony o numerze 2 („Namiestnicy Ojczyzny Friulu”), był tylko dodatkiem pomocniczym, wobec czego autor „Wykazu”, zapewne nie dysponujący spisem nazwisk brakujących namiestników, nie zadał sobie trudu ich samodzielnego uzupełnienia i bez żalu pozostawił wolne miejsca na nazwiska, które może, ktoś, kiedyś wpisze, ale niestety nie wpisał. Z powyższym wiąże się jeszcze jedna kwestia, a mianowicie uwzględnione w owej połowicznej luce daty oraz numery rzymskie jednostek archiwalnych. Daty przekazane w owej części „Wykazu” zostały spisane wraz z przynależnymi do nich numerami rzymskimi jednostek archiwalnych i umieszczone w przypisie dodanym do znajdującej się w głębi LISTY NAMIESTNIKÓW (pomiędzy numerami 85 i 86) informacji, iż „W l. 1532–1 poł. 1580 źródło IT ASVe sygn. 153 nie wymienia żadnego namiestnika”, a przyczyną owego zamieszczenia jest obserwacja potocznie zwana analizą :-) Otóż, daty z kolumny czwartej, towarzyszące każdemu z wymienionych w kolumnie trzeciej namiestników, informują o tym, kiedy dany mężczyzna był namiestnikiem w taki sposób, iż data wpisana jest dokładnie na tej samej wysokości co nazwisko, jednak dla dużej części namiestników daty zostały tak wpisane w kolumnie czwartej, iż pod jedną datą na wysokości nazwiska znajduje się druga, o rok większa, a pod nią czasem nawet trzecia i czwarta data, również o rok większe od poprzednich, natomiast pod nazwiskiem namiestnika w kolumnie trzeciej, na tej samej wysokości co data druga, trzecia i czwarta, pozostało puste miejsce. Bo oto właśnie w ten sposób autor „Wykazu” poinformował czytelnika, w jakich latach dany namiestnik pełnił urząd, o czym niezbicie zaświadcza np. osoba już pierwszego spośród ośmiu dotychczas znanych namiestników nazwiskiem Giovanni Emo, o którym źródło drukowane wspomina, iż był on namiestnikiem dnia 8 IX 1479, natomiast w „Wykazie”, ten sam namiestnik Giovanni Emo, został wymieniony w kolumnie trzeciej, przy okazji trzech następujących po sobie jednostek archiwalnych, za każdym razem z trzema identycznymi datami wpisanymi do kolumny czwartej, z których pierwsza, zapisana równo na wysokości nazwiska Emo to 1478, a dopiero znajdująca się pod nią, druga data, to 1479, obok której, na tej samej wysokości co i ona, w kolumnie trzeciej, pod nazwiskiem namiestnika Emo, pozostało wolne miejsce, tak samo, jak obok trzeciej daty 1480, wpisanej pod dwiema wyżej wymienionymi (vide [s. 7] poz. LXII, LXIII, [s. 8] poz. LXIV). Dlatego wszystkie wpisane w LIŚCIE NAMIESTNIKÓW daty, w których poszczególne osoby sprawowały swój urząd, opierają się na powyższym założeniu, iż wolne miejsce pod nazwiskiem namiestnika w kolumnie trzeciej, któremu towarzyszy zapisana w kolumnie czwartej kolejna data, jest świadectwem, iż również tego roku ów mężczyzna był namiestnikiem. A z tym, znów łączą się dwie kolejne sprawy, spośród których pierwsza to dość oczywiste pytanie – ile lat trwała kadencja namiestnika, na co odpowiedź jest równie prosta – nie wiem, wydaje się, że dwa lata, bo tyle najczęściej dat występuje u namiestników, a jeśli dat jest więcej, jak w przypadku wspomnianego namiestnika Emo, czyli np. trzy, to z tego może płynąć wniosek, iż pełny rok był namiestnikiem tylko w roku drugim, a w pierwszym roku urzędował w drugiej połowie roku, a w trzecim w pierwszej, co w sumie daje pół roku, plus rok plus pół roku czyli dwa lata. Znajduje to również swoje potwierdzenie w kadencjach namiestników trwających cztery lata, bo to mogły być dwie kadencje pod rząd, a także wyjaśniałoby dlaczego koniec kadencji jednego urzędnika przypada na ten sam rok co początek kadencji jego następcy – bo pierwszy w danym roku kończył dwuletnią kadencję, a po jego ustąpieniu urząd obejmował tego samego roku jego następca. Ale skoro na obecnym etapie co do dwuletniej kadencji namiestników pewności mieć nie można, wobec czego pozostaje jeszcze jedna kwestia, a mianowicie wspomniany powyżej podział tabeli wg. jednostek archiwalnych, bo to ich początek oraz koniec określony jest w tabelce, która do ich obszerności została dostosowana przez podział poziomymi liniami, a z tego może płynąć kolejny wniosek, iż podział na jednostki archiwaliów wchodzących w skład zespołu, dla lat 1437–1531, z nielicznymi dwoma lub trzema wyjątkami, przebiega właśnie wg. kadencji każdego z namiestników z osobna, co ma w takim razie olbrzymie znaczenie dla wspomnianego powyżej okresu "kadencji bezimiennych" z l. 1532–1 poł. 1580, gdyż dzięki takiemu założeniu można określić lata sprawowania urzędu przez niemal każdego namiestnika odnalezionego w źródłach drukowanych, o których jest wiadomy choćby tylko jeden rok, w którym sprawował urząd, a także pokusić się o określenie przybliżonej liczby brakujących namiestników. I właśnie z tych powodów owe "kadencje bezimienne" zostały spisane wraz z przynależnymi do nich numerami rzymskimi jednostek archiwalnych i umieszczone w przypisie dodanym do znajdującej się w głębi LISTY NAMIESTNIKÓW (pomiędzy numerami 85 i 86) informacji, iż „W l. 1532–1 poł. 1580 źródło IT ASVe sygn. 153 nie wymienia żadnego namiestnika”, aby na przyszłość mogły posłużyć tak, jak mi posłużyły do określenia dat sprawowania urzędu przez Francesco Michiel’a, o którym źródło drukowane stwierdza, iż był namiestnikiem w styczniu 1553 (wpisany pod numerem 86, z latami 1552, 1553). Natomiast przybliżoną liczbę namiestników nie wymienionych w „Wykazie” należy szacować na ok. 30, gdyż samych "kadencji bezimiennych" jest 28, i choć jedna spośród nich nie posiada odnośnych dat, co wskazuje na wakat i daje liczbę ok. 27, a także pomimo, iż na dodatek odnalazłem dwóch spośród nie wymienionych w tym okresie namiestników (drugim jest Filippo Bragadeno z 1567), co by dawało liczbę ok. 25, jednak z powodu, iż dla dwóch ostatnich "kadencji" (co po odjęciu daje liczbę ok. 23), tzn. dwudziestej siódmej (jednostka archiwalna CLXXIX) oraz dwudziestej ósmej (CLXXX) autor „Wykazu” nie podał konkretnych lat, tylko lata przybliżone "pomiędzy 1565 a 1573" (właśnie w ten okres został wpisany w/w Filippo Bragadeno z 1567), oraz "pomiędzy 1573 a 1580", należy przez to rozumieć, iż w tym okresie "pomiędzy" liczącym w sumie 14 lat (bo kadencję Filippo Bragadeno już raz odjąłem powyżej), jak pokazują wszystkie "kadencje" z latami podanymi jako "pomiędzy" tym, a tym rokiem, które występują tylko raz i obejmują lata 2 poł. 1580–1634, liczba namiestników w tych okresach jest największa i wynosi po pięciu, sześciu, a nawet ośmiu namiestników, a więc do takich "kadencji" cudzysłów jest wyjątkowo na miejscu, podobnie, jak wspomniana powyżej liczba ok. 30 brakujących namiestników (14 lat "pomiędzy" podzielić przez prawdopodobne 2 lata jednej kadencji = 7 namiestników + liczba 23 namiestników z pierwszych "kadencji bezimiennych" = 30 plus słówko "ok."), a to w sumie daje nam całkowitą liczbę wszystkich namiestników Ojczyzny Friulu z l. 1420–1797 wynoszącą ok. 277 osób (245 podanych przez „Wykaz” + 2 których znalazłem dla okresu "kadencji bezimiennych" + ok. 30 brakujących z tego okresu = ok. 277), spośród których niniejsza LISTA NAMIESTNIKÓW wymienia 247 (czyli ok. 89 % wszystkich). Natomiast ostatnią istotną kwestią wiążącą się z datami są pojedyncze daty wpisywane przez autora „Wykazu” obok nazwisk namiestników i to, kwestia jak to odebrać, skoro zakłada się, iż kadencja namiestnika trwała załóżmy 2 lata. I tu niestety nie ma odpowiedzi ze względu na brak danych dotyczących tego wariantu, czy choćby jakiś wskazówek. Teoria głosi, iż zawsze mogło być i tak, iż z różnych powodów część namiestników składała urząd przed upływem pełnej, załóżmy dwuletniej kadencji, choć z drugiej strony należy pamiętać, iż mowa tu nie o jednym, czy dwóch namiestnikach, tylko o całkiem pokaźnej liczbie kilkudziesięciu namiestników, i to nie w jednym okresie, np. początkowym, gdy formowały się zasady funkcjonowania urzędu namiestnika Ojczyzny Friulu, które następnie mogły zostać zmienione, tylko o całym okresie istnienia tego urzędu, w związku z czym, można się spodziewać, iż pojedyncze lata wymienione w „Wykazie” są niepełne, bo np. z lat brakujących nie zachowały się archiwalia wchodzące w skład zespołu, który „Wykaz” opisuje, czyli spodziewać się, iż z czasem, wraz z napływem innych źródeł, lata pojedyncze mogą ulegać poszerzeniu o lata pominięte, a do tego czasu zaspokoić się pojedynczymi, które przecież i tak pokazują, iż w roku tym a tym dany osobnik namiestnikiem był. Kwestią nic nie wnoszącą do datowania jest cykl klamerek rozpoczynający się w „Wykazie” od poz. CCXIII [s. 23] (na LIŚCIE od numeru 169 z 1683), kontynuowany aż do samego końca spisu, czyli do roku 1797 (do poz. CCXLIV [s. 27]), ale ponieważ, jako się rzekło, nic on nie wnosi, dlatego tu o nim jedynie wspominam, a opis i wnioski dodaję w przypisie do daty 1683 pod numerem 169. Natomiast z kwestii ogólnych i istotnych została jeszcze jedna, występująca w pewnym związku z powyższymi, a mianowicie wiarygodność „Wykazu, czyli podawanych w nim informacji dotyczących namiestników – otóż, potwierdziły ją dotychczas zgromadzone informacje o pięciu spośród ośmiu znanych z opracowań drukowanych namiestnikach Friuli. Dlaczego "tylko" pięciu, a nie ośmiu? Dlatego, iż dwóch znanych z opracowań namiestników pochodzi właśnie z okresu "kadencji bezimiennych" (Francesco Michiel z 1553 i Filippo Bragadeno z 1567), a więc nie było z czym ich porównać, natomiast ostatni, ósmy namiestnik, którego także nie da się zweryfikować w odniesieniu do „Wykazu” to namiestnik z 1627, którego imię i nazwisko, drukowane źródło, które o nim wspomina, również raczyło przemilczeć, wobec czego również nie ma jak porównać namiestnika N.N. z 1627 ze znanymi z imienia i nazwiska wymienionymi w „Wykazie”, a nawet wskazać jakie dane osobowe kryją się pod owym "N.N.", gdyż jak na złość „Wykaz”, obok nazwisk namiestników z lat 1580–1634, jak to już powyżej zostało wspomniane, wyjątkowo zamiast konkretnej datacji, czyli "imię, nazwisko, rok", jak to ma miejsce w latach 1420–1531 oraz 1635–1797, podaje datację przybliżoną, zapisaną "pomiędzy" tym, a tym rokiem. W związku z czym, za sprawą powyższych niedostatków, dwóch leżących po stronie „Wykazu” (brak nazwisk z l. 2 poł. 1580–1634) i jednego po stronie opracowania drukowanego (N.N.), zweryfikować można było tylko pięciu urzędników, spośród siedmiu w pełni znanych i ósmego N.N., a efekt owej "konfrontacji" to potwierdzenie wiarygodność „Wykazu”, co do dat, imion i nazwisk, i prawdę powiedziawszy właśnie od tego zacząłem obwąchiwanie „Wykazu”, bo tylko po upewnieniu się, że mam przed oczami wiarygodne źródło, mógłbym zadać sobie trud wypisania 245 namiestników z rękopisu, co niniejszym zrobiłem. Rękopis – to ostatnia kwestia wymagająca omówienia, bo z niej wypływa kilka metod przyjętych w konstrukcji LISTY NAMIESTNIKÓW. Charakter pisma autora „Wykazu” jest b. ładny i czytelny, zazwyczaj, bo zdarza się kilka miejsc, w których należało chwilę się zastanowić "co autor miał na myśli", a także kilka takich, przy których można by się zastanawiać nawet po kilka godzin, a i tak nic pewnego się o napisanym nazwisku nie powie. Dlatego, dla kilku nazwisk, co do których odczytu mam wątpliwości, zastosowałem kursywę, by zaakcentować brak pewności. A wszystko wynika m.in. z różnorodnych form stosowanych przez autora „Wykazu” poszczególnych liter, żeby tu tylko wspomnieć o "z" pisanym w formie współczesnej i "z" "długim", czyli zaopatrzonym w ogonek taki, jaki ma np. litera "g", albo "krótkim" i "długim" "F" i "f", a także miejscami bardzo podobnymi do siebie "M" i "N", oraz "B" i "R". Natomiast druga, znacznie ważniejsza pamiątka po autorze „Wykazu” to stosowanie regionalnych odpowiedników niektórych imion, oraz popełniane przez niego literówki, zwykle w imionach, ale czasem także w nazwiskach, a także celowe skracanie imion, dla pomieszczenia w jednej linijce imienia i nazwiska, co zwykle odbywało się przez obcinanie końcówek imion, zapisaniu tylko jednej z dublujących się liter (np. „Tommaso”) albo zastosowanie, identycznie do łaciny, fali nad częścią słowa, z którego środka wycięty został określony fragment (np. „Francesco”), a czasem pod postacią pierwszej sylaby zakończonej kropką. Wobec czego, co do błędów (przypadkowych) i "błędów" (celowych) w imionach, nie ingerowałem w tekst autora „Wykazu”, a jedynie czasem wspominałem o współczesnej, prawidłowej pisowni w przypisie. W związku z czym formy imion, zresztą podobnie do nazwisk, znajdujące się na LIŚCIE NAMIESTNIKÓW, to w miarę wierna w stosunku do oryginału, wersja rękopisu „Wykazu”, tyle, że zapisana czcionką, natomiast jedyny wyjątek jaki zrobiłem, to celowo stosowane przez autora rękopisu skróty imion, które zostały sprowadzone do sylaby zakończonej kropką, oraz imię Giovanni. Skróty imion, na LIŚCIE zastąpiłem pełnymi formami podanymi zgodnie ze współczesną pisownią, o czym za każdym razem informowałem w przypisie, gdzie również, obowiązkowo podałem zastosowany przez autora „Wykazu” skrót, a wszystko to dlatego, aby nie zakłócać owymi skrótami czytelnej formy, jaką przyjęła LISTA podająca daty, imiona i nazwiska, wszystkie w pełnej, czytelnej formie. I właśnie z tego powodu podawałem imię Giovanni w kwadratowym nawiasie „[Giovanni]”, wszędzie tam, gdzie w rękopisie imię to, nie zostało w "czytelnej" formie zastosowane – "czytelnej", to znaczy takiej, którą widząc, można odszyfrować, co się pod nią kryje, a do takich "nieczytelnych" form należy regionalna wersja imienia Giovanni, zapisana w rękopisie jako „Zuanne” lub „Zuane”, a czasem „Zuanni” lub „Zuani”, którą z lubością autor rękopisu stosował. Dlatego, w każdym przypadku występowania w „Wykazie” którejś z powyższych form regionalnego odpowiednika imienia Giovanni, z premedytacją zastępowałem ją formą czytelną w kwadratowym nawiasie „[Giovanni]”, a następnie informowałem o wszystkim w przypisie, nie podając tam formy znajdującej się w rękopisie, również z premedytacją, bo wiedziałem, iż przy takiej ilości "Zuanni'ch", konieczne będzie wspomnieć o tym w niniejszym przypisie, co i przed chwilą się stało. Przy tej okazji należy także dodać, iż wspomniane powyżej bogactwo celowo lub przypadkowo "okaleczonych" imion, podobnie jak literówki w nazwiskach, postarałem się oddać w całej krasie, bez własnej ingerencji, za wyjątkiem wspomnianych powyżej "Zuanni'ch" oraz jednosylabowych skrótów imion, a wszystko to dlatego, iż tak nakazuje, tyle logika, co i pokora wobec wziętego na warsztat tekstu, a jeśli ktoś jeszcze się nie domyślił o co mi chodzi, to spieszę z wyjaśnieniem – na „Wykazie” opiera się 98 % całej LISTY NAMIESTNIKÓW, czyli podane w niej informacje o 245 namiestnikach, a tylko w przypadku pięciu spośród nich, na innych, dodatkowych, drukowanych źródłach. Dlatego materiał, którym dysponuję to tak naprawdę niemal wyłącznie „Wykaz”, który jest – no, czym? – a no rękopisem (!), a nie wydrukowanym opracowaniem naukowym, które przeszło korektę autora i/lub recenzentów, a do tego rękopisem, który, jak to powyżej zaakcentowałem, poświęcony jest nie namiestnikom, pomimo szumnego tytułu ze strony o numerze 2, tylko jednostkom archiwalnym, dla których dane osobowe namiestników to tylko dodatek, możliwy, acz nie konieczny. W związku z czym, nie mając materiałów pozwalających zweryfikować informacje o 240 namiestnikach, o których wiadomości przekazuje tylko rękopis, w dodatku, jak to także już wspomniałem powyżej wiarygodny, pozostaje mi, albo podać dane owych 240 namiestników zgodnie z tym, co o nich przekazuje niedoskonały, pełen literówek, skrótów, regionalnych odpowiedników imion, w jednym miejscu obarczony połowiczną luką, a w drugim datowaniem "pomiędzy" archiwalny rękopis z 1863, albo zrobić jego swobodną adaptację literacką, beletrystyczną parafrazę, albo biblijną przypowieść, czy co tam jeszcze kto chce, bo właśnie tak będzie wyglądać i takie będzie mieć znaczenie każda, ewentualnie wprowadzona zmiana informacji podanych przez „Wykaz” BEZ OPARCIA NA ŹRÓDŁACH, a jedynie na własnej tzw. wiedzy, co czasem bywa niewiedzą, bujnej wyobraźni, albo na fali chodzenia "na skróty", "na łatwiznę", "po łebkach", bo właśnie na takich "chwytach" m.in. opiera się tzw. "literatura piękna". Dlatego też, pomimo, iż imię dostałem na cześć Pana Mickiewicza, lauru pierwszeństwa postanowiłem Mu tym razem jeszcze nie odbierać i wykorzystując „Wykaz” do napisania LISTY NAMIESTNIKÓW ograniczyłem się o niemal do przepisania, niemal jota w jotę, niemal wszystkiego co mi autor „Wykazu” dostarczył, a swe "uczone" dywagacje, jeśli takowe się pojawiały, poupychałem we przypisach, bo ja tu nie autor, tylko skryba jestem i swoje miejsce znam! A dla niedowiarków jako przykład przywołam właśnie tych pięciu namiestników, o których wspominają źródła drukowane, poczynając znów od pierwszego z nich nazwiskiem Giovanni Emo z dnia 8 września Roku Pańskiego 1479, bo! Bo to właśnie dzięki podaniu przez źródło drukowane jego imienia w pełnej, oficjalnej, powszechnie znanej wersji „Giovanni”, zamiast zastosowanej przez autora „Wykazu” wersji „Zuanne”, skłonny byłem do konsekwentnego pozamieniania wszystkich "Zuanni'ch" na "[Giovanni'ch]", i gdyby nie ta informacja ze źródła drukowanego, to by nawet nie było o czym gadać i pozostały by na LIŚCIE NAMIESTNIKÓW wyłącznie wszystkie wersje regionalne, tak, jak to się dzieje z innymi imionami, o których "wiem, ale nie powiem", czyli nie zamienię ich dawnych, dziś już nie stosowanych, albo regionalnych wersji, na oficjalny odpowiednik, bo brak jest dowodu w źródłach drukowanych, więc jaką mam mieć pewność że dokonam słusznej zamiany, albo prawidłowo uzupełnię wg. mnie literówkę w imieniu czy nazwisku (?), która przecież wcale nią być nie musi (!). Dlatego identycznie postąpiłem z literówkami alias błędami w nazwiskach owych pięciu namiestników, jak choćby w przypadku Agostino de Mula spod numeru 81 (z 1525, 1526), którego dane osobowe „Wykaz” podaje jako „Agostin de Mulla”, o czym wspominam uczenie w przypisie, ale na LIŚCIE używam wersji pochodzącej ze źródła drukowanego, czyli „Agostino de Mula”, na co również wskazałem w przypisie. I w ten sposób potraktowałem wszystkich pięciu, spośród dwustu czterdziestu pięciu namiestników podawanych przez „Wykaz”, których dane mogłem zweryfikować w źródłach drukowanych. A z powyższego wynika ostatnia związana z korzystaniem z „Wykazu” kwestia, a mianowicie potraktowanie owego źródła – wg. mnie wiarygodnego, ale na tyle niedoskonałego, że aż "rękopisu", a więc bardzo przydatnego, ale wyłącznie w charakterze szkicu do dopiero powstającego portretu zbiorowego "Wymarsz straży nocnej" złożonego z ok. 277 postaci namiestników, spośród których pięć naszkicowanych postaci własnoręcznie pomalowałem wiadomościami ze źródeł drukowanych, wraz z poprawionymi konturami szkicu („[Giovanni]” zamiast „Zuanne”, „Agostino de Mula” zamiast „Agostin de Mulla”), co się każdemu artyście w szale twórczym zdarzyć może :-), a dwóch innych z "kadencji bezimiennych" (Francesco Michiel z 1553 i Filippo Bragadeno z 1567) domalowałem w miejscu, do którego szkic nie sięga (w "kadencjach bezimiennych") pozostawiając liczącą ok. 13 % lukę. Innymi słowy – „Wykaz” dał nam bardzo cenne ramy, kolejność i wskazówki co do imienia, nazwiska i dat, w związku z czym mamy już miejsce, w które można wpisywać (domalowywać), każdego z odnalezionych w innych źródłach namiestników. A więc – Panie, Panowie – do roboty! Ja, czyli skryba, swoje już zrobiłem! :-) A nawet jeszcze więcej, bo w przypisach zamieściłem w następującej kolejności: (1) tytuł źródła, jego sygn., numer strony podany w nawiasie kwadratowym ponieważ jest to numer w rękopisie, inny niż numeracja "folio" albo idąca w jej ślad numeracja wszystkich stron, pozycja, czyli numer łaciński jednostki archiwalnej podany w takiej postaci, w jakiej to zrobił autor „Wykazu”, numer arabski w nawiasie, precyzujący, która to osoba z kilku wymienionych w danej jednostce archiwalnej, zaś brak numeru arabskiego zdradza, iż w danej jednostce wymieniony został tylko jeden namiestnik, (2) wszystkie wyżej wspomniane uwagi dotyczące zapisu imienia i nazwiska w „Wykazie”, włącznie ze wszystkimi (istotnymi z punktu widzenia przedstawianej w LIŚCIE treści) skreśleniami, np. nazwisk, z informacją o tekście dopisanym obok skreślonego, (3) nasuwające się przy okazji danego namiestnika wnioski, spostrzeżenia lub domniemania, głównie w stylu „być może tożsamy z tym a tym powyżej wymienionym pod numerem takim a takim namiestnikiem”, albo „być może tożsamy z tym a tym, który w latach tych a tych zajmował stanowisko weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma”, co kończyłem wskazaniem źródła, (4) wiadomości biograficzne, dla każdego z powyżej wspomnianych ośmiu namiestników wymienianych w źródłach drukowanych, a więc to, o czym w odniesieniu do danego namiestnika, na jego temat przekazuje źródło drukowane, co w przypisie uwypukliłem zaczynającym się od wytłuszczonych słów „O namiestniku tym a tym wspomina źródło takie a takie”, dwukropek, i zapodałem streszczenie owej informacji, natomiast o tym, iż taka wzmianka znajduje się w przypisie, a więc także, że dany namiestnik został zweryfikowany i potwierdzony w źródłach drukowanych, informuje na LIŚCIE NAMIESTNIKÓW również wytłuszczone imię i nazwisko, (5) linki do znajdującego się na Wikipedia biogramu owego namiestnika, albo opisu rodziny o tym samym nazwisku co i namiestnik, która rzecz jasna pochodziła z Rep. Weneckiej, albo do opisanego na stronie internetowej Archivio di Stato di Venezia (Archiwum Państwowe Weneckie) zasobu archiwalnego dotyczącego rodziny o nazwisku identycznym z nazwiskiem namiestnika, przy czym należy pamiętać, iż powodem dodania tych linków dotyczących rodzin jest wyłącznie identyczne nazwisko, nie zaś pewność, że to rodzina owego namiestnika. To tyle, że tak powiem "tytułem wstępu" :-) Wydaje mi się, że dość szczegółowo wyjaśniłem wszystkie najważniejsze sprawy związane z korzystaniem z niniejszej LISTY, a więc, co z czego wynika i dlaczego tak, a nie inaczej wygląda, ale oczywiście, gdyby ktoś miał jakoweś wątpliwości, zapytania, komentarze (najlepiej pochlebne :-), przypisy, wskazania, odsyłacze, glosy i t.p., to "forum dyskusyjne" na końcu owej "dyskusji" czeka, a ja w miarę możliwości postaram się odpowiedzieć, może coś zmienić albo przeredagować w związku z jakimś mądrym głosem.
  181. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] pozycja I (1). Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [53]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [54], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [55].
  182. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. I (2). Rodzina Loredan (IT ASVe) [56].
  183. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. I (3). Rodzina Trevisan (IT ASVe) [57].
  184. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. II (1); imię podane w skrócie podobnym do łac. „Francesco” z falą nad końcówką imienia.
  185. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. II (2); imię podane w skrócie podobnym do łac. „Francesco” z falą nad końcówką imienia. Opis rodziny Bembo na it.wikipedia (włos.) [58].
  186. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. III. Rodzina Sanudo (IT ASVe) [59], opis Archivio Sanudo (IT ASVe) [60].
  187. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. IV (1).
  188. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. IV (2). Opis rodziny Dandolo na it.wikipedia (włos.), z drzewem genealogicznym [61]. Rodzina Dandolo (IT ASVe) [62].
  189. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. IV (3). Być może tożsamy z w/w Giacomo Trevisan’em spod numeru 3 z 1422 roku. Rodzina Trevisan (IT ASVe) [63].
  190. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. V. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [64]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [65], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [66], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [67].
  191. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. VI.
  192. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. VII (1).
  193. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. VII (2); imię podane w skrócie podobnym do łac. „Francesco” z falą nad końcówką imienia. Opis rodziny Barbarigo na it.wikipedia (włos.) [68]. Rodzina Barbarigo (IT ASVe) [69], [70].
  194. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. VIII (1). Być może tożsamy z w/w Vital'em Miani'm spod numeru 7 z 1427 roku.
  195. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. VIII (2).
  196. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 2] poz. IX; imię zdaje się być skróconym imieniem „Vittorio”, czyli Wiktor. Rodzina Bragadin (IT ASVe) [71].
  197. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. X.
  198. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XI. Być może tożsamy z w/w Fantin'em Viaro spod numeru 12 z 1433 roku.
  199. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XII (1). Rodzina Duodo – szkic opisu na it.wikipedia (włos.) [72].
  200. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XII (2).
  201. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XIII.
  202. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XIV.
  203. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XV (1).
  204. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XV (2); imię podane w skrócie podobnym do łac. „Francesco” z falą nad końcówką imienia. W jego biogramie (Francesco Barbaro, 1390 Venezia–1454 Venezia) na it.wikipedia (włos.) urząd namiestnika Friuli (luogotenente del Friuli), który miał sprawować w 1448, nazwany został innymi, acz w pełni odpowiadającymi w j. włoskim słowami „governatore generale del Friuli” (gubernator/namiestnik naczelny Friuli) [73]. Opis rodziny Barbaro na it.wikipedia (włos.) [74].
  205. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XVI. Rodzina Bernardo (IT ASVe) [75], rodzina Bernardo Giauna (IT ASVe) [76].
  206. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XVII. Być może tożsamy z w/w Fantin'em Viaro spod numeru 12 z 1433 roku, i/lub Fantin'em Viaro spod numeru 18 z 1440 roku.
  207. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XVIII. Rodzina Loredan (IT ASVe) [77].
  208. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XIX. Rodzina Trevisan (IT ASVe) [78].
  209. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 3] poz. XX. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [79]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [80], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [81], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [82].
  210. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 4] poz. XXI, XXII. Opis rodziny Barbarigo na it.wikipedia (włos.) [83]. Rodzina Barbarigo (IT ASVe) [84], [85].
  211. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 4] poz. XXIII, XXIV. Rodzina Bernardo (IT ASVe) [86], rodzina Bernardo Giauna (IT ASVe) [87].
  212. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 4] poz. XXV, XXVI, XXVII, XXVIII. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [88]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [89], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [90], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [91].
  213. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 4] poz. XXIX. Opis rodziny Pasqualigo na it.wikipedia, z drzewem genealogicznym (włos.) [92]. Rodzina Pasqualigo (IT ASVe) [93].
  214. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 4] poz. XXX, XXXI.
  215. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 4] poz. XXXII, [s. 5] poz. XXXIII, XXXIV. Opis rodziny Marcello na it.wikipedia (włos.) [94].
  216. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 5] poz. XXXV, XXXVI, XXXVII. Możliwe, iż był to Niccolò Marcello (ok. 1399–1 XII 1474), w l. 1473–1474 doża wenecki, w którego biogramie na it.wikipedia czytamy, w części poświęconej wcześniejszemu niż urząd doży etapowi kariery/życia, iż „prima di assumere diversi importanti incarichi al servizio della Serenissima, in particolare a Brescia, Verona e Udine” („przedtem przyjął wiele ważnych zadań w służbie Najjaśniejszej [Rep. Weneckiej], w szczególności w Brescia, Verona i Udine”) (włos.) [95]. Opis rodziny Marcello na it.wikipedia (włos.) [96].
  217. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 5] poz. XXXVIII, XXXIX (1). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [97]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [98], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [99], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [100].
  218. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 5] poz. XXXIX (2), XL. Opis rodziny Gradenigo na it.wikipedia (włos.) [101]. Rodzina Gradenigo di Rio Marin (IT ASVe) [102].
  219. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 5] poz. XLI, XLII.
  220. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 6] poz. XLIII, XLIV , XLV. Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [103]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [104], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [105].
  221. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 6] poz. XLVI, XLVII.
  222. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 6] poz. XLVIII, XLIX. Opis rodziny Bembo na it.wikipedia (włos.) [106].
  223. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 6] poz. L, LI. Opis rodziny Malipiero na it.wikipedia (włos.) [107]. Rodzina Malipiero (IT ASVe) [108].
  224. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 7], LII, LIII, LIV. Rodzina Lando (IT ASVe) [109].
  225. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 7] poz. LV, LVI, LVII, LVIII. Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [110]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [111], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [112].
  226. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 7] poz. LIX, LX, LXI.
  227. Daty wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 7] poz. LXII, LXIII, [s. 8] poz. LXIV.
  228. Imię i nazwisko wg. Santuario Basilica Madonna delle Grazie, [broszura z Santuario Madonna delle Grazie; bez aut.], [Udine, bez daty wyd.], oraz portalu sirpac–fvg, a także „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 7] poz. LXII, LXIII, [s. 8] poz. LXIV, przy czym w ostatnim źródle imię podane jest w formie regionalnego odpowiednika „Zuanne”. O namiestniku Giovanni'm Emo wspomina Santuario Basilica Madonna delle Grazie, [broszura z Santuario Madonna delle Grazie; bez aut.], [Udine, bez daty wyd.]: wg. tradycji, dnia 8 IX 1479 przekazał on dla kościoła w Udine, ofiarowaną przez sułtana Mahometa II, ikonę „Madre di Dio” (przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem), lepiej znana pod nazwą „Beata Vergine delle Grazie” („Przenajświętsza Panna Maria Łaskawa”), która dziś znajduje się w zbudowanej na miejscu owego kościoła Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie (hist. wspomniana przy opisie bazyliki w "VII. PIAZZA PRIMO MAGGIO i okolice"). Najprawdopodobniej jest to wspomniany w opisie rodziny Emo na it.wikipedia (włos.) Giovanni Emo (zm. 1483), polityk i wojskowy, którego portret namalował Giovanni Bellini [113].
  229. Fot. i opisy z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginały dzieł znajdują się w Udine w Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie.
  230. Lorenzo Bianchini'ego (1825–1892) wymienia pierwszy z KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) dotyczących Chiesa di San Quirino vescovo e martire, jako jednego z autorów obrazów zdobiących wnętrze świątyni – Chiesa di San Quirino vescovo e martire opisany jest w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI", przy Via Gemona [pomiędzy nr 18 a nr 92].
  231. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 8] poz. LXV, LXVI, LXVII, LXVIII.
  232. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 8] poz. LXIX, LXX, LXXI. Rodzina Trevisan (IT ASVe) [114].
  233. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 8] poz. LXXII, LXXIII, [s. 9] poz. LXXIV, LXXV.
  234. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 9] poz. LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [115]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [116], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [117], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [118].
  235. Daty wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 9] poz. LXXXI, LXXXII, LXXXIII.
  236. Imię i nazwisko wg. Udine [w] Welcome in F.V.G., nr 8 (wiosna 2007), ss. 10, 11, 13, zaś „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 9] poz. LXXXI, LXXXII, LXXXIII, podaje imię „Tommaso” z dwiema literami „m”, czyli tak, jak obenie pisze się prawidłowo, tylko za pierwszym razem (pod nr LXXXI), a w dwóch pozostałych przypadkach tylko z jednym „m” jako „Tomaso”, natomiast nazwisko we wszystkich trzech rubrykach tylko z jedną literą „p” jako „Lipomano”. O namiestniku Tommaso Lippomano wspomina Udine [w] Welcome in F.V.G., nr 8 (wiosna 2007), ss. 10, 11, 13: na jego zlecenie, na Wzgórzu Zamkowym zbudowany został w 1487 Porticato del Lippomano zw. też Loggia del Lippomano (opisany poniżej, wśród zabudowy Wzgórza Zamkowego).
  237. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 9] poz. LXXXIV (1), [s. 10] poz. LXXXV (1).
  238. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 9] poz. LXXXIV (2), [s. 10] poz. LXXXV (2).
  239. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 10] poz. LXXXVI. Rodzina Vendramin (IT ASVe) [119].
  240. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 10] poz. LXXXVII, LXXXVIII, LXXXIX. Rodzina Bragadin (IT ASVe) [120].
  241. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 10] poz. XC, XCI, XCII. Rodzina Barbo (IT ASVe) [121].
  242. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 10] poz. XCIII, XCIV, XCV. Rodzina Vendramin (IT ASVe) [122].
  243. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 11] poz. XCVI, XCVII, XCVIII.
  244. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 11] poz. XCIX, C, CI. Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [123]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [124], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [125].
  245. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 11] poz. CII, CIV, CIV.
  246. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 11] poz. CV, [s. 12] poz. CVI, CVII, CVIII. Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [126]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [127], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [128].
  247. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 12] poz. CIX, CX, CXI, CXII; imię w rubryce nr CX podane w skrócie podobnym do łac. „Domenico” z falą nad końcówką imienia.
  248. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 12] poz. CXIII, CXIV. Rodzina Loredan (IT ASVe) [129].
  249. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 12] poz. CXV, CXVI. Rodzina Trevisan (IT ASVe) [130].
  250. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 12] poz. CXVII, [s. 13] poz. CXVIII, CXIX; imię zostało zapisane, za każdym razem inaczej – w rubryce nr XCVII „Baldassar”, w rubryce nr CXVIII „Baldassare”, a dopiero w ostatniej nr CXIX w prawidłowej formie „Baldassarre”, czyli Baltazar. Rodzina Trevisan (IT ASVe) [131].
  251. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 13] poz. CXX, CXXI, CXXII, CXXIII.
  252. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 13] poz. CXXIV, CXXV, CXXVI; w rubryce nr CXXIV i CXXV imię podane w skrócie podobnym do łac. „Francesco” z falą nad końcówką imienia.
  253. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 13] poz. CXXVIII, [s. 14] poz. CXXIX; w obu rubrykach niewielka różnica w zapisie nazwiska – pod nr CXXVIII z jednym „p” jako „Capello”, a pod nr CXXIX z dwoma jako „Cappello”.
  254. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 14] poz. CXXX, CXXXI, CXXXII. Rodzina Loredan (IT ASVe) [132].
  255. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 14] poz. CXXXIII. Opis rodziny Gradenigo na it.wikipedia (włos.) [133]. Rodzina Gradenigo di Rio Marin (IT ASVe) [134].
  256. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 14] poz. CXXXIV. Być może nazwisko jest przekręconą formą nazwiska rodziny „Donà”, której dotyczący zasób archiwalny znajduje się w IT ASVe – porównaj [135].
  257. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 14] poz. CXXXV. Rodzina Trevisan (IT ASVe) [136].
  258. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 14] poz. CXXXVI. Opis rodziny Badoer na it.wikipedia (włos.) [137]. Rodzina Badoer (IT ASVe) [138], [139], [140].
  259. Daty wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 14] poz. CXXXVII.
  260. Imię i nazwisko wg. Roberto Tirelli, Muzzana nella storia tra XIV e XVI secolo, [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 72, oraz „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 14] poz. CXXXVII. O namiestniku Lunardo Emo wspomina Roberto Tirelli, Muzzana nella storia tra XIV e XVI secolo, [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 72: zgodnie z treścią notatki (łac.–włos.) z 25 X 1515, namiestnik Lunardo Emo nakazał bezzwłocznie zwolnić ze wszystkich podatków całą najbiedniejszą ludność Muzzana del Turgnano poszkodowaną podczas niedawnych działań wojennych – najbardziej dotkniętych dożywotnio, mniej poszkodowanych na 15, a jeszcze inni na 10 lat. Zachodzi prawdopodobieństwo, iż namiestnik Lunardo Emo to wspomniany w pl.wikipedia Leonardo di Giovanni Emo, który miał w 1509 zakupić ziemię, na której następnie Leonardo di Alvise Emo kazał wznieść Villa Emo wg. projektu Andrea Palladio, co zgadzało by się chronologicznie, a także dawało podstawy do podejrzeń, iż ojcem namiestnika Lunardo mógł być poprzedni namiestnik (z 8 IX 1479) Giovanni Emo, bo "Leonardo di Giovanni Emo" to "Leonard [syn] Jana Emo" (podobnie do j. rosyjskiego, w którym brzmiało by to "Leonard Janowicz Emo"), a jak wiadomo rody patrycjuszowskie i arystokratyczne charakteryzowała "dziedziczność" urzędów (syn rajcy zostawał rajcą, syn wojewody wojewodą, syn papieża kardynałem, a syn namiestnika namiestnikiem) (vide [141]). Opis rodziny Emo na it.wikipedia (włos.) [142].
  261. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 15] poz. CXXXVIII. Rodzina Corner (IT ASVe) [143], rodzina Corner di S. Polo e di S. Maurizio della Ca' Granda [144].
  262. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 15] poz. CXXXIX; imię w prawidłowej pisowni współczesnej powinno przedstawiać się jako „Lazzaro”, czyli Łazarz. Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [145]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [146], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [147].
  263. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 15] poz. CXXXX, CXLI. Rodzina Donà alla Maddalena (IT ASVe) [148], rodzina Donà di riva di Biasio [149].
  264. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 15] poz. CXLII.
  265. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 15] poz. CXLIII. Opis rodziny Bon na it.wikipedia (włos.) [150].
  266. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 15] poz. CXLIV, CXLV.
  267. Daty wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 16] poz. CXLVI.
  268. Imię i nazwisko wg. La Rocca di Monfalcone e il suo Museo, [broszura Museo Paleontologico prowadzonego przez Gruppo Speleologico Monfalconese A. D. Fante w Monfalcone, bez aut., roku i miejsca wyd.], natomiast wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 16] poz. CXLVI, imię i nazwisko zapisane jest z niewielką zmianą jako „Agostin de Mulla”. O namiestniku Agostino de Mula wspomina La Rocca di Monfalcone e il suo Museo, [broszura Museo Paleontologico prowadzonego przez Gruppo Speleologico Monfalconese A. D. Fante w Monfalcone, bez aut., roku i miejsca wyd.]: w 1525, dzięki trosce Giovanni'ego Diedo pełniacego urząd weneckiego Podesty Monfalcone, oraz namiestnika Agostino de Mula, przeprowadzono ważne prace adaptujące dziś niewielką Rocca (Twierdza) wznoszącą się na wzgórzu sąsiadującym z centrum Monfalcone, do jeszcze skuteczniejszej obrony przed ogniem wojsk nieprzyjaciela, które, jak wiadomo, polegały na przebudowie i powiększeniu fundanentów kamiennej, wieży fortecy na planie kwadratu, aby móc przechowywać w niej proch armatni [fot. (twierdza) [151], o czym informuje zachowany napis wyryty na kamiennej płycie umieszczonej nad wejściem do owej wieży (a w jej wnętrzu obecnie znajduje się Museo Paleontologico prowadzone przez Gruppo Speleologico Monfalconese, któremu poświęcona jest broszura, z której pochodzi powyższa inf.).
  269. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 16] poz. CXLVII, CXLVIII.
  270. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 16] poz. CXLIX, CL.
  271. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 16] poz. CLI. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [152]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [153], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [154], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [155].
  272. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 16] poz. CLII. Opis rodziny Barbaro na it.wikipedia (włos.) [156].
  273. Zestawienie 28 "kadencji" bezimiennych z lat 1532–1580, z dodaniem w nawiasach kwadratowych stron źródła, oraz dwóch znanych namiestników z tego okresu, których, prócz tego, obejmuje LISTA pod numerami 86 i 87: (1) CLIII (1532), [s. 16], (2) CLIV (1533, 1534 – lata przekreślone i poprawione na 1546, 1547), [s. 16], (3) CLV (1535), [s. 16], (4) CLVI (1535), [s. 17], (5) CLVII (1537, 1538), [s. 17], (6) CLVIII (1538, 1539), [s. 17], (7) CLIX (1539, 1540, 1541), [s. 17], (8) CLX (1541, 1542, 1543), [s. 17], (9) CLXI (1543, 1544, 1545), [s. 17], (10) CLXII (1545, 1546), [s. 17], (11) CLXIII (1545, 1546), [s. 17], (12) CLXIV (pusto), [s. 17], (13) CLXV (1547, 1548), [s. 17], (14) CLXVI (1549, 1550), [s. 17], (15) CLXVII (1551), [s. 18], (16) CLXVIII (1552, 1553), [s. 18] [styczeń 1553 Francesco Michiel], (17) CLXIX (1554), [s. 18], (18) CLXX (1555, 1556), [s. 18], (19) CLXXI (1557, 1558), [s. 18], (20) CLXXII (1558), [s. 18], (21) CLXXIII (1559, 1560), [s. 18], (22) CLXXIV (1559, 1560), [s. 18], (23) CLXXV (1560, 1561), [s. 18], (24) CLXXVI (1562, 1563), [s. 18], (25) CLXXVII (1563, 1564), [s. 18], (26) CLXXVIII (1564, 1565), [s. 18], (27) CLXXIX (pomiędzy 1565 a 1573), [s. 18] [20 VIII, 22 VIII 1567 Filippo Bragadeno], (28) CLXXX (pomiędzy 1573 a 1580), [s. 18].
  274. Lata urzędowania podane wg. "kadencji bezimiennych" z l. 1532–1580 w „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 18] poz. CLXVIII.
  275. Imię i nazwisko wg. Abbazia di Summaga, [broszura wyd. Gruppo di ricerca sull'Abbazia di Summaga], [Portogruaro, bez roku wyd.], s. 3. O namiestniku Francesco Michiel'u wspomina Abbazia di Summaga, [broszura wyd. Gruppo di ricerca sull'Abbazia di Summaga], [Portogruaro, bez roku wyd.], s. 3: w styczniu 1553 stawiwszy się przed obliczem Senatu Rep. Weneckiej namiestnik Francesco Michiel wyliczał wszystkie opactwa znajdujące się na terenie Ojczyzny Friulu: "Rosazo" (czyli słynna Abbazia di San Pietro di Rosazzo), "Sumaga" (czyli Abbazia di Summaga, następnie skasowane po śmierci 22 I 1799 ostatniego opata), "Sesto" (czyli Abbazia di Sesto al Reghena), a także "Mozo" ("chwilowo" niezidentyfikowane :-). Opis rodziny Michiel na it.wikipedia (włos.) [157]. Rodzina Michiel (IT ASVe) [158].
  276. Rok urzędowania podany wg. Benvenuto Castellarin, In principio..., [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, ss. 59–60, po konfrontacji z "kadencjami bezimiennymi" z l. 1532–1580 w „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 18] poz. CLXXIX.
  277. Imię i nazwisko wg. Benvenuto Castellarin, In principio..., [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 60. O namiestniku Filippo Bragadeno wspomina Benvenuto Castellarin, In principio..., [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, ss. 59–60: dnia 20 VIII 1567 urzędnicy z Muzzana del Turgnano skierowali do namiestnika Filippo Bragadeno pismo w sprawie wyroku wydanego przez hrabiego Francesco di Colloredo (dzierżącego dziedziczną jurysdykcję sądową, karną i cywilną, w Muzzana del Turgnano), a w odpowiedzi namiestnik przesłał do Muzzana del Turgnano wydany przez siebie dnia 22 VIII 1567 wyrok, który rozpoczyna pięknym, uroczystym wstępem (łac.) „Nos Philippus Bragadeno per illustrissimo et excellentissimo ducale dominio Venetiarum Patriae Fori Iulii locumenentis cun excellentissima curia nostra.” ("My Filip Bragadeno na mocy najświetniejszej i najdostojniejszej książęcej władzy Weneckiej Ojczyzny Friulu namiestnik oraz najświetniejszy senat nasz" – tłumacząc od ręki, bo łac. już od stu lat nie używałem, a poza tym nie wiem, czy to ma być Senat Wenecki, czy Parlament Ojczyzny).
  278. Imię i nazwisko wg. portalu sirpac–fvg, który o namiestniku Girolamo Mocenigo wspomina w opisie obrazu z 1574, na którym namiestnik został sportretowany, a do którego link dodaję do LISTY, w związku z czym, traktując portal sirpac–fvg jako jedno z wykorzystywanych przy pisaniu o Udine źródeł [vide "BIBLIOGRAFIA (ułożona wg. ilości uzyskanych informacji)"], informacje o namiestniku Girolamo Mocenigo przekazane przez portal sirpac–fvg (imię, nazwisko oraz związek pomiędzy pełnieniem urzędu namiestnika a rokiem 1574) uważam za wiarygodne, aczkolwiek, co do daty "1574" przypominam, iż jest to rok powstania obrazu, nie zaś pełnienia przez Mocenigo urzędu, dlatego, pomimo iż data "1574" mieści się w obrębie lat "pomiędzy 1573 a 1580" podanych przez „Wykaz” i zaszeregowanych przeze mnie powyżej w "Zestawieniu 28 'kadencji' bezimiennych z lat 1532–1580", przygotowanych do wpisania kolejnych, odnalezionych, a dotąd brakujących namiestników, z powodów formalnych, warsztatowych i logicznych, data "1574" nie może być traktowana jako miarodajne wskazanie roku, w którym Mocenigo pełnił urząd, stąd też, w miejscu sprawowania urzędu przez Girolamo Mocenigo, podałem lata odpowiedniej "kadencji" zapisane w nawiasie, bo są prawdopodobne, nie zaś pewne.
  279. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, na podstawie dwóch opisów dwóch pozycji – obrazu (kolorowa fot.), oraz fotografii obrazu (fot. czarno biała) wchodzącej w skład prezentowanej na portalu kolekcji fotografii (Fototeca del Dipartimento di Storia e Tutela dei Beni Culturali) znajdującej się w Udine w Palazzo Caiselli. W obu opisach podano, iż aut. obrazu jest Pomponio Amalteo (1505–1588), na płótnie przedstawione zostały postacie, co do których interpretacji kto, jest kto, w obu opisach panuje zgodność, zaś oryginał dzieła wchodzi w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się w Udine, w Palazzo del Comune [dawny Ratusz], zw. Loggia del Lionello [obiekt opisany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI", przy Piazza della Libertà, na pierzei południowo–zachodniej], do czego warto dodać, iż wg. opisu fotografii z udińskiej kolekcji, obraz ma wymiary 205 x 375 cm, a jedyne występujące w opisach różnice to: (1) troszkę inny początek tytułu obrazu („Redentore in Gloria” wg. opisu obrazu i „Cristo Redentore” wg. opisu fotografii), dlatego podaję oba tytuły, ponieważ nazwy dzieł sztuki to zwykle kwestia umowna, (2) troszkę inna data powstania obrazu, która wg. fotografii z udińskiej kolekcji to 1573, a wg. opisu dzieła 1574, dlatego nie podaję obu, a jedynie datę z opisu obrazu (1574), ponieważ nie interesuje nas fotografia, tylko dzieło sztuki, a więc to jego opis jest dla nasz wiążący, a o dacie podawanej przy opisie fotografii można co najwyżej wspomnieć w przypisie tak, jak to właśnie przed chwilą zrobiłem.
  280. W opisie obrazu na portalu sirpac–fvg, zamiast zwięzłego tytułu przyjętego dla płótna, podano obszerny opis wszystkich sportretowanych postaci, zaczynając od "Redentore in Gloria", w związku z czym zredukowałem tytuł opisowy tylko do pierwszej, najważniejszej postaci, aby nie obciążać LISTY NAMIESTNIKÓW nadmiarem nazw osobowych osób niezwiązanych z tematem, dla których najwłaściwszym miejscem jest przypis: „Redentore in Gloria [Zbawiciel w Chwale], San Marco [Święty Marek], San Giorgio [Święty Jerzy], San Lorenzo [Święty Wawrzyniec], il luogotenente Girolamo Mocenigo [namiestnik Girolamo Mocenigo] e tre deputati della Città di Udine [i trzech deputowanych Miasta Udine]”. Przy tej okazji warto także wspomnieć, iż obraz ten jest świetnym przykładem charakterystycznej, szczególnie dla XVI–XVII w. konwencji artystycznej, celowo łączącej sacrum z elementami państwowymi, i jak mało który daje aż tak pełne spektrum wszelkich możliwych aspektów: (1) Zbawiciel w Chwale – najważniejsza w Chrześcijaństwie postać, w najważniejszej dla Chrześcijan scenie, wyrażającej apogeum chrześcijańskiej wizji porządku panującego na świecie, (2) objawia się nad Miastem Udine – stolicą prowincji Ojczyzny Friulu, centrum życia politycznego, kulturalnego i religijnego całego regionu Friuli, (3) wśród wielkich świętych, a w tym św. Marka – patrona Rep. Weneckiej, oraz św. Jerzego – patrona rycerzy/wojskowych, którego zwycięstwo nad smokiem symbolizuje możność pokonania każdego zła/wroga, np. wrogów prowincji Ojczyzny Friulu/wrogów Rep. Weneckiej, (4) w obecności najwyższego urzędnika friulskiego – weneckiego namiestnika Ojczyzny Friulu, oraz (5) deputowanych Miasta Udine – symbolizujących "zwykłych" ludzi/mieszkańców Udine/mieszkańców prowincji, bo to dla reprezentowania ich interesów zostali wybrani. A więc jest to apoteoza Zbawiciela, mająca w bardzo czytelny sposób uświęcać przedstawioną na płótnie scenografię, w której się odbywa, a więc panujący w 1574 r. we Friuli porządek, na widok czego, zgodnie z zamysłem malarza, aż się chce krzyknąć, np. parafrazując znany okrzyk "Wiwat namiestnik! Wiwat deputowani! Wiwat wszystkie stany!".
  281. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXI (1).
  282. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXI (2).
  283. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXI (3).
  284. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXI (4). Rodzina Gritti di San Marcuola (IT ASVe) [159].
  285. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXI (5).
  286. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXI (6), CLXXXII, CLXXXIII, CLXXXIV (1), CLXXXV (1). Rodzina Corner (IT ASVe) [160], rodzina Corner di S. Polo e di S. Maurizio della Ca' Granda [161].
  287. W podanym na portalu sirpac–fvg opisie obrazu, brak jest imienia i nazwiska namiestnika przedstawionego na obrazie, ale zważywszy na rok powstania płótna, jest całkiem prawdopodobne, iż jest to któryś z sześciu wyżej wymienionych namiestników sprawujących urząd w latach "pomiędzy 1580 a 1586", oczywiście pod warunkiem, że malarz na owym obrazie faktycznie sportretował konkretnego namiestnika, bo przecież, o czym nie należy zapominać, sztuki piękne od zawsze dopuszczały postacie fikcyjne jako pełnoprawnych uczestników np. w przedstawianych wydarzeniach historycznych, a co dopiero w kompozycjach symbolicznych, dlatego też, póki nie znajdzie się źródło informujące, iż właśnie na tym płótnie został sportretowany konkretny namiestnik, nie da się wykluczać opcji, iż w przedmiotowej scenie widnieje postać jedynie wyobrażająca namiestnika, o twarzy/fizjonomii całkowicie wymyślonej przez malarza.
  288. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał dzieła wchodzi w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się w Udine, w Palazzo del Comune [dawny Ratusz], zw. Loggia del Lionello [obiekt opisany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI", przy Piazza della Libertà, na pierzei południowo–zachodniej].
  289. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXIV (2), CLXXXV (2). Rodzina Nani (IT ASVe) [162], rodzina Nani di San Trovaso [163].
  290. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVI (1).
  291. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVI (2). Rodzina Donà alla Maddalena (IT ASVe) [164], rodzina Donà di riva di Biasio [165].
  292. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVI (3). Rodzina Bragadin (IT ASVe) [166].
  293. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVI (4).
  294. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVI (5), CLXXXVII (1). Opis rodziny Querini Stampalia na it.wikipedia (włos.) [167]. Rodzina Querini (IT ASVe) [168], [169].
  295. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVII (2).
  296. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVII (3), CLXXXVIII (1). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [170]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [171], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [172], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [173].
  297. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVIII (2).
  298. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXVIII (3), CLXXXIX (1); współcześnie imię prawidłowo pisane jest przez dwa „m” czyli „Tommaso”, czyli Tomasz. Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [174]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [175], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [176].
  299. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXIX (2), CLXXXX (1).
  300. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXX (2). Rodzina Vallier (IT ASVe) [177].
  301. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXX (3); prawidłowa obecnie pisownia imienia to „Giacomo”, „Jacopo” lub „Giacobbe”, czyli Jakub. Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [178]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [179], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [180].
  302. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 19] poz. CLXXXX (4), [s. 20] CXCI (1), przy czym, w ostatniej poz. CXCI (1), pierwotnie wpisany był Nicolò Contarini, co następnie zostało skreślone, a w miejscu nad skreślonym nazwiskiem wpisany został Francesco Erizzo. Być może tożsamy z Francesco Erizzo, który w l. 1615–1616 zajmował stanowisko weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma (wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 10). Opis rodziny Erizzo na it.wikipedia, z drzewem genealogicznym (włos.) [181].
  303. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCI (2).
  304. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCII (1). O namiestniku Antonio Grimani'm wspomina portal sirpac–fvg, w opisie obrazu z 1609, na którym namiestnik został sportretowany, a do którego link dodaję do LISTY, w związku z czym, traktując portal sirpac–fvg jako jedno z wykorzystywanych przy pisaniu o Udine źródeł [vide "BIBLIOGRAFIA (ułożona wg. ilości uzyskanych informacji)"], informacje o namiestniku Antonio Grimani'm przekazane przez „Wykaz” (imię, nazwisko oraz pełnienie urzędu namiestnika pomiędzy 1609 a 1618) uważam za zweryfikowane, przy czym, co do daty "1609" przypominam, iż jest to rok powstania obrazu, nie zaś pełnienia przez Grimani'ego urzędu, dlatego, pomimo iż data "1609" mieści się w obrębie lat "pomiędzy" podanych przez „Wykaz”, z powodów formalnych, warsztatowych i logicznych, nie może być traktowana jako miarodajne wskazanie roku, w którym Grimani pełnił urząd. Być może namiestnik Antonio Grimani jest tożsamy z Antonio Grimani'm, który (wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 12, oraz portalu sirpac–fvg) zajmował stanowisko weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma w l. 1616–1618 (wg. portalu sirpac–fvg, co częściowo potwierdza [G. Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 12, podając rok 1616) [fot. (wg. portalu sirpac–fvg, co potwierdzam, bo widziałem, narysowałem i opisałem: stojący na jednym z boków rynku głównego Palmanova posąg weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palmanova (w l. 1616–1618) Antonio Grimani'ego, wyrzeźbiony w marmurze w l. 1618–1699, aut. nieznany, z kręgu weneckiego [182]. Opis rodziny Grimani na it.wikipedia (włos.) [183]. Znana, znamienita rodzina Grimani (IT ASVe) [184], rodzina Grimani ai Servi (IT ASVe) [185], rodzina Grimani di S. Polo dall'albero d'oro (Grimani-Giustinian) (IT ASVe) [186], rodzina Grimani di Santa Maria Formosa (IT ASVe) [187], rodzina Grimani-Morosini (IT ASVe) [188].
  305. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał dzieła wchodzi w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się w słynnej Villa Manin di Passariano [(o Villa Manin – włos.) [189], gdzie (wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 47) znajduje się również Armeria Storica (Muzeum broni Historycznej) wchodzące w skład powyższych Civici Musei (Miejskie Muzea).
  306. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCII (2). Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [190]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [191], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [192].
  307. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCII (3).
  308. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCII (4); współczesna prawidłowa pisownia imienia zawiera jako trzecią od lewej literę „n” – „Vincenzo”, czyli Wincenty.
  309. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCII (5). Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [193]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [194], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [195].
  310. Daty „1617 a 1622” zapisane przez autora źródła, a pod nimi, w formie alternatywnego datowania dopisane ewidentnie w czasie późniejszym, jaśniejszym atramentem, mniejsze formatem daty „1616 – 25”.
  311. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCII (6), CXCIII (1).
  312. W podanym na portalu sirpac–fvg opisie obrazu, brak jest imienia i nazwiska namiestnika przedstawionego na obrazie, ale zważywszy na rok powstania płótna, jest całkiem prawdopodobne, iż jest to któryś z sześciu wyżej wymienionych namiestników sprawujących urząd w latach "pomiędzy 1609 a 1618", oczywiście pod warunkiem, że malarz na owym obrazie faktycznie sportretował konkretnego namiestnika, bo przecież, o czym nie należy zapominać, sztuki piękne od zawsze dopuszczały postacie fikcyjne jako pełnoprawnych uczestników np. w przedstawianych wydarzeniach historycznych, a co dopiero w kompozycjach symbolicznych, dlatego też, póki nie znajdzie się źródło informujące, iż właśnie na tym płótnie został sportretowany konkretny namiestnik, nie da się wykluczać opcji, iż w przedmiotowej scenie widnieje postać jedynie wyobrażająca namiestnika, o twarzy/fizjonomii całkowicie wymyślonej przez malarza.
  313. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał dzieła wchodzi w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się na Zamku w Udine.
  314. Daty zapisane przez autora źródła, a pod nimi, w formie alternatywnego datowania dopisane ewidentnie w czasie późniejszym, jaśniejszym atramentem, mniejsze formatem daty „1616 – 25”.
  315. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCIII (2), gdzie (moim zdaniem) autor „Wykazu” zapisał imię namiestnika z dwiema literami "s" („Bertussi”), natomiast wg. dwóch opisów obrazu z 1619 aut. Secanti Secante'go, przedstawiającego namiestnika, które można przeczytać na portalu sirpac–fvg, namiestnik Contarini miał na imię „Bertuccio” (co zresztą jest zgodne z moimi dotychczasowymi domysłami), w związku z czym, uważając portal sirpac–fvg za jedno z wykorzystywanych przy pisaniu o Udine źródeł [vide "BIBLIOGRAFIA (ułożona wg. ilości uzyskanych informacji)"] koryguję formę imienia podanego przez autora „Wykazu” na korzyść formy podanej przez portal sirpac–fvg, zaś informacje o namiestniku Contarini'm przekazane przez „Wykaz” (imię, nazwisko oraz pełnienie urzędu namiestnika pomiędzy 1617 a 1622) uważam za zweryfikowane, przy czym, co do daty "1619" przypominam, iż jest to rok powstania obrazu, nie zaś pełnienia przez Contarini'ego urzędu, dlatego, pomimo iż data "1619" mieści się w obrębie lat "pomiędzy" podanych przez „Wykaz”, z powodów formalnych, warsztatowych i logicznych, nie może być traktowana jako miarodajne wskazanie roku, w którym Contarini pełnił urząd. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [196]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [197], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [198], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [199].
  316. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał dzieła wchodzi w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się w słynnej Villa Manin di Passariano [(o Villa Manin – włos.) [200], gdzie (wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 47) znajduje się również Armeria Storica (Muzeum broni Historycznej) wchodzące w skład powyższych Civici Musei (Miejskie Muzea).
  317. Daty zapisane przez autora źródła, a pod nimi, w formie alternatywnego datowania dopisane ewidentnie w czasie późniejszym, jaśniejszym atramentem, mniejsze formatem daty „1616 – 25”.
  318. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCIII (3). Rodzina Sagredo (IT ASVe) [201].
  319. Daty zapisane przez autora źródła, a pod nimi, w formie alternatywnego datowania dopisane ewidentnie w czasie późniejszym, jaśniejszym atramentem, mniejsze formatem daty „1616 – 25”.
  320. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCIII (4). Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [202]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [203], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [204].
  321. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone.
  322. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1622 a 1627”, najpierw drobnym maczkiem nad skreślonymi, co również skreślono, a następnie pod skreślonymi i jest to jedyne datowanie nie skreślone.
  323. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCIV (1).
  324. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone.
  325. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1622 a 1627”, najpierw drobnym maczkiem nad skreślonymi, co również skreślono, a następnie pod skreślonymi i jest to jedyne datowanie nie skreślone.
  326. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCIV (2). Opis rodziny Barbarigo na it.wikipedia (włos.) [205]. Rodzina Barbarigo (IT ASVe) [206], [207].
  327. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone.
  328. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1622 a 1627”, najpierw drobnym maczkiem nad skreślonymi, co również skreślono, a następnie pod skreślonymi i jest to jedyne datowanie nie skreślone.
  329. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCIV (3); całkowity brak pewności co do odczytu nazwiska, właściwie to może być wszystko – Quran, Goran, Coran, Cioran, Avran, czy kto co woli, bo mnie nie przekonuje dosłownie żadna wersja.
  330. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone.
  331. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1622 a 1627”, najpierw drobnym maczkiem nad skreślonymi, co również skreślono, a następnie pod skreślonymi i jest to jedyne datowanie nie skreślone.
  332. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCIV (4). Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [208]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [209], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [210].
  333. U owego namiestnika N.N. w 1627 pozostawał na służbie Kapitan (Capitano del Luogotenente della Patria del Friuli) hrabia Nicolò dei Valentinis, który owego roku otrzymał w lenno od Doży Weneckiego (w l. 1625–1629) Giovanni'ego Cornaro Igo, dobra Tricesimo wraz z miejscowym zamkiem pochodzącym z XIII w., w którym ród hrabiów Valentinis zamieszkiwał do 1 poł. XX w. (w 1948 własność Chiesa UdineseKościoła Udińskiego, następnie zamieniony w ośrodek religijny Casa diocesana di Esercizi Spirituali Dom diecezjalny Dni Skupienia pod nazwą „Castello della Madonna” [„Zamek Matki Boskiej”], który otworzył 25 IV 1953 abp Udine Giuseppe Nogara, wraz z nowo wybudowanym współczesnym kościołem – Santuario della Madonna Missionaria, wzniesionym wg. projektu architekta Pietro Zanini'ego z Udine [wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH"]) [fot. (widok z dużego placu położonego centralnie na wzgórzu zamkowym, na bramę wjazdową do części głównej zamku, który znajduje się za murami – widać jego dach, plecami do współczesnego kościoła Santuario della Madonna Missionaria, dobudowanego za nim współczesnego domu – chyba plebani, oraz dawnej, wysokiej, kamiennej wieży murów zamkowych, średniowiecznej albo neogotyckiej, stojącej samotnie tuż obok nowego kościoła) [211]; Tricesimo ..., pod red. dr Sergio Burelli i innych, [b. miejsca wyd.] 1994, s. 8; Casa Esercizi e Santuario "Madonna Missionaria". Tricesimo – Ud, [broszura z Informacji Turystycznej w Tricesimo, bez aut. i roku wyd., wyd. Arti Grafiche Friulane w Tavagnacco].
  334. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  335. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  336. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (1); prawdopodobnie tożsamy z Giovanni'm Basadonna spod numeru 114 (spomiędzy 1609 a 1618, oraz 1617 a 1622).
  337. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  338. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  339. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (2); prawdopodobnie tożsamy z Bertussi’m Contarini’m spod numeru 115 (spomiędzy 1617 a 1622). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [212]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [213], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [214], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [215].
  340. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  341. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  342. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (3); prawdopodobnie tożsamy z Pietro Sagredo spod numeru 116 (spomiędzy 1617 a 1622). Rodzina Sagredo (IT ASVe) [216].
  343. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  344. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  345. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (4); prawdopodobnie tożsamy z Vicenzo Capello spod numeru 112 (spomiędzy 1609 a 1618); współczesna prawidłowa pisownia imienia zawiera jako trzecią od lewej literę „n” – „Vincenzo”, czyli Wincenty.
  346. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  347. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  348. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (5); być może tożsamy z Silvestro Morosini spod numeru 113 (spomiędzy 1609 a 1618). Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [217]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [218], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [219].
  349. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  350. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  351. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (6); prawdopodobnie tożsamy z Giovanni'm Barbarigo spod numeru 119 (spomiędzy 1622 a 1627 lub 1617 a 1622). Opis rodziny Barbarigo na it.wikipedia (włos.) [220]. Rodzina Barbarigo (IT ASVe) [221], [222].
  352. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  353. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  354. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (7); być może tożsamy z Giovanni'm Morosini'm spod numeru 121 (spomiędzy 1622 a 1627 lub 1617 a 1622). Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [223]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [224], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [225].
  355. Daty zapisane przez autora źródła, następnie skreślone, całkiem prawdopodobne, że przez niego, o czym świadczyć może kolor atramentu, jego intensywność (taka sama, jak reszty pisanego przez aut. źródła tekstu) oraz grubość stalówki.
  356. Daty ewidentnie dopisane do źródła, po skreśleniu pierwszych dat „1614 a 1633”, pod którymi dopisano drugą datację „1616 – 35”, którą następnie także przekreślono, i dopiero pod nią dopisano powyższą „1622 – 27”, która jest jedyną nie skreśloną.
  357. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCV (8). Rodzina Sanudo (IT ASVe) [226], opis Archivio Sanudo (IT ASVe) [227].
  358. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCVI (1).
  359. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCVI (2).
  360. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCVI (3). Rodzina Loredan (IT ASVe) [228].
  361. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCVI (4); być może tożsamy z Federico Sanudo spod numeru 129 (spomiędzy 1614 a 1633 lub 1622 a 1627). Rodzina Sanudo (IT ASVe) [229], opis Archivio Sanudo (IT ASVe) [230].
  362. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCVII (1); podane imię nie jest mi znane i nawet nie jestem pewien, czy to na pewno imię, a jeśli nawet tak, to w takim razie albo jest rzadkie i dlatego jeszcze się z takim nie spotkałem, albo jest to skrót (odpowiednik) regionalny któregoś z bardziej znanych imion, przy czym wspominam o swoich wątpliwościach dlatego, iż „Zorzi” jest nazwiskiem, m.in. namiestnika spod numeru 219 (Marin Zorzi [Primo] z 1756), oraz weneckiej rodziny patrycjuszowskiej, a u Włochów spotkać można, i owszem, imiona używane także jako nazwiska, ale żeby nazwiskiem i to ważnej rodziny weneckiej była regionalna wersja imienia, tego jeszcze nie widziałem, a jeśli widziałem, to musiałem przeoczyć, bo czegoś takiego sobie nie przypominam [doża Zorzi (włos.) [231], kardynał Zorzi (włos.) [232]. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [233]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [234], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [235], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [236].
  363. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 20] poz. CXCVII (2), [s. 21] poz. CXCVIII (1). Być może tożsamy z Alvise Foscarini’m spod numeru 104 (spomiędzy 1599 a 1602, oraz 1602 a 1607).
  364. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CXCVIII (2).
  365. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CXCVIII (3), CXCIX (1).
  366. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CXCIX (2); imię podane w skrócie podobnym do łac. „Francesco” z falą nad końcówką imienia.
  367. Daty wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CXCIX (3), CC (1).
  368. Imię i nazwisko wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CXCIX (3), CC (1), oraz Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25. O namiestniku Nicolò Mocenigo wspomina Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25: popiersie namiestnika Nicolò Mocenigo znajduje się na jedynej ścianie loggia'i Palazzo del Comune [dawnego Ratusza] zw. Loggia del Lionello w Udine (opisana w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy Piazza della Libertà). Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [237]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [238], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [239].
  369. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CC (2), CCI (1). Rodzina Bragadin (IT ASVe) [240].
  370. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCI (2).
  371. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCII (1). Prawdopodobnie namiestnik nazywał się „Memmo” (przez dwa „m”), co odzwierciedla zasób IT ASVe – rodzina Memmo [241]. Opis rodziny Memmo na it.wikipedia (włos.) [242].
  372. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCII (2). Opis rodziny Grimani na it.wikipedia (włos.) [243]. Rodzina Grimani (IT ASVe) [244], rodzina Grimani ai Servi (IT ASVe) [245], rodzina Grimani di S. Polo dall'albero d'oro (Grimani-Giustinian) (IT ASVe) [246], rodzina Grimani di Santa Maria Formosa (IT ASVe) [247], rodzina Grimani-Morosini (IT ASVe) [248].
  373. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCII (3); imię podane w skrócie podobnym do łac. „Francesco” z falą nad końcówką imienia. Znany jest Francesco Pisani, który w 1636 był weneckim Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma (wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 13). Opis rodziny Pisani na it.wikipedia (włos.) [249]. Rodzina Pisani (IT ASVe) [250].
  374. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCII (4). Być może tożsamy z Francesco Erizzo spod numeru 107, który był namiestnikiem pomiędzy 1602 a 1607, oraz pomiędzy 1606 a 1609. Znany jest też Francesco Erizzo, który w l. 1615–1616 zajmował stanowisko weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma (wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 10). Opis rodziny Erizzo na it.wikipedia, z drzewem genealogicznym (włos.) [251].
  375. W podanym na portalu sirpac–fvg opisie obrazu, brak jest imienia i nazwiska namiestnika przedstawionego na obrazie, ale zważywszy na rok powstania płótna, jest całkiem prawdopodobne, iż jest to Francesco Erizzo, ewentualnie któryś z jego poprzedników, choć równocześnie nie należy zapominać, iż sztuki piękne od zawsze dopuszczały postacie fikcyjne jako pełnoprawnych uczestników np. w przedstawianych wydarzeniach historycznych, a co dopiero w kompozycjach symbolicznych, dlatego też, póki nie znajdzie się źródło informujące, iż właśnie na tym obrazie został sportretowany konkretny namiestnik, np. Francesco Erizzo, nie można wykluczać opcji, iż na owym płótnie widnieje postać jedynie wyobrażająca namiestnika, o twarzy całkowicie wymyślonej przez malarza, tyle, że znów temu (fikcyjnej fizjonomii przedstawionej postaci) całkowicie przeczy kompozycja sceny i przyjęta konwencja, w czytelny sposób pokazujące, iż bohaterem pierwszoplanowym jest tu namiestnik, i to właśnie dla tej postaci powstała cała otaczająca ją otoczka religijna, co znów wskazuje, iż zamiarem malarza było przedstawienia, a więc sportretowanie, konkretnej osoby, czyli konkretnego namiestnika.
  376. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał dzieła znajduje się w Udine w Cattedrale [Katedra] di Santa Maria Annunziata.
  377. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCIII (1). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [252]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [253], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [254], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [255].
  378. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCIII (2); prawdopodobnie pisarz "zjadł" literę „a” z imienia „Paolo”, czyli Paweł. Rodzina Nani (IT ASVe) [256], rodzina Nani di San Trovaso [257].
  379. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCIII (3).
  380. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCIV (1). Być może tożsamy z Antonio Grimani'm spod numeru 109 (spomiędzy 1609 a 1618). Znany jest też Antonio Grimani, który w 1616 zajmował stanowisko weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma (wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 12). Opis rodziny Grimani na it.wikipedia (włos.) [258]. Rodzina Grimani (IT ASVe) [259], rodzina Grimani ai Servi (IT ASVe) [260], rodzina Grimani di S. Polo dall'albero d'oro (Grimani-Giustinian) (IT ASVe) [261], rodzina Grimani di Santa Maria Formosa (IT ASVe) [262], rodzina Grimani-Morosini (IT ASVe) [263].
  381. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 21] poz. CCIV (2), CCV. W wykazanym na stronie internetowej zasobie IT ASVe brak jest rodziny Gabrieli, natomiast wskazana jest rodzina Gabriel (bez „i” na końcu nazwiska) [264].
  382. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCVI (1). Rodzina Donà alla Maddalena (IT ASVe) [265], rodzina Donà di riva di Biasio [266].
  383. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCVI (2); współczesna prawidłowa pisownia imienia zawiera jako trzecią od lewej literę „n” – „Vincenzo”, czyli Wincenty.
  384. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCVII (1).
  385. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCVII (2); zdaje się, iż bardziej prawidłowo byłoby „de”, tak, jak w przypadku Agostino de Mula spod numeru 81 (z lat 1525, 1526).
  386. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCVIII (1); imiona zapisane w skrótach jako „Mar. Ant.”.
  387. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCVIII (2); wydaje się, iż mało jest prawdopodobne, by był tożsamy z Alvise Foscarini'm spod numeru 104 (spomiędzy 1599 a 1602, oraz 1602 a 1607), za to bardziej prawdopodobny byłby Alvise Foscarini spod numeru 135 (z lat 1636, 1637), choć swoją drogą "a kto go tam wie" – może chłopina się "nażył ile wlezie".
  388. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCIX (1).
  389. W podanym na portalu sirpac–fvg opisie obrazu, brak jest imienia i nazwiska namiestnika przedstawionego na obrazie, ale zważywszy na rok powstania płótna, jest całkiem prawdopodobne, iż jest to Alvise Foscarini lub Zaccaria Valeresco, ewentualnie któryś z ich poprzedników, oczywiście pod warunkiem, że malarz na owym obrazie faktycznie sportretował konkretnego namiestnika, bo przecież, o czym nie należy zapominać, sztuki piękne od zawsze dopuszczały postacie fikcyjne jako pełnoprawnych uczestników np. w przedstawianych wydarzeniach historycznych, a co dopiero w kompozycjach symbolicznych, dlatego też, póki nie znajdzie się źródło informujące, iż właśnie na tym płótnie został sportretowany konkretny namiestnik, nie da się wykluczać opcji, iż w przedmiotowej scenie widnieje postać jedynie wyobrażająca namiestnika, o twarzy/fizjonomii całkowicie wymyślonej przez malarza.
  390. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał dzieła wchodzi w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się na Zamku w Udine.
  391. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCIX (2).
  392. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCX (1).
  393. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCX (2). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [267]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [268], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [269], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [270].
  394. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCX (3); być może tożsamy z Girolamo Zustianin’em spod numeru 141 (z lat 1644, 1645, 1646).
  395. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCXI (1). Opis rodziny Grimani na it.wikipedia (włos.) [271]. Rodzina Grimani (IT ASVe) [272], rodzina Grimani ai Servi (IT ASVe) [273], rodzina Grimani di S. Polo dall'albero d'oro (Grimani-Giustinian) (IT ASVe) [274], rodzina Grimani di Santa Maria Formosa (IT ASVe) [275], rodzina Grimani-Morosini (IT ASVe) [276].
  396. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCXI (2). Rodzina Loredan (IT ASVe) [277].
  397. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCXI (3).
  398. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCXI (4). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [278]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [279], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [280], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [281].
  399. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCXII (1).
  400. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCXII (2). Rodzina Diedo (IT ASVe) [282].
  401. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 22] poz. CCXII (3); wyjątkowo imię zapisane w pełnej, oficjalnej formie. Opis rodziny Cornaro na it.wikipedia (włos.) [283].
  402. Od poz. CCXIII [s. 23] (od numeru 169 z 1683) rozpoczyna się cykl klamerek, którymi pisarz spiął niemal wszystkie pozycje, aż do końca listy, w taki sposób, iż na [ss. 23–24] objęte klamerkami są lata w każdej pozycji, odnoszone do ostatniego namiestnika z wymienionych w danej pozycji, natomiast na [ss. 25–27] klamerki obejmują wszystkich namiestników z danej pozycji i odnoszą ich do drugiej kolumny „contenuto” („zawartość”), w której wpisane jest bezustannie, od poz. CLXXIX (po 1565–1573) słowo „Investiture” (czyli „nadania lenn”). Stąd też, powstające z początku (gdy klamerki obejmują lata) wrażenie, iż w ten sposób został zaakcentowany "namiestnik naczelny" Ojczyzny Friulu, o którym miejscami literatura przebąkuje, którego kadencja byłaby kilkuletnia, a "zwykli" namiestnicy, każdy urzędujący przez jeden rok, byliby tylko jego "pomocnikami" ("zastępcami"), prysła wraz z następującym na następnych stronach obejmowaniem klamrami wszystkich namiestników i odsyłaniu ich do inwestytur, gdyż w takim układzie wszystkie te klamry należy odczytywać jako przeznaczone dla "prywatnego" (wewnętrznego) użytku kogoś, kto z inwentarza korzystał lub miał skorzystać. Zresztą, częstotliwość z jaką ten sam namiestnik, w jednych opracowaniach "zwykły" (po prostu Luogotenente della Patria del Friuli), w innych nazywany jest Namiestnikiem Naczelnym (Luogotenente Generale della Patria del Friuli) wskazuje, iż to nawet bez zagłębiania się w osobny, poświęcony tej tematyce artykuł, iż obie nazwy są tożsame i nie było żadnego podziału pomiędzy namiestnikami, a jedyny, który da się wyodrębnić to akcentowany słówkiem "vice", osobny urząd zastępcy namiestnika (Vice Luogotenente), którego przykład podaje Wykaz (Michel Navazaro, Vice Luogotenente w l. 1487, 1488, dodany do LISTY pod numerem 53 A). Jednak, z drugiej strony, skoro nie można na podstawie umiejscowienia tych klamerek nic pewnego o ich znaczeniu powiedzieć, a wcześniej takich klamerek w źródle nie było, wobec czego należy o tym fakcie wspomnieć, bo być może ma jednak jakieś większe, niż tylko „prywatne” znaczenie, ale do czasu skonfrontowania owego, jedynego źródła wymieniającego niemal wszystkich namiestników Ojczyzny Friulu, z innymi źródłami lub opracowaniami, klamerki muszą pozostać na uboczu, ustępując miejsca dla dotychczasowego, obowiązującego od samego początku do końca listy szyku.
  403. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIII (1). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [284]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [285], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [286], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [287].
  404. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIII (2); być może tożsamy z Pietro Grimani'm spod numeru 162 (z 1674). Opis rodziny Grimani na it.wikipedia (włos.) [288]. Rodzina Grimani (IT ASVe) [289], rodzina Grimani ai Servi (IT ASVe) [290], rodzina Grimani di S. Polo dall'albero d'oro (Grimani-Giustinian) (IT ASVe) [291], rodzina Grimani di Santa Maria Formosa (IT ASVe) [292], rodzina Grimani-Morosini (IT ASVe) [293].
  405. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIII (3). Opis rodziny Marcello na it.wikipedia (włos.) [294].
  406. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIV (1); brak pewności co do nazwiska.
  407. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIV (2). Rodzina Bragadin (IT ASVe) [295].
  408. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIV (3); współczesna prawidłowa pisownia imienia zawiera jako trzecią od lewej literę „n” – „Vincenzo”, czyli Wincenty. Opis rodziny Pisani na it.wikipedia (włos.) [296]. Rodzina Pisani (IT ASVe) [297].
  409. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXV (1). Rodzina Lando (IT ASVe) [298].
  410. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXV (2), CCXVI (1). Opis rodziny Querini Stampalia na it.wikipedia (włos.) [299]. Rodzina Querini (IT ASVe) [300], [301].
  411. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVI (2). Rodzina Duodo – szkic opisu na it.wikipedia (włos.) [302].
  412. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVI (3).
  413. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVII (1); wyjątkowo imię zapisane w pełnej, oficjalnej formie.
  414. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVII (2).
  415. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVII (3); najprawdopodobniej prawidłowo nazwisko powinno być napisane tylko przez jedno „l”, tak, jak w przypadku Agostino de Mula spod numeru 81 (z lat 1525, 1526), oraz Andrea Da Mula spod numeru 154 (z lat 1663, 1664).
  416. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVII (4). Opis rodziny Cornaro na it.wikipedia (włos.) [303].
  417. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVIII (1). Rodzina Nani (IT ASVe) [304], rodzina Nani di San Trovaso [305].
  418. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVIII (2); być może tożsamy z Girolamo Daodo spod numeru 177 (z 1695). Rodzina Diedo (IT ASVe) [306].
  419. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVIII (3); imię w prawidłowej pisowni współczesnej powinno przedstawiać się jako „Lazzaro”, czyli Łazarz.
  420. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXVIII (4). Prawdopodobnie namiestnik nazywał się „Memmo” (przez dwa „m”), co odzwierciedla zasób IT ASVe – rodzina Memmo [307]. Opis rodziny Memmo na it.wikipedia (włos.) [308].
  421. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIX (1). Rodzina Donà alla Maddalena (IT ASVe) [309], rodzina Donà di riva di Biasio [310].
  422. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 23] poz. CCXIX (2), [s. 24] poz. CCXX (1). Opis rodziny Gradenigo na it.wikipedia (włos.) [311]. Rodzina Gradenigo di Rio Marin (IT ASVe) [312].
  423. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXX (2); dziwaczny zapis imienia zapewne jest regionalnym odpowiednikiem któregoś z "normalnych" imion, tudzież wynikiem błędu, w ostateczności zapożyczonym imieniem z innego języka. Rodzina Donà alla Maddalena (IT ASVe) [313], rodzina Donà di riva di Biasio [314].
  424. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXI (1). Rodzina Lando (IT ASVe) [315].
  425. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXI (2); nazwisko trudne do odczytania (Rien? Riera? Riva? Ricin?), naprawdę, z niczym mi się nie kojarzy ("z twarzy zupełnie podobny do nikogo!"), dlatego najchętniej postawiłbym w miejsce nazwiska znak zapytania.
  426. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXI (3). Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [316]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [317], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [318].
  427. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXII (1); imię zapisane w pełnej, oficjalnej formie. Rodzina Sagredo (IT ASVe) [319].
  428. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXII (2). Rodzina Loredan (IT ASVe) [320].
  429. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXII (3). Opis rodziny Bembo na it.wikipedia (włos.) [321].
  430. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXIII (1); imiona zapisane w skrócie „Giust° Ant”. Opis rodziny Erizzo na it.wikipedia, z drzewem genealogicznym (włos.) [322].
  431. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXIII (2).
  432. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXIII (3); imię zapisane w pełnej, oficjalnej formie. Opis rodziny Emo na it.wikipedia (włos.) [323].
  433. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXIV (1). Opis rodziny Cornaro na it.wikipedia (włos.) [324].
  434. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXIV (2). Rodzina Gussoni (IT ASVe) [325].
  435. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXIV (3); imię zapisane w skrócie „Bart°”. Być może tożsamy z Bartolomeo Gradenigo spod numeru 188 (z 1709). Opis rodziny Gradenigo na it.wikipedia (włos.) [326]. Rodzina Gradenigo di Rio Marin (IT ASVe) [327].
  436. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXIV (4). Pierwsza litera nazwiska trochę koślawa, bo zapisana w taki sposób (zresztą zupełnie niepotrzebnie), by zachodzący od góry ogonek litery „g” ze znajdującego się powyżej nazwiska, znalazł się w środku litery, między górnymi jej ramionami, ale raczej nie jest to litera „N” (co dawałoby nazwisko „Nani”), tylko „M”, raczej, bo całkowitej pewności brak.
  437. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXV (1).
  438. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXV (2). Uwaga – nie należy mylić weneckiej rodziny patrycjuszowskiej Tiepolo [opis na it.wikipedia (włos.) [328], z rodziną znanego malarza Giovanni’ego Battista Tiepolo (5 III 1696 Wenecja–27 III 1770 Madryt). Rodzina Tiepolo (IT ASVe) [329].
  439. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 24] poz. CCXXV (3).
  440. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVI (1). Mało prawdopodobne, by był tożsamy z Pietro Grimani'm spod numeru 170 (z 1684), bo to różnica aż 53 lat. Opis rodziny Grimani na it.wikipedia (włos.) [330]. Rodzina Grimani (IT ASVe) [331], rodzina Grimani ai Servi (IT ASVe) [332], rodzina Grimani di S. Polo dall'albero d'oro (Grimani-Giustinian) (IT ASVe) [333], rodzina Grimani di Santa Maria Formosa (IT ASVe) [334], rodzina Grimani-Morosini (IT ASVe) [335].
  441. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVI (2). Linki do opisu rodziny Grimani w przypisie do poprzedniego namiestnika.
  442. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVI (3). Opis rodziny Gradenigo na it.wikipedia (włos.) [336]. Rodzina Gradenigo di Rio Marin (IT ASVe) [337].
  443. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVI (4). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [338]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [339], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [340], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [341].
  444. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVII (1). Uwaga – nie należy mylić weneckiej rodziny patrycjuszowskiej Tiepolo [opis na it.wikipedia (włos.) [342], z rodziną znanego malarza Giovanni’ego Battista Tiepolo (5 III 1696 Wenecja–27 III 1770 Madryt). Rodzina Tiepolo (IT ASVe) [343].
  445. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVII (2). Opis rodziny Michiel na it.wikipedia (włos.) [344]. Rodzina Michiel (IT ASVe) [345].
  446. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVII (3). Rodzina Duodo – szkic opisu na it.wikipedia (włos.) [346].
  447. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVIII (1).
  448. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVIII (2). Rodzina Pesaro di San Stae (IT ASVe) [347].
  449. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXVIII (3); prawdopodobniej, prawidłowo nazwisko powinno być przez „de”, tak, jak w przypadku Agostino de Mula spod numeru 81 (z lat 1525, 1526), oraz Antonio De Mulla spod numeru 181 (z 1699), a swoją drogą, mało prawdopodobne by Antonio De Mulla spod numeru 181 (z 1699) był tożsamy z powyższym, bo obu oddziela aż pół wieku różnicy.
  450. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXIX (1).
  451. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXIX (2), CCXXX (1). Opis rodziny Priuli na it.wikipedia (włos.) [348]. Rodzina Priuli (IT ASVe) [349], rodzina Priuli da San Felice detti Scarponi (IT ASVe) [350].
  452. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXX (2), CCXXXI (1). Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [351]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [352], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [353], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [354].
  453. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXXI (2), CCXXXII (1). „Zorzi” występuje w poz. 134 (z 1635 r.) jako imię (Zorzi Contarini), ale nie jest mi znane i nawet nie jestem pewien, czy to imię, czy może skrót albo odpowiednik regionalny (bo na taki właśnie wygląda), natomiast co do „Zorzi” użytego w przypadku powyższego namiestnika jako nazwiska należy powiedzieć, iż nie ma w tym nic szczególnie dziwnego, bo wiele włoskich nazwisk pochodzi od imion, podobnie jak w innych krajach (sam miałem kolegę, który na nazwisko miał Marek), a jedyne co w powyższym przypadku może wydawać się trochę nietypowe, to fakt, że „Zorzi” raczej nie jest imieniem w czystej formie, tylko regionalną odmianą, albo potocznym zdrobnieniem, a właśnie takie nazwisko nosili także weneccy patrycjusze, co trochę kłuci się z nazwiskiem pochodzącym od wersji potocznej imienia (widział ktoś kiedyś księcia Stanisława Zdzicha, albo hrabiego Maurycego Józka?) [doża Zorzi (włos.) [355], kardynał Zorzi (włos.) [356].
  454. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 25] poz. CCXXXII (2), CCXXXIII. Rodzina Donà alla Maddalena (IT ASVe) [357], rodzina Donà di riva di Biasio [358].
  455. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXIV (1). Rodzina Vendramin (IT ASVe) [359].
  456. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXIV (2); prawdopodobnie pomyłka pisarza, który z „Mocenigo” zrobił „Mocenico”, natomiast po nazwisku zapisany został numer „secondo” („drugi”), choć w postaci cyfrowo-literowej „2do”. Znany jest Alvise Mocenigo, który w 1743 zajmował stanowisko weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma (wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 46). Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [360]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [361], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [362].
  457. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXV. Opis rodziny Contarini na it.wikipedia (włos.) [363]. Rodzina Contarini (IT ASVe) [364], rodzina Contarini da S. Antonin (IT ASVe) [365], rodzina Contarini dal Zaffo (IT ASVe) [366].
  458. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXVI. Opis rodziny Cornaro na it.wikipedia (włos.) [367].
  459. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXVII (1).
  460. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXVII (2); współczesna prawidłowa pisownia imienia zawiera jako trzecią od lewej literę „n” – „Vincenzo”, czyli Wincenty.
  461. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXVIII (1); współczesna prawidłowa pisownia imienia zawiera jako trzecią od lewej literę „n” – „Vincenzo”, czyli Wincenty. Opis rodziny Morosini na it.wikipedia (włos.) [368]. Rodzina Morosini di S. Maria Zobenigo (IT ASVe) [369], rodzina Morosini Gattenburg (IT ASVe) [370].
  462. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXVIII (2). Opis rodziny Michiel na it.wikipedia (włos.) [371]. Rodzina Michiel (IT ASVe) [372].
  463. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXIX (1). Opis rodziny Priuli na it.wikipedia (włos.) [373]. Rodzina Priuli (IT ASVe) [374], rodzina Priuli da San Felice detti Scarponi (IT ASVe) [375].
  464. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXIX (2). Opis rodziny Manin na it.wikipedia (włos.) [376].
  465. Ze względu na dodanie po nazwisku namiestnika Francesco Rota notatki o okolicznościach objęcia przez niego urzędu, znajdujące się w sąsiedniej kolumnie datowanie, którego nie dopasowano do poszczególnych osób, tylko pozostawiono w zwykłym szyku "data pod datą", od roku objęcia urzędu przez namiestnika F. Rota, przestało być czytelne, gdyż, o ile o objęciu urzędu przez F. Rota informuje łącząca jego nazwisko z nazwiskiem poprzednika literka „e” (polskie „i”), oraz lekko zsunięta w dół data 1772 dotycząca poprzedniego namiestnika, tak, że sugeruje, że dotyczy także F. Rota, o tyle pozostałe daty, tzn. 1773 i 1774, pomimo większego zsunięcia w dół, kończą się nim zakończyła się wspomniana notatka, dlatego kolejny po F. Rota namiestnik nazwiskiem Giulio Corner, pozostał bez żadnej daty, a wywnioskować w tej sytuacji, czy rok 1773 dotyczy tylko F. Rota, czy również Corner'a się nie da, podobnie jak i tego, czy rok 1774, który zapewne był rokiem sprawowania urzędu przez Corner'a dotyczy także F. Rota. Stąd obie daty dodane zostały do obu urzędników trzcionką pochyłą, tzn. pochyłą 1774 dla F. Rola, oraz 1773 dla Corner'a, jako lata budzące wątpliwości.
  466. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXIX (3). Wg. towarzyszącej wpisowi notatki, Francesco Rota zajmował stanowisko weneckiego Provveditore Generale [Inspektor Naczelny] di Palma (przy czym [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], go nie wymienia, choć równocześnie należy pamiętać, że to tylko książeczka-przewodnik po katedrze), którego tytuł źródło podaje jako „PˇGñle di Palma”, po czym Rota zastąpił zmarłego namiestnika Manin'a.
  467. O dacie czcionką pochyłą zobacz przypis po dacie czcionką pochyłą pod numerem 231.
  468. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXXXIX (4). Rodzina Corner (IT ASVe) [377], rodzina Corner di S. Polo e di S. Maurizio della Ca' Granda [378].
  469. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXL (1). Zastanawia to samo imię, niezwykle podobne nazwisko, oraz sąsiadujące ze sobą lata sprawowania urzędu, pomiędzy namistnikiem Giulio Corner'em (z 1773, 1774), a Giulio Cornaro (z 1775) – przypadek to, czy błąd pisarza?. Opis rodziny Cornaro na it.wikipedia (włos.) [379].
  470. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXL (2). Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [380]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [381], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [382].
  471. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXLI (1); współczesna prawidłowa pisownia imienia zawiera jako ostatnią literę, której tu brakuje, „o” – „Sebastiano”, czyli Sebastian.
  472. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXLI (2).
  473. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXLII (1). Opis rodziny Barbaro na it.wikipedia (włos.) [383].
  474. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXLII (2); drugie imię podane w skrócie „Ant°”. Rodzina Donà alla Maddalena (IT ASVe) [384], rodzina Donà di riva di Biasio [385].
  475. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 26] poz. CCXLII (3). Rodzina Nani (IT ASVe) [386], rodzina Nani di San Trovaso [387].
  476. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIII (1). Opis rodziny Grimani na it.wikipedia (włos.) [388]. Rodzina Grimani (IT ASVe) [389], rodzina Grimani ai Servi (IT ASVe) [390], rodzina Grimani di S. Polo dall'albero d'oro (Grimani-Giustinian) (IT ASVe) [391], rodzina Grimani di Santa Maria Formosa (IT ASVe) [392], rodzina Grimani-Morosini (IT ASVe) [393].
  477. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIII (2); imiona podane w skrócie „Mar° Ant.”.
  478. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIII (3); imiona podane w skrócie „GBatta”.
  479. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIV (1); po nazwisku zapisany został numer „quinto” („piąty”), choć w postaci cyfrowo-literowej „5to”. Być może tożsamy z Francesco Rota spod numeru 231 (z lat 1772, 1773, 1774).
  480. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIV (2); drugie imię zapisane w skrócie „Ant.”. Opis rodziny Erizzo na it.wikipedia, z drzewem genealogicznym (włos.) [394].
  481. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIV (3).
  482. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIV (4).
  483. Wg. „Elenco di versamento manoscritto 1863”, IT ASVe sygn. 153, [s. 27] poz. CCXLIV (5); po nazwisku zapisany został numer „primo” („pierwszy”), choć w skrócie „pmo”. Opis rodziny Mocenigo na it.wikipedia (włos.) [395]. Rodzina Mocenigo (IT ASVe) [396], rodzina Mocenigo ramo di San Stae e San Samuele (IT ASVe) [397].
  484. Krótki biogram (pl) vide [398], znacznie szerzej (it) [399].
  485. Tego samego roku Palladio zaprojektował Palazzo Antonini (Casa Grande) opisany poniżej w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI". Opis bramy na it.wikipedia vide [400].
  486. Wymieniony na LIŚCIE NAMIESTNIKÓW WENECKICH (pod numerem 52) znajdujacej się we wstępie historycznym poświęconym Castello di Udine [Zamek Udiński].
  487. Stąd pierwsza nazwa porticato oznaczająca szereg portyków.
  488. Pierwsze popiersie, z części dolnej loggia'i, podpisane jest na stronie internetowej jako przedstawiające „luogotenente veneziano” – „namiestnika weneckiego”, być może nawet sprawcę wybudowania loggia'i, czyli Tommaso Lippomano, ale nigdzie, ani w posiadanej przeze mnie literaturze, ani nawet na portalu sirpac–fvg potwierdzenia, iż to o jakiegokolwiek namiestnika chodzi nie znalazłem, dlatego należy tę inf. w chwili obecnej traktować jako mniej niż prawdopodobną, choć warto o tym wspomnieć w przypisie, jako i czynię, bo jeśli ktoś, kiedyś (np. ja :-) znajdzie inf. o imieniu i nazwisku spopiersiowanego osobnika i będzie to któryś z namiestników możliwych do odnalezienia na LIŚCIE to w połączeniu z ową, podówczas poszlaką, będzie można zaryzykować dodanie owej fot. pod odnalezionym na LIŚCIE namiestnikiem, np. w przypisie, jak prawdopodobne popiersie jegomościa.
  489. Na uwagę zasługuje otaczająca działkę nr 390 droga – jest to rampa poprowadzona po pn-wsch. zboczu Wzgórza Zamkowego, która prowadzi wśród drzew ze szczytu Wzgórza do Piazza Primo Maggio.
  490. W średniowieczu łacińskiego terminu "dominium" używano przede wszystkim dla oznaczenia "własności", "władzy zwierzchniej" albo "terytorium podległego władzy zwierzchniej" feudała, księcia lub króla, jak również jurysdykcji kościelnej biskupa, lub klasztornej opata.
  491. Liutprand – jego biogram (pl) [401], szkic biogramu (włos.) [402].
  492. Fot. z portalu sirpac–fvg, i na pewno są to fot. wnętrza owego kościoła, co potwierdzam w oparciu o ikonografię m.in. z [G. Bergamini], L'église de Sainte Marie du Château à Udine, [przekład na franc. B. Bertolo], [Imoco spa, 2007], s. 27–28 (piękna, barwna rozkładówka z fot. całego wnętrza Chiesa di S. Maria di Castello) oraz A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 4, i Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 50, zresztą, podobnie jak w przypadku reszty dodanej tu ikonografii wnętrza kościoła, a wspominając o tym wypada jeszcze dodać, iż pierwsza fot. (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo, natomiast druga czarno biała jest współczesna i także pochodzi z portalu sirpac–fvg.
  493. Freski w krypcie pod prezbiterium bazyliki patriarchalnej w Akwilei (widziałem, więc potwierdzam zgodność) [403], [404], [405], [406].
  494. przy wychodzącej na południowo-zachodni róg placu znajduje się Inf. Turystyczna, gdzie można otrzymać trochę darmowych broszur i folderów o Udine oraz plany miasta i mapy regionu
  495. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 28, 29.
  496. Wg. portalu sirpac–fvg.
  497. Kamienia i tylko kamienia, a więc przylegające po bokach części ceglane (widać na pierwszym poniższym zdjęciu), oraz cały ceglany tył bramy (widać na drugim zdjęciu) są wtórne.
  498. Wg. portalu sirpac–fvg.
  499. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 28, 29.
  500. O częściach murów miejskich Udine porównaj zestawienie "Cronologia antica e medievale" w artykule "Storia di Udine" na it.wikipedia [407].
  501. Wg. portalu sirpac–fvg.
  502. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 28, 29, oraz portalu sirpac–fvg.
  503. Wg. portalu sirpac–fvg.
  504. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  505. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  506. Daty urodzenia i śmierci wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia). Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  507. Daty wzmiankowania wg. portalu sirpac–fvg.
  508. Wielka Grecja vide [408].
  509. Wg. włoskiego portalu internetowego archeofriuli.it [409].
  510. Wg. portalu sirpac–fvg.
  511. Wg. portalu internetowego consorziocastelli.it [410].
  512. O współczesnym Regionie Apulia (pl) [411].
  513. O współczesnym Regionie Kampania (pl) [412].
  514. O regionie Lukania (pl) [413].
  515. O Paestum (pl) [414].
  516. O Koryncie (pl) [415].
  517. Ryton – opis naczynia (pl) [416].
  518. O gemmach z grawerunkiem wklęsłym i wypukłym (pl) [417].
  519. O fibulach (pl) [418].
  520. Wg. portalu sirpac–fvg.
  521. Przy czym trzeba pamiętać, że katalogi tematyczne obejmują przedmioty o określonych cechach uwzględnionych w opisach przedmiotów określonymi słowami, więc nie każdy przedmiot z danego "tematu" został uwzględniony w katalogach tematycznych, bo zabrakło określonego słowa w jego opisie, za to odnaleźć ów przedmiot można w katalogu zbiorczym.
  522. W nawiasach podane odpowiedniki w j. włoskim (w liczbie pojedynczej), użyte w katalogu.
  523. O mieczu spatha (pl) [419].
  524. Wszystkie zostały opisane i zilustrowane w "NOTATKACH DO HISTORII MIASTA", przy okazji dziejów miasta Udine w okresie I Woj. Światowej, za wyjątkiem jednego, 50 lirów z 1944, którego fot. tu dodaję.
  525. Emitentem była Banca del Friuli, na zlecenie władz bananowej republiki mussolińskiej pod nazwą Repubblica Sociale Italiana, którą proklamował w akcie rozpaczy, uprzednio odsunięty w Królestwie Italii od władzy i uwięziony, niejaki Benito Mussolini (29 VII 1883–28 IV 1945), którego dopiero komandosi niemieccy odbili z więzienia, dzięki czemu mógł proklamować swoją, naprędce wymyśloną, bananową republikę (o republice mussolińskiej [pl] [420]). Produkcja banknotów (zadrukowany papier) odbyła się w Udine w „zecca” (po włos. „mennica”), co uwidacznia odnośny nadruk na banknotach (w lewym, górnym rogu strony przedniej), natomiast pozostawione obok wolne miejsce służyło do wpisania daty. Język i nazwa waluty – włoskie, natomiast pełne nazwy owych banknotów, to „Assegno circolare” („Czek obiegowy”), którą, nadrukowana na stronie tylnej „Avvertenza” („Pouczenie”) identyfikowała jako „biglietto di banca” („bilet banku”, czyli „banknot”), bo właśnie w tym charakterze nakazywała traktować owe "wyroby drukarskie".
  526. Wg. portalu internetowego consorziocastelli.it [421].
  527. Wg. portalu internetowego consorziocastelli.it [422].
  528. Fot. fresku dobrana wg. identycznej ilustracji zamieszczonej w opisie Pinakoteki zamkowej w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 47, zaś opis fresku wg. portalu sirpac–fvg, gdyż przewodnik ograniczył się wyłącznie do zilustrowania "anonimowym dziełem" (nie podpisanym) tekstu dotyczącego zasobu Pinakoteki.
  529. "Przypisywane" wg. [G. Bergamini], L'église de Sainte Marie du Château à Udine, [2007], ss. 9–11 (i tu fotfot.), zaś portal sirpac–fvg żandych wątpliwości co do autorstwa nie zgłasza.
  530. Daty wzmiankowania wg. portalu sirpac–fvg.
  531. Nicola Grassi, wykonał m.in. w 1735 nastawę ołtarzową do Chiesetta di Sant'Antonio we wsi Casasola przylegającej ze wsch. do miejscowości Chiusaforte (na pn-wsch. od Venzone); Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 19, 20.
  532. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  533. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  534. Jacopo Negretti zw. Palma il Giovane (1544 Wenecja–1628 Wenecja), jego znany obraz „La presentazione al Tempio” („Ofiarowanie w Świątyni”) można zobaczyć w ołtarzu trzeciej kaplicy po prawej stronie w Chiesa Parrocchiale di Santa Maria (inaczej zw. Chiesa Matrice) w Tricesimo (Tricesimo. ..., red. dr Sergio Burelli i inni, [bez miejsca wyd.] 1994, ss. 18, 21), zaś w Portogruaro, w Duomo di S. Andrea Apostolo, nastawę ołtarzową z obrazem jego aut. „Crocifissione” („Ukrzyżowanie”) z końca XVI w. (370 x 470 cm), oraz trzy dzieła malarskie uczniów z jego szkoły (Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.]).
  535. Wg. A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 11, natomiast wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 47, w Pinakotece znajdują się dzieła "Andrea de Sacchis zw. Pordenone".
  536. "Andrea Bellunello" wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 47, a "Andrea di Bertolotto zw. Andrea Bellunello (wzmiankowany w l. 1455–przed 1495)" wg. portalu sirpac–fvg.
  537. Daty wzmiankowania wg. portalu sirpac–fvg.
  538. "B. Strozzi" wg. A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 11, a "Bernardo Strozzi (ok. 1581/1582–1644)" wg. portalu sirpac–fvg.
  539. "F. Griffoni" wg. A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 11, a "Fulvio Griffoni (1589–1664)" wg. portalu sirpac–fvg.
  540. Dane osobowe wg. portalu sirpac–fvg. Jego biogram (pl) [423].
  541. Wg. portalu sirpac–fvg.
  542. Wg. portalu sirpac–fvg.
  543. Kwestia problematyczna
  544. Wg. portalu sirpac–fvg, zaś wg. [G. Bergamini], L'église de Sainte Marie du Château à Udine, [2007], s. 3, obraz namalowany został "po 1650".
  545. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine].
  546. Wg. Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine].
  547. Uwaga: powyższa fot. obrazu została odnaleziona w internecie w oparciu o dwa źródła, w których znajdują się reprodukcje (Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine], oraz Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine]), natomiast wśród wielu zamieszczonych w internecie zdjęć obrazu Tiepolo'a kryjących się pod jednym z powyższych tytułów, można odnaleźć kilka bardzo podobnych płócien, które jednak NIE SĄ przedmiotowym obrazem z Udine, a co gorsza, są łudząco podobne do znajdującego się w udińskiej Pinakotece zamkowej. Dlatego, dla wyostrzenia czujności zostały tu wskazane właśnie dwa takie – łudząco podobne i podpisane jako dzieła Tiepola: (1) na stronie [424] podpisany jako „pittura ariosa di Giambattista Tiepolo[425], oraz (2) na stronie [426] podpisany jako „Allegory of Strength and Wisdom by Giovanni Battista Tiepolo, 1740–1743[427]; oba, być może są dwoma pozostałymi obrazami Tiepola o tej samej tematyce, które wykonał, jeden do Villa Cordellina w Montecchio Maggiore, a drugi do Cà Rezzonico w Wenecji, ale upewnienie się wymaga pogłębienia kwerendy o wiarygodne źródła z ikonografią, a więc wycieczkę poza temat Udine (dlatego umywam ręce), choć z tych, które tu zostały przedstawione jako "nieudińskie" i tak gołym okiem widać, że np. na jednym płótnie amorek wiszący pod chmurą głową w dół, swą prawą nóżkę zanurza w chmurce, a na drugim płótnie, ten sam amorek, tę samą nóżkę zanurza w pośladki drugiego amorka, którego kopie w du..., podobnie główki amorków po lewej stronie płócien, wystają znad wielkiego skrzydła, w zupełnie innych pozycjach i ilościach.
  548. Odorico Politi (1785–1846), wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  549. Zbiór dzieł artysty prezentuje także Museo Diocesano [Muzeum Diecezjalne] w Udine (wzmiankowany wraz z fot. w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice", przy Piazza Patriarcato, pod nr 1, w opisie Palazzo Arcivescovile, w w którym mieści się Museo Diocesano).
  550. Na pierwszym planie widać wysmukłą, niedużą dzwonnicę wystającą znad ceglanych dachów (na pierwszej fot. czerwona, na drugiej beżowa [428]) to dzwonnica Palazzo del Monte di Pietà [429] (opisany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy Via Mercatovecchio), widoczna nad nią duża, zaśniedziała kopuła to Chiesa di San Nicolò vescovo zw. inaczej Tempio Ossario [430] (opisany w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI" przy rondzie Piazzale XXVI Luglio 1866), bliżej lewego, dolnego rogu, dobrze widoczny kościół z XVIwieczną fasadą, zwieńczoną dzwonnicą to Chiesa di San Giacomo apostolo [431] (opisany w "IV. ZACHODNIA i PÓŁNOCNA CZĘŚĆ STARÓWKI" przy Piazza Matteotti, przy którym świątynia stoi), a widoczna pomiędzy obiema wskazanymi tu dzwonnicami, kolejna, ceglana, niepozornie wystająca spomiędzy zabudowy, ze szpiczastym, szarym hełmem [432], to dzwonnica Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio [433] (opisany w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI" przy Via Antonio Zanon).
  551. Wg. portalu sirpac–fvg jest to Torretta [Wieżyczka] Malignani, wzniesiona przy via Sottomonte, na planie prostokąta, w 1940, w stylu neogotyckim, z inicjatywy Arturo Malignani jako Osservatorio Metereologico (Obserwatorium Meneorologiczne) stanowiące stację zbierającą dane meteorologiczne i w tym celu służy do dziś mimo, iż jest własnością prywatną [fot. [434], [435], (widok na wieżę z podnóża Wzgórza Zamkowego) [436].
  552. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał fot. wchodzi w skład zbiorów Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się na Zamku w Udine, natomiast plac podówczas (ok. 1880) nazywał się P.zza del Grano.
  553. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 37.
  554. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 37, 38, oraz portalu sirpac–fvg.
  555. Do katedry z Piazza XX Settembre 1870 prowadzi właśnie via Stringher, a w poł. drogi, po lewej stronie via Stringher, pod nr 9 stoi Palazzo Susanna opisany w na końcu "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI")
  556. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 37, a częściowo także wg. portalu sirpac–fvg.
  557. Wg. portalu sirpac–fvg.
  558. Trzy "absydy" wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 37, ale patrząc na zdjęcia i plan kościoła nijak znaleźć ich się nie da, chyba, więc albo są wtopione w bryłę prezbiterium i kaplic bliźnich, a plan tego nie pokazuje, albo zaszła pomyłka i mianem "absydy" ochrzczono "kaplice bliźnie" i prezbiterium.
  559. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał fot. wchodzi w skład zbiorów Fototeca będącej częścią Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się na Zamku w Udine. Na fot. uwagę zwraca ściana kończąca prezbiterium i kaplicę bliźnią przylegającą do dzwonnicy, oraz przylegające do lewej ściany korpusu świątyni (od strony ulicy) przybudówki, których dziś już nie ma, w związku z czym owa fot. wskazuje, iż obecny stan obu ścian kończących prezbiterium i kaplicę bliźnią jest efektem przebudowy, a korpusu kościoła, efektem wyburzenia przybudówki, oraz informuje, iż wszystko to nastąpiło po ok. 1880.
  560. Wg. portalu sirpac–fvg, na którym, w innym miejscu można znaleźć adres owego budynku podany jako "piazza Garibaldi, [nr] 11".
  561. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 37, 38.
  562. Wg. portalu sirpac–fvg.
  563. Wg. portalu sirpac–fvg.
  564. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 38, oraz portalu sirpac–fvg.
  565. Wg. portalu sirpac–fvg.
  566. Tommaso Türk'a (1824–ok. 1880) wymienia KATALOG (SIRPAC–FVG) dotyczący Palazzo Antonini (Casa Grande), jako jednego z autorów fresków zdobiących wnętrza pałacu – Palazzo Antonini (Casa Grande) opisany jest w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI", przy Via Gemona.
  567. Domenico Fabris (1814–1901), artysta friulski, w Udine wykonał w 1859 fresk na suficie Sala del trono (Sala tronu) w Pałacu obecnie Arcybiskupim (i przy tej okazji wzmiankowany w opisie 1szej sali owego Pałacu w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice", przy Piazza Patriarcato nr 1, i tu także fot. owego fresku).
  568. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 37, 38.
  569. Wg. portalu sirpac–fvg.
  570. Wg. portalu sirpac–fvg.
  571. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 37, 38, oraz portalu sirpac–fvg.
  572. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg. Szkic biogramu Giorgio Massari'ego (włos.) [437].
  573. Wg. portalu sirpac–fvg.
  574. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 38.
  575. Obecny wygląd bryły kościoła łudząco podobny do wyglądu Chiesa di San Carlo wzniesionego w 1766 w Gorycji (przy via Seminario) również wg. projektu Giorgio Massari'ego [fot.: "Gorycja" (z zewnątrz) [438], "Udine" (z zewnątrz) [439], "Gorycja" (wewnątrz – sklepienie) [440], "Gorycja" (wewnątrz – widok na prezbiterium) [441]; fot. i dane o Chiesa di S. Carlo w Gorycji wg. portalu sirpac–fvg.
  576. Zapewne były to wyżej wspomniane "modyfikacje" planu Massari'ego.
  577. Zapewne były to próby usunięcia śladów wyżej wspomnianych "modyfikacji" planu Massari'ego w celu przywrócenia stanu pierwotnego, o czym świadczyć może współczesny wygląd kościoła zbliżony do opisanego powyżej, XVIIIwiecznego projektu kościoła.
  578. Wg. portalu sirpac–fvg. Co do stwierdzenia, iż kościół jest własnością prywatną, potwierdzam tylko to, iż wciąż użytkowany jest w charakterze świątyni – byłem, widziałem wnętrze, a co ważniejsze, gdy wszedłem, zobaczyłem księdza chowającego do tabernakulum jakieś naczynia liturgiczne, ale że kościół jest "własnością prywatną" jest raczej wątpliwe, gdyż w opisie dzwonnicy kościoła stwierdzono, że jest ona własnością "Instytucji religii katolickiej", więc gdyby obie informacje były prawdziwe oznaczałoby to, iż kościół został dla kogoś przekazany/sprzedany, za to bez dzwonnicy, która pozostała własnością parafii albo diecezji, mimo, iż jest dobudowana do kościoła – wg. mnie możliwe, acz mało prawdopodobne, za to bardziej prawdopodobna wydaje się pomyłka na portalu sirpac–fvg, polegająca na wpisaniu "właściciela prywatnego" zamiast "kościelnego".
  579. Giovanni da Udine (1487–1564) wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH". Natomiast powyższa informacja pochodzi z Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 38, i ociera się o absurd - dom wspomniano, ulicę podano, w mapkę z wyrysowanymi budynkami uzbrojono, a wszystko po to, by nadmienić o urodzeniu Giovanni'ego da Udine i koniec, bo ani w tekście, ani na mapce nie raczono wskazać, w którym miejscu ów dom się mieści (!!!), a wystarczyło przecież dodać dwa słowa, na rogu z którą z ulic dom się znajduje (!!!), a dla dociekliwych dodam, że via Grazzano ma niewiele, bo przynajmniej 30 rogów (!!!), jak nie więcej (!), bo łączą się z nią 2 place i 13 ulic, z czego tylko dwa rogi należące do Chiesa di S. Giorgio maggiore można wykluczyć, no bo choć Chiesa to też dom, ale Boży, a nie rodzinny Giovanni'ego da Udine, a całą resztą "rogów", czyli przynajmniej 28, pozostawiam dla upartego detektywa do dalszych poszukiwań, od których ja ręce umywam (!), bo przyszło mi pisać w oparciu o podobny koszmarak potocznie zwany przewodnikiem, więc dopisać, który to dom mogę jedynie, gdy na niego czystym przypadkiem nadepnę, podczas którejś z wizyt na portalu sirpac–fvg, ale celowo szukać go nie będę.
  580. Maggiore wg. opisu kościoła, a martire wg. opisu dzwonnicy kościoła („campanile della chiesa di San Giorgio martire”), oba na portalu sirpac–fvg.
  581. Wg. portalu sirpac–fvg.
  582. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 38.
  583. Od wezwania kościoła Chiesa di San Giacomo apostolo, który znajduje się na pd-zach. pierzei placu.
  584. Od funkcji, którą plac kiedyś spełniał i pełni do dziś – włoskie „mercato nuovo” dosłownie oznacza „targ nowy / targowisko nowe”, a podobne znaczenie ma słowo „erbe”, które po włosku oznacza „warzywa / jarzyny”, a więc nazwa „Piazza delle Erbe” dosłownie znaczy „Plac Warzywny”, tudzież, przekładając włoski na swojski – "warzywniak", tyle, że na świeżym powietrzu, a wszystko to dobrze widać na fot. historycznej palcu.
  585. Fot. i opisy z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginały fot. wchodzą w skład zbiorów: (1) Fototeca będącej częścią Civici Musei e Gallerie di Storia e Arte di Udine (Miejskie Muzea i Galerie Historii i Sztuki Udine) i znajduje się na Zamku w Udine, (2) Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo i znajduje się w Palazzo Arcivescovile w Udine.
  586. Udine, [w] Welcome in F.V.G., nr 8 (wiosna 2007), ss. 10, 12, 13; Udine, [przewodnik z cyklu Guida alla città], [2007], s. 5.
  587. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 33, 34.
  588. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 33, wszystkie cztery rzeźby przedstawiają „quattro virtù cardinali”, czyli cztery cnoty główne (kardynalne), co dopiero po uważniejszym przyjrzeniu się rzeźbom okazuje się być wierutną bzdurą, no bo i która z cnót kardynalnych chadza z krzyżem (?), albo ma anielskie skrzydła? (o czterech cnotach głównych – vide (pl) [442]). A więc gołym okiem widać, że obie rzeźby po bokach to aniołowie, a rzeźba w środku z krzyżem to personifikacja wiary, co zresztą w pełni potwierdza portal sirpac–fvg, dlatego, poparty owym źródłem stwierdzam wbrew przewodnikowi Udine, iż w środku stoją rzeźby przedstawiające dwie, spośród trzech, znanych, głównych cnót chrześcijańskich, o których wspomina List do Koryntian w Nowym Testamencie, a więc Wiara oraz Nadzieja, a po bokach aniołowie (o trzech głównych cnotach chrześcijańskich – vide [pl] [443]). W związku z czym dodaję do opisu kaplicy nazwy rzeźb i ich fot. z portalu sirpac–fvg.
  589. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 31, z tym, że datę powstania obrazu, "że" olejny na płótnie, i znacznie "rozsądniejszy" tytuł („Martirio di San Pietro Martire” – „Męczeństwo Świętego Piotra Męczennika”) oraz zamieszczoną tu fot. (której nigdzie indziej nie można było odnaleźć) dostarcza portal sirpac–fvg.
  590. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 31, z tym, że datę powstania obrazu, "że" olejny na płótnie i niekoniecznie lepszy tytuł („Madonna con Bambino e Santi” – „Matka Boska z Dzieciątkiem i Święci”) oraz zamieszczoną tu fot. (której nigdzie indziej nie można było odnaleźć) dostarcza portal sirpac–fvg.
  591. Wg. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.], natomiast wg. internetowego portalu sirpac–fvg Giovanni Martini urodził się w l. 1470–1475. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  592. Data urodzenia i śmierci wg. pocztówki wyd. przez Parrocchia di S. Maria Annunziata [Parafia katedralna], natomiast wg. portalu sirpac–fvg Giuseppe Torretti urodził się ok. 1661. Szkic jego biogramu (włos.) [444].
  593. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 31, oraz portalu sirpac–fvg, tyle, że przewodnik ograniczył się jedynie do w/w tyt. rzeźby i nazwiska Torretti'ego, natomiast w/w imię oraz daty urodzenia i śmierci Torretti'ego podaje portal sirpac–fvg, który prócz rozszerzenia nazwy rzeźby („Sant'Antonio da Padova con Gesù Bambino” – „Święty Antoni Padewski z Dzieciątkiem Jezus”), wskazuje także rok powstania i materiał rzeźbiarski, i stamtąd też pochodzą zamieszczone tu fot. ołtarza z rzeźbą oraz rzeźby, których nigdzie indziej, w pozostałych źródłach wymienionych w bibliografii, nie udało się znaleźć, a ja wnętrza kościoła (a więc rzeźby) nie widziałem, bo gdy przyszedłem był zamknięty, więc absolutnej pewności mieć nie mogę.
  594. Wskazany i podpisany na planie fragmentu miasta w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 30, za to bez słowa w tekście, natomiast kilka powyższych inf. o budynku przekazuje portal sirpac–fvg.
  595. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg.
  596. Wg. tablicy informacyjnej ustawionej przed świątynią.
  597. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 42, 43.
  598. Znany np. z wykonania w 1497 kropielnicy w stylu renesansowym stojącej w katedrze udińskiej (wspomniana w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy Piazza del Duomo, w opisie Cattedrale [katedra] di Santa Maria Annunziata i tam fot.). Jego biogram (włos.) [445].
  599. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  600. Data urodzenia i śmierci Bernardino da Bissone wg. internetowego portalu sirpac–fvg, a pozostałe informacje o portalu i wnętrzu kościoła wg. tablicy informacyjnej ustawionej przed świątynią.
  601. Opisany na początku "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI".
  602. Wg. portalu sirpac–fvg.
  603. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 42, 43.
  604. Prawdopodobnie chodzi o Pinacoteca di Brera w Mediolanie, ale w źródle (Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine]) wyjątkowo ograniczono się jedynie do zdawkowego wskazania „al Brera”, nawet nie zaznaczając, czy jest to fresk, czy obraz, czego, po zamieszczonej ilustracji, oczywiście nie da się wywnioskować.
  605. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  606. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg.
  607. Wg. portalu sirpac–fvg.
  608. "Ossario" – po włos. "kostnica", "pomnik żałobny" (np. na polu bitwy) – świątynie tego typu można bardzo często spotkać w północnej Italii, szczególnie w regionie Friuli, w którym miały miejsce najkrwawsze dla Włochów bitwy I Woj. Światowej, wobec czego pamięć o tamtych zdarzeniach do dziś jest niezwykle silna wśród mieszkańców regionu, tym bardziej, iż odcinek pn-wsch. frontu, przez całą wojnę znajdował się niemal wyłącznie na terenie Friuli, a do tego przesuwał się w taki sposób, iż wojna objęła dosłownie cały region, a więc wszyscy mieszkańcy niemal każdego miasta, miasteczka i wsi doświadczyli okropności, które niosła ze sobą ta straszna wojna – pierwsza w dziejach ludzkości, w której zostały użyte na skalę masową nowoczesne środki masowej zagłady (gazy bojowe, rozrywające się pociski artyleryjskie, naloty eskadr lotniczych, karabiny maszynowe, granaty, miny, miotacze ognia oraz pierwsze prototypy czołgów), dlatego w niemal każdej miejscowości Friuli można znaleźć pomniki i świątynie wystawiane na pamiątkę ofiar cywilnych i wojskowych poległych podczas owej wojny, zaś święto narodowe obchodzone w Italii dnia 11 listopada (data oficjalnie przyjmowana jako dzień zakończenia I Woj. Światowej), we Friuli jest w sposób szczególny celebrowane (przykłady artykuł pokazujący skalę strat włoskich [446]). Poza tym, I Woj. Światowa, przez rodzącą się na przełomie XIX i XX w. powszechną taktykę prowadzenia "wojny okopowej", do dnia dzisiejszego wyciska piętno na krajobrazie szerokiego pasa ziemi friulskiej (opasającego region po obu stronach dawnych granic Królestwa Italii), który miejscami jest porządnie przeorany solidnymi okopami, betonowymi bunkrami i fortami (np. w okolicach Gorycji, Fogliano Redipuglio albo Monfalcone), które wciąż przypominają mieszkańcom, że "to właśnie tu, w tym okopie, sto lat temu zginął od serii z karabinu maszynowego, albo udusił się gazem bojowym zwijając się w ciężkich konwulsjach, mój dziadek, pradziadek albo kuzyn". Do tego należy również dodać, iż I Woj. Światowa była pierwszą, niezwykle krwawą wojną wspólną dla wszystkich Włochów, bo zaangażowanie Kr. Italii w tę wojnę objęło wszystkich mieszkańców państwa, choćby przez powszechną mobilizację, a więc także mieszkańców Neapolu, Palermo czy Bari, a co najważniejsze, w odróżnieniu od udziału Italii w II Woj. Światowej, którego początki są dla Włochów tematem wstydliwym, o którym najchętniej woleli by zapomnieć, udział w I Woj. Światowej był całkowicie uzasadniony, bo Italia od samego początku opowiedziała się po słusznej stronie, wobec czego był on bezdyskusyjnie chlubny i chwalebny, dlatego też upamiętnianie, rozpamiętywanie i celebrowanie rocznic oraz świąt związanych z I Woj. Światową było, jest i będzie dla Włochów wyrazem najwyższego patriotyzmu, najlepiej pojętą racją stanu i świętością w jednym.
  609. Provino Valle (1877 Udine–1955 Udine) wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH". Szkic jego biogramu (włos.) [447].
  610. Mistruzzi – jego biogram (włos.) [448].
  611. Daty wg. portalu sirpac–fvg.
  612. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  613. Nazwy wg. portalu sirpac–fvg.
  614. Gino Valle (7 XII 1923 Udine–30 IX 2003 Udine), syn Provino Valle'go (1877 Udine–1955 Udine), wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH". Jego biogram (włos.) [449].
  615. Fragment obrazu zwanego „Veduta di Udine” („Panorama Udine”), albo „Pianta della Città di Udine” („Plan Miasta Udine”) aut. przypisywanego Giovanni'emu Battista Cosattini'emu (1641–1698).
  616. Wzmiankowany w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 38, 39, za to bez słowa opisu, natomiast kilka powyższych słów o budynku wg. portalu sirpac–fvg.
  617. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 37, 38.
  618. Wg. portalu sirpac–fvg.
  619. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 38.
  620. Wszystko od średnika do tego momentu wg. portalu sirpac–fvg.
  621. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 38.
  622. Wg. portalu sirpac–fvg, przy czym jadłodajnia/bar nie wyklucza winiarni, szczególnie w Italii (wino do obiadu, wino na deser i do kolacji).
  623. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 37, 38, 39.
  624. Wg. portalu sirpac–fvg.
  625. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 38, 39.
  626. Wg. portalu sirpac–fvg.
  627. Wg. portalu sirpac–fvg.
  628. Wg. rysunku budynku zamieszczonego na planie fragmentu miasta w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 37, oraz wyrysowanych konturów budynku na palnie centrum miasta w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 5, a także opisu budynku na portalu sirpac–fvg.
  629. Wg. portalu sirpac–fvg.
  630. Wspomniane w opisie budynku na portalu sirpac–fvg, a także jako podpis budynku na palnie centrum miasta w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 5, przy czym, nigdzie nie wspomniano, ani nazwy muzeum, ani tym bardziej jakiego rodzaju eksponaty przechowuje.
  631. Fragment obrazu zwanego „Veduta di Udine” („Panorama Udine”), albo „Pianta della Città di Udine” („Plan Miasta Udine”) aut. przypisywanego Giovanni'emu Battista Cosattini'emu (1641–1698).
  632. Kościół wzmiankowany w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 30, 31, 32, za to bez słowa opisu, natomiast kilka powyższych inf. pochodzi z portalu sirpac–fvg.
  633. Włoskie słowo "zitelle" ma dwa przeciwne znaczenia: dawniejsze "panny na wydaniu", oraz żartobliwe "stare panny", w związku z czym wspomniana nazwa Casa Secolare delle Zitelle, przez osoby grzeczne i ułożone rozumiana była jako "dom dla dobrze wychowanych panienek", bo panienki w nim się uczyły, a przez mniej grzecznych jako "dom starych panien", bo prowadziły go dwie podstarzałe matrony.
  634. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 31.
  635. Wg. portalu sirpac–fvg.
  636. Jest całkiem prawdopodobne, iż Antonio Picco (1828–1897) jest tożsamy z niejakim Picco – artystą wspomnianym (bez imienia i profesji, w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41) przy opisie Palazzo Liruti (budynek opisany w "VII. PIAZZA PRIMO MAGGIO i okolice", przy Via Liruti pod nr 2), którego wnętrza zdobią pejzaże z XIX w. autorstwa owego Picco, i/lub z niejakim Picco – artystą wspomnianym (bez imienia i profesji, w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41) przy opisie Palazzo Antonini–Belgrado (budynek opisany w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice", przy Piazza Patriarcato pod nr 3), którego wnętrza zdobią freski m.in. XIXwieczne, m.in. autorstwa owego, kolejnego "jakiegoś tam" Picco.
  637. Charakterystyka organizacji (włos.) [450].
  638. O częściach murów miejskich Udine porównaj zestawienie "Cronologia antica e medievale" w artykule "Storia di Udine" na it.wikipedia [451].
  639. Wg. tablicy informacyjnej ustawionej przez konserwatorów przed zabytkiem.
  640. Wg. portalu sirpac–fvg, co znajduje potwierdzenie w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 31, 32, oraz w A. Favaro, Udine..., [2005], s. 4, wg. których wieżę "wzniesiono" właśnie w XIV w., gdyż właśnie tak portal sirpac–fvg, zresztą identycznie jak w przypadku Torre di Porta Villalta (opisana w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI" przy Piazzale Giobatta Cavedalis), lata owej gruntownej przebudowy interpretuje jako wzniesienie wieży od nowa, a więc jako lata jej, czyli obecnej wieży, wybudowania.
  641. Wg. portalu sirpac–fvg.
  642. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 31, 32.
  643. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  644. Wg. portalu sirpac–fvg.
  645. Wg. tablicy informacyjnej ustawionej przed zabytkiem przez konserwatorów.
  646. Wg. portalu sirpac–fvg.
  647. Domenico Rossi – w Udine znany m.in. z ukończenia w l. 1707–1708 modernizacji Palazzo Patriarcale (Pałac Patriarchalny), następnie projektu przebudowy katedry, wcielonego w życie w l. 1714–1735, a także projektu przebudowy słynnej friulskiej perły architektury Villa Manin di Passariano. Jego biogram (włos.) [452].
  648. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  649. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  650. Czynna kaplica niemniej zwiedzanie tylko po uprzedniej rezerwacji (0039) 0432 271 591 (wejście darmowe), lub przez szerokie drzwi wykonane wyłącznie ze szkła, zamontowane w przedsionku.
  651. Opisany w "IV. ZACHODNIA i PÓŁNOCNA CZĘŚĆ STARÓWKI", przy Piazza San Cristoforo, pod nr 3.
  652. Sebastiano Santi (1798–1866), m.in. wykonał w 1832 freski na stropie Chiesa Parrocchiale di Santa Maria Nascente w miejscowości Artegna (na pd od Gemona del Friuli); Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 13, 14. Krótki szkic jego biogramu (włos.) [453].
  653. Dwa słowa o Uniwersytecie (włos.) [454].
  654. Zdaje się, iż "Cappelletti" to pseudonim, albo rzadziej stosowany przydomek lub drugi człon nazwiska. Być może wspomniany artysta jest tożsamy z Edgardo Sambo dyrektorem (w l. 1929-1956) Museo Revoltella w Trieście, wymienionym w artykule na it.wikipedia (włos.) [455].
  655. Giuseppe Serra (1914–2001) wspomina KATALOG (SIRPAC–FVG) uniwersyteckiego zbioru dzieł sztuki nazwanego Collezione dell'università degli studi di Udine, ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów, mieszczących się w Palazzo Antonini Cernazai (opisany kilka linijek poniżej Palazzo Florio), jako autora jednego z obrazów.
  656. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 43.
  657. Wg. portalu sirpac–fvg.
  658. Wzmiankowany w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 43, natomiast o stuleciu, w którym budynek wzniesiono informuje portal sirpac–fvg.
  659. Wg. portalu sirpac–fvg, co znajduje pewne potwierdzenie w notatce w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 42, 43, gdzie budowę wyznaczono na XVI w..
  660. Wg. portalu sirpac–fvg.
  661. Wg. portalu sirpac–fvg.
  662. Giuseppe Serra (1914–2001) wspomina KATALOG (SIRPAC–FVG) uniwersyteckiego zbioru dzieł sztuki nazwanego Collezione dell'università degli studi di Udine, ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów, mieszczących się w Palazzo Florio (opisany kilka linijek powyżej Palazzo Antonini Cernazai), jako autora jednego z obrazów.
  663. Zapewne łączy się z budową tego samego roku wspomnianej powyżej bramy zamkowej Arco Bollani, którą zaprojektował Palladio.
  664. Fotografię klatki schodowej dostarcza portal sirpac–fvg, a po zweryfikowaniu owej fot. z planem parteru budynku, który dostarcza commons.wikimedia.org, można całkowicie potwierdzić, iż jest to fot. faktycznie klatki schodowej owego Palazzo, przy czym, w opisie owej fot. portal sirpac–fvg całkowicie pomija milczeniem lata powstania i aut. owej klatki schodowej, skupiając uwagę na kracie (wiem, ja też się zdziwiłem), o której stwierdza, iż jest żelazna, pochodzi z 1 poł. XX w. a jej aut. był Alberto Calligaris (1880–1960), natomiast na autorstwo i lata powstania klatki schodowej niejakie światło rzuca opis poszczególnych fragmentów klatki schodowej (balustrada i dekoracyjne głowy kamienne), w związku z czym dodaję ich fotografie wraz z opisem.
  665. Na fotografii klatki schodowej głowę widać po prawej stronie.
  666. Wg. portalu sirpac–fvg.
  667. Na fotografii klatki schodowej głowę widać nad kolumną po prawej stronie.
  668. Wg. portalu sirpac–fvg.
  669. Na fotografii klatki schodowej głowę widać nad kolumną po lewej stronie.
  670. Wg. portalu sirpac–fvg.
  671. Wg. portalu sirpac–fvg.
  672. Wg. portalu sirpac–fvg.
  673. Inf. oraz fot. wg. portalu sirpac–fvg, natomiast herb na fotografii jest b. piękną, a zarazem bardzo cenną wskazówką genealogiczną i historyczną dotyczącą rodziny Antonini (dlatego nie kryjąc zadowolenia fotografię dodałem), bo jest typową "łamigłówką" heraldyczną, czyli herbem złożonym i składa się z pięciu herbów najbliższych przodków danego osobnika z rodziny Antonini, których układ, wg. klasycznych reguł heraldyki europejskiej, przedstawia się następująco: centralnie, w tarczy sercowej – herb ojca (w tym wypadku rodziny Antonini), w lewym górnym rogu – herb matki (po mężu Antonini), w prawym górnym rogu – herb matki ojca (czyli babki, po mężu Antonini), w prawym dolnym rogu – herb teściowej matki ojca (czyli prababki, po mężu Antonini), a w lewym dolnym rogu – herb matki matki (czyli babki ze strony matki). Innymi słowy, zgodnie z podziałem czterech pól tarczy na części zaszczytne, w polach po prawej stronie znajdują się herby przodków ze strony ojca (prawy górny – matki ojca, czyli babki, prawy dolny – matki dziada, czyli prababki), a po lewej stronie, ze strony matki (lewy górny – matki, lewy dolny – babki), albo, mówiąc jeszcze inaczej, patrząc na pola po przekątnej, w prawym górnym i lewym dolnym znajdują się herby obu babek (w prawym górnym ze strony ojca, w lewym dolnym ze strony matki), zaś w lewym górnym matki, a w prawym dolnym prababki ze strony ojca, która po mężu nazywała się tak samo jak i ojciec, a w centrum, na tarczy sercowej, herb ojca. Gdyby ktoś miał problem ze zrozumieniem który herb jest w którym miejscu niech wg. powyższych wskazówek zrobi własny herb składający się z nazwisk – w tarczy środkowej wpisz własne nazwisko rodowe, w lewym górnym rogu rodowe Twojej matki, w prawym górnym rodowe Twojej babki ze strony ojca, w lewym dolnym rodowe babki ze strony matki, a w prawym dolnym rodowe prababki ze strony ojca, która po mężu nazywała się tak samo jak i Ty. Jak z powyższego widać herby złożone to małe drzewa genealogiczne i aż żal zbiera, że na portalu sirpac–fvg nie podano jak miał na imię i kiedy żył przedstawiciel rodziny Antonini, którego herb złożony znajduje się na owej fotografii, bo jedyne co o nim wiadomo to tylko to, że jego ojciec na pewno nazywał się Antonini, a on prawdopodobnie żył w XVIII w., z naciskiem na "prawdopodobnie", i tyle.
  674. Imię (zamiast inicjału "M") oraz informacja o wzmiankowaniu wg. portalu sirpac–fvg.
  675. Fotografie i opisy wg. portalu sirpac–fvg.
  676. Jak ktoś tych ludzi zobaczy na owym fresku, to ma u mnie piwo (!).
  677. Odorico Politi (1785–1846) wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  678. Fotografie i opisy wg. portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż wszystkie trzy freski datowane są przez portal na lata 1800–1846.
  679. O Ulissesie (pl) [456].
  680. O Nausice (pl) [457].
  681. O Alkibiadesie (pl) [458].
  682. Opis budynku na it.wikipedia vide [459].
  683. Wg. portalu sirpac–fvg, natomiast to, co widziałem przez bramę od strony Vicolo dell'Isola było biegunowo odległe od jakkolwiek pojmowanego "ogrodu" – ugór zarośnięty ze wszystkich stron przez dziko rosnące drzewa, gęste chaszcze i nieprzeciętnie wysokie chwasty, z rdzewiejącą bramą zamkniętą (pewnie ze wstydu) łańcuchem spiętym kłódką, zapewne wiszącą już od dobrych kilku lat, o czym dobitnie świadczyła gruba warstwa pokrywającej ją rdzy, innymi słowy nie ogród tylko obraz nędzy i rozpaczy i jeszcze tylko brakowało kilku meneli z butelką trunku winopodobnego siedzących pod jednym z krzaków, żeby poczuć się "jak w domu" i krzyknąć za jednym z bohaterów filmu Seksmisja – "O! Nasi tu byli!". Kiedyś może i miał być to ogród "rajski", ale dziś, tylko diabeł mówi tu dobranoc.
  684. UWAGA – BŁĄD na portalu sirpac–fvg. Zamieszczone w przedmiotowym KATALOGU fotografie oraz ich opis dla pierwszych 50 pozycji (za wyjątkiem trzech pierwszych dotyczących tablic pamiątkowych, czyli odliczając pięćdziesiąt kolejnych pozycji zaczynając liczyć od czwartej [460], a kończąc na pięćdziesiątej trzeciej [461]), pozwalają stwierdzić, iż są pozycjami dotyczącymi Palazzo Antonini (Casa Grande) w Udine, ale wszystkie zostały pomyłkowo podpisane jakoby dotyczyły Palazzo Antonini Belgrado w Udine (budynek opisany w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice", przy Piazza Patriarcato pod nr 3), a co gorsza, zawierający je, przedmiotowy KATALOG, został dodany właśnie do opisu Palazzo Antonini Belgrado, tuż obok jego fotografii (na których zresztą widać wspomniane powyżej płyty pamiątkowe) [462], [463], [464], jako ilustrujący znajdujące się wewnątrz Palazzo Antonini Belgrado dzieła sztuki, a równocześnie, opisu właściwego Palazzo Antonini (Casa Grande) na portalu sirpac–fvg znaleźć się nie da, bo jego opis najprawdopodobniej nie istnieje. Dlatego, korzystając z zamieszczonego tu KATALOGU należy potraktować wszystkie wspomniane 50 pozycji zamieszczonych na początku KATALOGU (a więc fot. i opisy), pomimo błędnego tytułu (błąd wyraża się tylko jednym słowem „Belgrado”), jako pozycje dotyczące Palazzo Antonini (Casa Grande), co w przypadku zdecydowanej większości tych pozycji mogę bez problemu potwierdzić. Natomiast, co do znajdującej się w drugiej części KATALOGU kolekcji malarstwa i rzeźb nazwanej Collezione della provincia di Udine, a obejmującej 213 pozycji, choć bardzo interesującej i w pełni zilustrowanej dobrymi i kolorowymi fotografiami, proponuję zachować daleko idącą ostrożność, nie tyle co do opisów poszczególnych dzieł sztuki, ile co do miejsca ich przechowywania, bo żadna z informacji w KATALOGU związanych z tą kolekcją nie pozwala stwierdzić, czy jest ona przechowywana w Palazzo Antonini (Casa Grande), czy w Palazzo Antonini Belgrado, a skoro błędnie zostało zatytułowane 50 pierwszych w KATALOGU pozycji, i dopiero ich analiza oparta na innych źródłach pozwoliła je prawidłowo przypisać dla Palazzo Antonini (Casa Grande), wobec czego zachodzi pytanie, czy błąd związany z tym KATALOGIEM polegał tylko na pomyłkowym wpisaniu do niego 50 pozycji dotyczących Palazzo Antonini (Casa Grande), co by pozwalało wnioskować, iż owa kolekcja dzieł sztuki faktycznie znajdującej się w Palazzo Antonini Belgrado i tam też należy dodać ów KATALOG, czy też, cały KATALOG dotyczy wyłącznie Palazzo Antonini (Casa Grande) a błąd polega na wklejeniu go do opisu Palazzo Antonini Belgrado, czego konsekwencją stało się pozmienianie w tytułach pozycji nazwy budynku z Palazzo Antonini (Casa Grande), na Palazzo Antonini Belgrado (co potencjalnie mógł zrobić program komputerowy, a błąd człowieka polegał na pomyleniu dwóch pałaców nazywających się bardzo podobnie) i dodanie wspomnianych na wstępie trzech tablic pamiątkowych. Ale, tak, jak to już zaznaczyłem, w opisie kolekcji brak jest wskazówek (włącznie z włoską nazwą kolekcji, która jest mniej niż poszlaką, czyli niczym), wobec czego, dodaję tu KATALOG, ale do czasu wyjaśnienia kolekcję dzieł sztuki z drugiej części KATALOGU całkowicie pomijam milczeniem, tak, jakby jej nie było i stąd też nie dodam KATALOGU do opisu Palazzo Antonini Belgrado, a tu skupiam uwagę jedynie na wspomnianych 50 pierwszych pozycjach, które, jak to już stwierdziłem, w ¾ niewątpliwie, a w ¼ najprawdopodobniej, dotyczą Palazzo Antonini (Casa Grande).
  685. Tommaso Türk (1824–ok. 1880) wymieniony jest przez pierwszy z dwóch KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) dotyczących głównie wnętrz Palazzo Mangilli–del Torso oraz znajdujących się w nich obiektów, jako jeden z autorów fresków zdobiących wnętrza pałacu (Palazzo Mangilli–del Torso opisany jest w "III. POŁUDNIOWA CZĘŚĆ STARÓWKI i okolice", przy Piazza Garibaldi, na zach. pierzei, pod nr 18 i 19).
  686. Giovanni da Udine (właśc. Giovanni Ricamatore, 1487–1564), malarz, sztukator i architekt, uczeń i współpracownik Rafael’a (1483–1520), notka biograficzna patrz: "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH". Szkic jego biogramu (włos.) [465].
  687. Opis kościoła wg. portalu sirpac–fvg.
  688. Artysta znany w Udine z ozdobienia freskami wnętrz wielu pałaców i kościołów, m.in. Cappella di Santa Maria (1694) w Palazzo del Monte di Pietà (opisany powyżej przy Via Mercatovecchio), Chiesa di Santa Chiara (1699) oraz Collegio [kolegium] Uccellis (1699; opisane "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI" przy Via Giovanni da Udine), Palazzo Antonini–Belgrado (1697–1698; opisany w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice" przy Piazza Patriarcato pod nr 3, i tu fot.), Palazzo della Porta (opisany w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice" przy Via Treppo).
  689. Jego dzieła w Udine można zobaczyć m.in. w Pinakotece zamkowej (opisana w "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)" przy opisie Castello [Zamek]).
  690. Lorenzo Bianchini'ego (1825–1892) wymienia portal sirpac–fvg, jako jednego z autorów fresków zdobiących Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie w Udine – świątynia opisana jest w "VII. PIAZZA PRIMO MAGGIO i okolice", na pn-wsch. pierzei Piazza Primo Maggio, pod nr 24, i tu fot. owych fresków z opisem.
  691. Wg. opisów na portalu sirpac–fvg, natomiast wg. powszechnie przyjętej definicji słowa "kandelabr", jest to stojący świecznik dwu lub kilkuramienny; Słownik terminologiczny sztuk pięknych. ..., Warszawa 1997, s. 174, [hasło] kandelabr.
  692. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 42, 43.
  693. Wg. portalu sirpac–fvg.
  694. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 42, 43, oraz portalu sirpac–fvg.
  695. Wg. portalu sirpac–fvg.
  696. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 42, 43, wspomniane na portalu sirpac–fvg tylko jako "Collegio". O historii budynku i Collegio Di Toppo–Wassermann (włos.) [466].
  697. Wg. portalu sirpac–fvg.
  698. Ujęcie na owej fot. sugeruje, iż cały budynek to część dwupiętrowa wraz z oboma piętrowymi skrzydłami przylegającymi po bokach i być może jest to prawdą, na co wskazuje regularność, płynność i symetria połączenia, że już nie wspomnę o ujednoliconych fasadach, ale na planie w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 43, jako Palazzo Polcenigo–Garzolini zaznaczono wyłącznie część dwupiętrową.
  699. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  700. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  701. Eugenio Pini (1600–1654), wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  702. W źródle urzyto słowa "sorelle", które w j. włoskim, podobnie do j. polskiego, może oznaczać albo "siostry" w rozumieniu pokrewieństwa, albo "siostry [zakonne]".
  703. W co aż trudno uwierzyć szczególnie, gdy się spojrzy na współczesne fotografie kościoła!
  704. Valentino Presani wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  705. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg.
  706. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg.
  707. Obie nazwy kościoła wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia).
  708. Opis kościoła wg. portalu sirpac–fvg.
  709. Piazzale G. Cavedalis leży po zach., a Porta Villalta po wsch. stronie oddzielającej je rzeczki płynącej na osi północ-południe, natomiast łaczący je mostek, na końcu którego stoi Porta Villalta zaliczony jest do Piazzale G. Cavedalis, niemniej, Porta Villalta, prócz owego mostku, stoi na zbiegu czterech uli: Via Giovanni Micesio (biegnącej wzdłuż rzeczki, czyli z północy), Via Superiore (ze wsch.), Via Villalta (z pd-wsch.) i Via Marco Volpe (biegnącej wzdłuż rzeczki, czyli z południa) i obejęta jest numeracją tej ostatniej ulicy.
  710. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 44, 45.
  711. Wg. portalu sirpac–fvg, który, zresztą identycznie jak w przypadku Torre di Santa Maria (opisana w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI" przy Via A. Zanon), rok owej gruntownej przebudowy interpretuje jako wzniesienie wieży od nowa, a więc jako rok jej, czyli obecnej wieży, wybudowania.
  712. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg.
  713. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  714. Lata budowy i przebudowy wg. portalu sirpac–fvg.
  715. Astaldi – porównaj: (pl) [467], (włos.) [468].
  716. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  717. Jego biogram (włos.) vide [469].
  718. Wg. portalu sirpac–fvg.
  719. Fot. i opis wg. portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginały obu akwafort są własnością prywatną i znajdują się w Antykwariacie w Feletto Umberto (gmina Tavagnacco), przy via XXIV Maggio pod nr 24 (casa Rossitti).
  720. Porównując oba plany miasta Udine można zaobserwować w jaki sposób pomiędzy 1704 a 1811 uległ zmianie plan zagospodarowania przestrzennego terenu, na którym współcześnie znajduje się Piazza Primo Maggio – na planie z 1704, z jednym, małym wyjątkiem, niczym niezabudowana, wolna przestrzeń, może nawet porośnięta trawą, swoim charakterem przywodząca na myśl krakowskie Błonia (porównaj [470]), a na planie z 1811, wpisane w istniejące jeszcze w XVIII w. "błonia", z grubsza pokrywające się ze współczesnymi, plac z rozmieszczonym centralnie wielkim trawnikiem na planie eliptycznym, podzielonym promieniście trotuarami (a właśnie pozostawienie takiego wielkiego trawnika w centrum nowo powstającego placu urządzanego w miejscu dawnych błoń, było by najtrafniejszym nawiązaniem do pierwotnego charakteru terenu), jak i położony w pn-zach. części dawnych "błoń" teren na planie zbliżonym do trójkąta, na którym współcześnie rozpościera się duży skwer, odgradzający plac od dzisiejszej Via Liruti.
  721. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41, ale o jakie "dzieła" chodzi, kim był i jak miał na imię ów Sello, tego przewodnik nie podaje.
  722. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41, gdzie niestety pominięto imię artysty, jednak, jest bardzo prawdopodobne, iż jest tożsamy z Antonio Picco (1828–1897), którego wymienia KATALOG (SIRPAC–FVG) dzieł sztuki we wnętrzach Palazzo Lovaria (budynek opisany w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI", przy Via Antonio Zanon pod nr 18), ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów, jako jednego z autorów fresków zdobiących wnętrza Palazzo Lovaria [fot. (freski aut. Antonio Picco) [471], [472], [473]; katalog wnętrz Palazzo Lovaria [474], a być może także tożsamy z niejakim Picco – artystą wspomnianym (bez imienia i profesji, w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41) przy opisie Palazzo Antonini–Belgrado (budynek opisany w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice", przy Piazza Patriarcato pod nr 3), którego wnętrza zdobią freski m.in. XIXwieczne, m.in. autorstwa owego Picco.
  723. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  724. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg. Szkic biogramu Giorgio Massari'ego (włos.) [475].
  725. Giovanni Emo wymieniony na LIŚCIE NAMIESTNIKÓW WENECKICH (Luogotenenti della Patria del Friuli) URZĘDUJĄCYCH NA ZAMKU (1420–1797), znajdującej się we wstępnym opisie "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)".
  726. Fot. i opisy z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginały dzieł znajdują się w Udine w Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie.
  727. Lorenzo Bianchini'ego (1825–1892) wymienia pierwszy z KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) dotyczących Chiesa di San Quirino vescovo e martire, jako jednego z autorów obrazów zdobiących wnętrze świątyni – Chiesa di San Quirino vescovo e martire opisany jest w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI", przy Via Gemona [pomiędzy nr 18 a nr 92].
  728. Krótka charakterystyka zakonu OO. Serwitów (pl) [476], szerzej, ze wspomnieniem Udine (włos.) [477].
  729. Fot. i opis wg. portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał litografii znajduje się w Archiwum parafialnym w Moggio di Sotto (gmina Moggio Udinese).
  730. „Giacomo”, „Jacopo”, „Giacobbe”, to w j. włoskim trzy wersje tego samego imienia „Jakub”.
  731. Weryfikacji postaci na powyższej fot. (sprawdzenie, czy Giacomo Bartolomeo Tomadini jest tożsamy z Jacopo Tomadini'm, patronem Konserwatorium Muzyczne w Udine) można było dokonać na stronie internetowej Konserwatorium [478], gdzie, po kliknięciu (na pionowym pasku menu po lewej stronie, na jego dole) w „UN PO' DI STORIA” znajduje się fragment tego samego (lub b. podobnego) wizerunku patrona szkoły Jacopo Tomadini'ego, oraz godny polecenia opis postaci (a poniżej dość szczegółowy opis historyczny Palazzo Ottelio).
  732. D.O.M.IN.HONOREM.S.VALENTINI.M”, czyli D[eo].O[ptimo].M[aximo].IN.HONOREM.S[ancti].VALENTINI.M[artyri] – Bogu.Najlepszemu.Najwyższemu.Ku.Czci.Świętego.Walentego.Męczennika (chyba dobrze?)
  733. Fot. i opisy z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał: (1) wchodzi w skład zasobu Musei Provinciali di Storia ed Arte i znajduje się w Palazzo Attems w Gorycji, (2) znajduje się w Villa Italia w miejscowości Arzenutto (w gminie San Martino al Tagliamento).
  734. Przedstawiona na akwaforcie zabudowa: podłużny budynek po lewej stronie – Palazzo dell'ex–Tribunale di Udine (opisany poniżej, przy Via Treppo), ulica biorąca początek pomiędzy fasadą Palazzo dell'ex–Tribunale di Udine a widocznym na wprost kościołem i biegnąca w głąb zabudowy – dziś znana pod nazwą Via Treppo (zabudowa opisana poniżej), prowadzi wprost do położonego na jej końcu Teatro Nuovo „Giovanni da Udine” (Teatr Nowy im. „Giovanni'ego da Udine”), którego budynek ukończono w 1997 (opisany poniżej, pod koniec rozdziału "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice"), kościół widoczny na wprost – ex Chiesa di Sant'Antonio Abate (opisany poniżej, jako trzeci budynek przy Piazza Patriarcato), przylegający do kościoła po prawej stronie, podłużny budynek – dawny Palazzo Patriarcale (Pałac Patriarchalny), a od 1752 zwany Palazzo Arcivescovile (Pałac Arcybiskupi), podłużny plac przed fasadami Palazzo dell'ex–Tribunale di Udine, kościoła i Palazzo Arcivescovile – w czasach wykonania akwaforty znany pod nazwą Piazza Arcivescovile, obecnie pod nazwą Piazza Patriarcato, współcześnie niemal cały zajęty przez utworzoną w jego miejsce enklawę zieleni, podzieloną na trzy części: (1) część symbolicznie (na pamiątkę) nazywaną Piazza Patriarcato (vis a vis fasady kościoła i przylegającego doń lewego końca Palazzo Arcivescovile), na którą składają się trawniki porośnięte z rzadka żywopłotem i krzewami, podzielone chodnikami, (2) Piazzetta [Placyk/Skwer] Valentinis (vis a vis środkowej części Palazzo Arcivescovile), są to także trawniki, ale już gęściej porośnięte bardziej urozmaiconą roślinnością (żywopłoty, krzewy, rabatki z kwiatami i rzadki drzewostan), (3) Giardini Ricasoli (vis a vis prawego końca Palazzo Arcivescovile oraz sąsiadujących z nim od prawej strony, sąsiedniego budynku i Palazzo Antonini–Belgrado – opisany poniżej, jako drugi budynek przy Piazza Patriarcato, pod nr 3), stanowiący założenie parkowo-ogrodowe, z fontanną, rzeźbami i piękną, bujną roślinnością, także egzotyczną (opisany poniżej, jako następny punkt po Piazza Patriarcato), natomiast ostatnią "pamiątką" pozostałą po dawnym Piazza Arcivescovile, który widać na akwaforcie, jest Via Piazza Patriarcato, czyli biegnąca wzdłuż fasad kościoła, Palazzo Arcivescovile, przylegającego doń z prawej strony budynku i fasady Palazzo Antonini–Belgrado ulica, oddzielająca powyższą zabudowę od wspomnianej enklawy zieleni. Na koniec warto dodać, iż autor rysunku, na podstawie którego powstała owa akwaforta, stał kilka-kilkanaście metrów od Porta Manin – średniowiecznej bramy murów miejskich, do której był odwrócony plecami (mniej więcej właśnie w tym miejscu, w którym stał autor niniejszej fot., którą wykonał akurat odwracając się plecami do Piazza Patriarcato [479]; brama opisana w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI", przy Via D. Manin).
  735. W l. 1465–1471, gdy stanowisko patriarchy akwilejskiego było nie obsadzone, Marco Barbo zarządzał Patriarchatem; S. Tavano, Aquileia..., 2000, s. 47. Jego "biogram" (pl) [480].
  736. Wg. Museo diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura, którą otrzymałem od obsługi wystawy w ex Chiesa di Sant'Antonio Abate w Udine], która najszerzej spośród wszystkich moich źródeł traktuje o początkach Pałacu, dlatego też, zamykającą się w krótkim zdaniu informację o tym, iż patriarcha Marco Barbo pod koniec XV w. zainicjował budowę Pałacu, a nie przebudowę Casa di Sant'Antonio, którą podaje [Dania Nobile], Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura Arti Grafiche Friulane; Imoco spa, 2006], należy potraktować jako błąd rzeczowy, najwyraźniej wynikający z chęci jak najkrótszego opisania historii Pałacu, przez co kwestię zakupu Casa di Sant'Antonio przez patriarchę Barbo pominięto, no a właśnie z tego zakupu wynikała konieczność przebudowy dawnego i leciwego domu bractwa, skutkiem czego uproszczono temat i mianowano patriarchę Barbo inicjatorem budowy Pałacu. A wspominam o tym dlatego, iż do tej pory, w kilku różnych pozycjach, zwykle w podobny sposób na siłę upraszczających opis owego Pałacu, znalazłem trzy daty "zbudowania" gmachu – wspomniany koniec XV w., przełom XVI i XVII w. z datą końcową 1610, oraz początek XVIII w., które, dopiero po głębszym przeanalizowaniu, porównaniu rozmaitych danych, wczytaniu się w biogramy lub krótkie notki o wybranych patriarchach i skonfrontowaniu tego wszystkiego z lapidarnymi opisami na portalu sirpac–fvg, pozwalają ułożyć się w pełną, logiczną i wiarygodną historię Pałacu Patriarchów w Udine, która dopiero w całości pokazuje, iż wspomniane "budowania", były tylko przebudowaniem, a nazwane zostało "budowaniem", bo w ten sposób ktoś chciał dokonać skrótu myślowego, no i się dziecko wylało z kąpielą.
  737. Dobry przykład nepotyzmu: w l. 1497–1550 patriarchami akwilejskimi było czterech Grimani'ch pod rząd.
  738. Data i wydarzenie wg. tablicy informacyjnej ustawionej przez konserwatorów przed budynkiem, z grubsza potwierdzone przez Museo diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura, którą otrzymałem od obsługi wystawy w ex Chiesa di Sant'Antonio Abate w Udine].
  739. Daty przebudowy i wydarzenie wg. tablicy informacyjnej ustawionej przez konserwatorów przed budynkiem, z grubsza potwierdzone przez Museo diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura, którą otrzymałem od obsługi wystawy w ex Chiesa di Sant'Antonio Abate w Udine].
  740. Grobowiec patriarchy Dionisio Delfino znajduje się w opisanym poniżej (w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice") ex Chiesa di Sant'Antonio Abate.
  741. Jego biogram (włos.) [481].
  742. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  743. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał fresku znajduje się w Palazzo Arcivescovile w Udine.
  744. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, oraz fot. zamieszczonych poniżej, przy opisie Biblioteki.
  745. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  746. Jego krótki biogram znajduje się poniżej, przy opisie ex Chiesa di Sant'Antonio Abate (trzeci budynek opisany przy Piazza Patriarcato), w którym znajduje się grobowiec duchownego, choć obecnie arcybiskup pochowany jest w Cattedrale [Katedra] di Santa Maria Annunziata.
  747. Fot. i opis z portalu sirpac–fvg, gdzie podano, iż oryginał dzieła znajduje się na plebanii parafii w miejscowości Moggio di Sotto (w gminie Moggio Udinese).
  748. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  749. Wg. Museo diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura, którą otrzymałem od obsługi wystawy w ex Chiesa di Sant'Antonio Abate w Udine], a więc łącznie muzeum liczy osiem sal wystawienniczych.
  750. Informacja o eksponowaniu dzieł z danej epoki w konkretnej sali pochodzi ze schematycznego przekrój budynku w A. Favaro, Udine ..., [2005], ss. 6–7, natomiast, nie jest tam ani wspomniana w opisie, ani pokazana na rysunku, żadna z dwóch pierwszych sal, o których wspomina Museo diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura, którą otrzymałem od obsługi wystawy w ex Chiesa di Sant'Antonio Abate w Udine], w których mają znajdować się dzieła malarskie i złotnicze.
  751. Schematyczny przekrój budynku w A. Favaro, Udine ..., [2005], ss. 6–7, pokazuje, iż sala przylega do ściany fasady głównej pałacu, a więc trochę inaczej niż plan piętra, z czego może płynąć wniosek, iż sala ta została poszerzona (przebudowana) np. w celu dostosowania do celów wystawienniczych Muzeum.
  752. Jego bratem był Martino Mioni da Tolmezzo, któremu przypisuje się wykonanie „Madonna in trono con Bambino” („Tronująca Matka Boska z Dzieciątkiem”) – drewnianej rzeźby z XVI w. (szkoła friulska) stojącej w jednym z ołtarzy katedry (Duomo) w Palmanova ([Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], ss. 31–33).
  753. Wg. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.], natomiast wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia) Giovanni Martini urodził się w l. 1470–1475. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  754. Wg. Franco Gover, L'arte a Muzzana, [w] Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 510.
  755. Domenico da Tolmezzo (1448–1507) wymieniony jest w opisie Pinakoteki zamkowej w Udine, gdzie znajdujące się zbiór dzieł jego autorstwa (Pinakoteka opisana jest w "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)", przy Castello [Zamek], w części poświęconej wnętrzom, pod numerem piątym, jako "Pinacoteca del Castello").
  756. Daty urodzenia i śmierci wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], ss. 31–32.
  757. Daty i miejsca urodzenia i śmierci wg. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.], natomiast wg. portalu sirpac–fvg Giovanni Martini urodził się w l. 1470–1475. Wspomniany w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH".
  758. Girolamo Paleari (wzmiankowany w l. 1599–1622) wymieniony jest przez pierwszy z trzech KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) dotyczących wnętrz i znajdującego się w nich zasobu Chiesa della Beata Virgina del Carmine, jako jeden z autorów rzeźb (Chiesa della Beata Virgina del Carmine opisany jest w "IX. VIA AQUILEIA i Stazione Ferroviaria", przy Via Aquileia, pod nr 63). Ponadto, Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 25, 26, wspomina, iż autorem rzeźby Giustizia (Sprawiedliwość) wykonanej w 1614, która stoi na Colonna [Kolumna] con la statua della Giustizia na Piazza Libertà w Udine, jest niejaki „Paleario”, w związku z czym zachodzi prawdopodobieństwo, iż obaj artyści są tożsami, a w przewodniku Udine lub na portalu sirpac–fvg popełniono pomyłkę, albo użyto innej formy nazwiska (rzeźba i kolumna opisane w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI", przy Piazza della Libertà, na pierzei północno–zachodniej, na brzegu boku placu, w pozycji drugiej).
  759. Jest to jedna z 8 scenek, wg. portalu sirpac–fvg autorstwa Giovanni'ego B. Tiepolo'a, które, jak pokazuje jedna z fot. zamieszczonych poniżej, znajdują się na sklepieniu głównej klatki schodowej Palazzo Arcivescovile zwanej Scalone d'onore i otaczają mieszczący się centralnie na stropie, znany fresk Tiepolo'a zwany „Wygnanie zbuntowanych aniołów”, który, podobnie do klatki schodowej, opisane są poniżej, w opisie wnętrz Palazzo, ale, bez wspomnianych 8 scenek, o których milczę, ponieważ inf. o tym, iż ich aut. jest Tiepolo pochodzi wyłącznie z portalu sirpac–fvg, i choć doceniam pomocną rolę portalu sirpac–fvg w tworzeniu opisów zabytków w Udine, poleganie wyłącznie na tym jednym źródle, szczególnie w kwestii dzieł tak ważnego artysty – szczególnie ważnego dla Udine, jest dla mnie niewystarczające i bez, choćby malutkiej wzmianki w jakimkolwiek z innych źródeł, wyjątku nie zrobię i zdjęć i ich opisu nie dodam, a co najwyżej mogę wspomnieć o owej kwestii w przypisie, co właśnie zrobiłem. Reszta fot. użyta w opisie.
  760. Jego biogram (włos.) [482].
  761. Giovanni Maria Andreoli (wzmiankowany w l. 1728–1736) wymieniony jest przez pierwszy z dwóch KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) dotyczących wnętrz Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio i znajdującego się w nich zasobu, jako autorów stiuków z 1736 (Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio opisany jest w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI", przy Via Antonio Zanon, pod nr 12).
  762. Jacopo Negretti zw. Palma il Giovane (1544 Wenecja–1628 Wenecja) wymieniony jest w opisie Pinakoteki zamkowej w Udine, gdzie znajdują się dzieła jego autorstwa (Pinakoteka opisana jest w "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)", przy Castello [Zamek], w części poświęconej wnętrzom, pod numerem piątym, jako "Pinacoteca del Castello"), oraz przez pierwszy z dwóch KATALOGÓW (SIRPAC–FVG) dotyczących wnętrz Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio i znajdującego się w nich zasobu, jako jeden z autorów obrazów (Chiesa della Presentazione di Maria al Tempio opisany jest w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI", przy Via Antonio Zanon, pod nr 12).
  763. Daty i miejsca urodzenia i śmierci wg. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.].
  764. Nicola Grassi (1682–1748), znany artysta z regionu Carnia (Karnia), wymieniony jest w opisie Pinakoteki zamkowej w Udine, gdzie znajdują się dzieła jego autorstwa (Pinakoteka opisana jest w "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)", przy Castello [Zamek], w części poświęconej wnętrzom, pod numerem piątym, jako "Pinacoteca del Castello").
  765. Data urodzenia i śmierci wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia), a ponadto portal zwraca uwagę, iż właściwym imieniem artysty było "Louis" – czyli byłby to "Louis Dorigny (1654–1742)". Skądinąd artysta znany jest również z fresków w prezbiterium oraz nad ołtarzem bocznym przylegającym po prawej stronie do owego prezbiterium w Cattedrale [katedra] di Santa Maria Maggiore w Udine, które wykonał w l. 1720–1727 (opisane w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI", przy Piazza del Duomo, w opisie katedry).
  766. Właściwie jest to jeden z dziedzińców wewnętrznych pałacu.
  767. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine].
  768. Wg. [Dania Nobile], Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura Arti Grafiche Friulane; Imoco spa, 2006]; Udine [w] Welcome in F.V.G., nr 8 (wiosna 2007), ss. 10, 12, 14; M. Kubas, A. Liszka, Przewodnik..., [Kraków 2006], s. 228.
  769. Wg. Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine].
  770. Nazwa sali wyraża jej funkcję – przy lewej od wejścia ścianie sali, znajduje się niewysoki podest z kilkoma schodkami, na którym ustawiony jest patriarszy "tron" (dziś – zwykłe krzesło z XVIII w.), a za plecami zasiadającego, na ścianie widnieje wymalowany duży herb arcybiskupi.
  771. Osoppo leży na pn od Udine, blisko Gemona del Friuli [mapa regionu [483].
  772. Wg. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], ss. 19–20. G. Del Frate wspomina Domenico Fabris'a (skądinąd, często nazywanego artystą udińskim) ze względu na namalowany przez niego w 1850 duży obraz (wg. portalu sirpac–fvg: olejny, na płótnie przyczepionym do deski) „Il Santissimo Redentore” („Przenajświętszy Zbawiciel”) znajdujący się w ołtarzu głównym Duomo del Santissimo Redentore e dei Santi Marco Evangelista e Giustina Vergine e Martire w Palmanowa (ibidem, s. 19), który dla odmiany portal sirpac–fvg datuje na 1854 i nazywa „Cristo Redentore” („Chrystus Zbawiciel”) [fot. (obraz) [484]. Ponadto artysta wskazany jest jako aut. jednego z dzieł znajdującego się w Udine w Palazzo Mangilli–del Torso w zamieszczonym na końcu opisu budynku pierwszym KATALOGU (SIRPAC–FVG) (w "III. POŁUDNIOWA CZĘŚĆ STARÓWKI i okolice", przy Piazza Garibaldi nr 18 i 19, i tu link do KATALOGU, gdzie fot. z opisem).
  773. Wg. portalu sirpac–fvg, na podstawie którego również została wybrana fotografia fresku, gdyż brak jest jego ikonografii w źródłach.
  774. Opis postaci vide [485].
  775. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine].
  776. Ezaw – brat Jakuba, opis postaci (pl) [486].
  777. Wg. Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine].
  778. Idol – wyobrażenie bóstwa (np. posążek); o idolu (pl) [487]), o tym, jak Rachela ukryła skradzione swemu ojcu Labanowi idole, które były mu pomocne do uprawiania magii – vide [488].
  779. Hagar – opis postaci i powody wygnania na pustynię (pl) [489].
  780. Fresk o tym samym temacie Tiepolo wykonał rok wcześniej (w 1726) w Cappella del Ss. Sacramento (Kaplica Przenajświętszego Sakramentu) w Katedrze w Udine.
  781. Informację o tym, iż to G. B. Tiepolo jest autorem przedmiotowego cyklu fresków „Profetesse” („Prorokinie”), który miał namalować w 1727, podaje Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine], oraz Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine], która dodatkowo określa ilość fresków wchodzących w skład cyklu (sześć), oraz pozwoliła na umiejscowienie ich na ścianach (dwa na jednej, cztery na drugiej), natomiast szczególnie pomocne okazały się być zawarte w obu broszurach fotografie całej sali, dzięki którym można było zidentyfikować, tak dwa powyżej opisane freski z cyklu Prorokinie, wplecione w cykl Dzieje Abrahama, jak i trzy, spośród czterech, opisanych poniżej fresków, znajdujących się na ścianie z oknami (a więc, w sumie pięć), jednak opisany poniżej jako pierwszy na tej ścianie, mógł zostać zidentyfikowany jedynie drogą dedukcji, a więc przez odrzucenie pięciu zidentyfikowanych, spośród wszystkich sześciu, których zamieszczone przy poniższym opisie fotografie dostarcza portal internetowy sirpac–fvg [490]. Kolejny problem przysparzało znalezienie imion przedstawionych prorokiń, oraz zgodne z prawdą połączenie każdego z nich z konkretnym freskiem – tu również posłużono się portalem sirpac–fvg, korzystając tak z zamieszczonego tam opisu, jak i imion widocznych pod każdą z freskowych rzeźb, znajdujących się na wspomnianych fotografiach. W tym miejscu należy również zauważyć, iż portal sirpac–fvg, jako Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym całego regionu Friuli Venezia Giulia (w skrócie "fvg"), w związku z prezentowanymi w nim Katalogami zasobów m.in. muzealnych, opisanych i zilustrowanych w całkowicie wiarygodny sposób (potwierdzam to osobiście, polegając na własnej autopsji i na leżących przed moim nosem źródłach), jest portalem wiarygodnym, pod kontem liczebności opisanych w nim obiektów niezwykle obszernym, pod kontem prezentowanej ikonografi niezastąpionym, a ponad wszystko wskazującym na spory profesjonalizm osób sporządzających opisy poszczególnych obiektów, pochodzących ze wszystkich możliwych dziedzin sztuki, historii oraz kultury (obrazy, rysunki, monety, banknoty i medale, rzeźby, freski, szaty i naczynia liturgiczne, mapy, fotografie, plany architektoniczne, projekty graficzne etc.), w związku z czym jest niezwykle cennym ŹRÓDŁEM, i w ten sposób powinien być traktowany i wykorzystywany przez każdego urzytkowanika Wikipedia, który zamierza opisać którekolwiek z miast lub wsi regionu FVG. Oczywiście, powyższe nie oznacza wcale, iż portal jest zupełnie wolny od błędów albo przestarzałych informacji np. wskazania na lokalizację danego obiektu w danym muzeum, z którego obiekt niedawno trafił do innego, niemniej, błędy zdarzają się we wszystkich źródłach, szczególnie traktujących o tak obszernym dziedzictwie kulturalnym zlokalizowanym w tak wielu miasta dużego regionu, a dla tak, czy siak powątpiewających w podkreślone powyżej znaczenie owego portalu warto jest na koniec dodać, iż powyżej, w opisie Zamku w Udine, przy omawianiu Gabinetto Numismatico, zostały dodane linki do 5 katalogów monet, banknotów i medali, znajdujących się w zasobach Muzeum – wszystkie znajdują się właśnie na portalu sirpac–fvg, więc warto je przewertować i ocenić poziom i wiarygodność podanych tam informacji (a jak ktoś zoczy błędnie datowaną np. starożytną monetę z Sycylii, albo XVIwieczną z mennicy w Toskanii, to proszony jest o zasygnalizowanie błędu na podanym poniżej Forum Dyskusyjnym :-), natomiast, w najbliższym czasie zostanie dodanych kilka kolejnych katalogów przy opisach muzeów.
  782. Prawdopodobnie – ta wątpliwość wyrażona jest tylko raz, tylko w jednym źródle: Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 52.
  783. Tytuł, autor i miejsce przechowywania wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 52, zaś datowanie wg. portalu sirpac–fvg.
  784. Daty i miejsca urodzenia i śmierci wg. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.].
  785. Autorstwo i tematyka płócien wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 52, zaś fot. i datowanie wg. portalu sirpac–fvg, przy czym należy zaznaczyć, iż wiadomości przekazane na temat owych obrazów przez przewodnik, są nieścisłe i obarczone błędami, bo błędem jest rozdzielenie tytułu jednego obrazu, przedstawiającego scenę wniebowzięcia NMP, w czym asystują święty Hermagora i Fortunat, na dwa osobne tytuły – tak, jak to uczyniono w przewodniku – „L'Assunta” („Matka Boska Wniebowzięta”) oraz „Santi Ermacora e Fortunato” („Święci Hermagora i Fortunat”), przez co, siłą rzeczy powstało mylne wrażenie, iż dwa osobne tytuły oznaczają dwa osobne obrazy, a tym czasem, jak to zamieszczona tu fot. z portalu sirpac–fvg pokazuje, jest to jedno płótno, dlatego usunąłem dwa osobne tytuły podawane przez przewodnik, aby zastąpić je jednym, podawanym przez portal sirpac–fvg i dodałem fot., pomimo, iż do najlepszych na świecie nie należy. Ponadto błędem jest, a jeśli nie błędem, to przynajmniej sporym nieporozumieniem, połączenie dwóch osobnych płócien przedstawiających, na jednym anioły, a na drugim aniołki, pod jednym, wspólnym tytułem „Angeli” („Aniołowie”) – tak, jak to uczyniono w przewodniku – przez co również powstało wrażenie, iż jeden tytuł oznacza tylko jedno płótno, a tym czasem, jak to zamieszczone tu fot. z portalu sirpac–fvg pokazują, są to dwa osobne płótna, dlatego, obok tyt. „Angeli” („Aniołowie”) podanego przez przewodnik i portal sirpac–fvg, dodałem tyt. drugiego płótna „Angioletti” („Aniołki”) i oraz fotografie, również z portalu sirpac–fvg, również do najlepszych na świecie nie należące.
  786. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  787. Wg. Udine e il Tiepolo, [broszura pod red. Arti Grafiche Friulane w Udine]; Udine Città del Tiepolo, [broszura; firmowana przez Comune di Udine oraz Musei Udine]; Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 51.
  788. Wg. [Dania Nobile], Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura Arti Grafiche Friulane; Imoco spa, 2006].
  789. Izraelscy prorocy dzielili się na mniejszych i większych, a tych ostatnich było czterech: Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel i Daniel (wg. Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2006, [hasło] Prorok, s. 1037).
  790. Jeremiasz – opis postaci (pl) [491].
  791. Izajasz – opis postaci (pl) [492].
  792. Daniel – opis postaci (pl) [493].
  793. Ezechiel – opis postaci (pl) [494].
  794. Sklepienie zwierciadlane – "rysunek poglądowy" [495].
  795. Autor całego fresku (a więc także owych pięciu scen) podany wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 51, oraz opisu całego fresku na portalu sirpac–fvg, natomiast data wykonania wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 51, którą w opisie całego fresku na portalu sirpac–fvg "rozciągnięto" na l. 1525–1549.
  796. Podobne "tapety" w 1 poł. XVI w. były zdobienie wnętrz na porządku dziennym, m.in. w twórczości Giovanni’ego da Udine, czego najlepszym przykładem mogą być wykonane przez niego freski w loggia'ch watykańskich, albo w pałacach rzymskich lub weneckich [fot. (kilka przykładów z internetu podpisanych jako dzieła Giovanni’ego da Udine) [496], [497], [498].
  797. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  798. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z dokumentacji historii sztuki z 1923 i znajduje się w posiadaniu Archivio Fotografico Soprintendenza per i BAPPSAE – Ufficio di Udine.
  799. Nazwy wg. portalu sirpac–fvg, zaś kolejność wg. powyższej czarnobiałej fot. niemal całego fresku, tzn. centralny, dolny, i dalej zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara. Natomiast sprawą trochę dziwną jest zamieszczony na portalu sirpac–fvg opis całego fresku i poszczególnych scen: w opisie całego fresku, fresk nazwano "sufitem namalowanym w technice fresku", jako datę wykonania podano l. 1525–1549, a jako autora wskazano Giovanni'ego da Udine (1487–1564), poczym dodano, iż autorstwo Giovanni'ego da Udine obejmuje "motywy dekoracyjne w grotesce" (czyli naszą "tapetę") oraz "sceny ewangeliczne", a więc cały fresk, a więc wszystko w pełnej zgodzie z przyjętym tu, powyższym opisem, ale na tym zgodność się kończy, gdyż każdy z opisów pięciu scen ewangelicznych na fresku dostarcza całkowicie przeczących temu informacji tak, co do lat wykonania owych pięciu scen, jak i autora – scenę w centrum fresku jakoby miał wykonać w 1807 Giovanni Battista Canal (1745–1825), natomiast pozostałe cztery sceny na bokach fresku miały jakoby powstać w 2 poł. XVI w., jako dzieła autorstwa nieznanego artysty (artystów) z kręgu friulskiego. Oczywiście, jako pierwsze z możliwych wyjaśnień tej sprzeczności informacji przychodzi na myśl pomyłka, której, w związku z ilością źródeł (dwa mówiące o autorstwie Giovanni'ego da Udine całego fresku, i tylko jedno, dodatkowo internetowe i opisujące tak obszerny temat jak dziesiątki tysięcy dzieł sztuki w całym regionie FVG) można doszukiwać się w opisach pięciu scen ewangelicznych, ale równie możliwe jest przeoczenie w opisie całego fresku jednej, drobnej, acz niezwykle ważnej informacji, a mianowicie, iż cały fresk powstał jako dzieło Giovanni'ego da Udine i pomocników "z kręgu friulskiego" i/lub został on następnie przemalowany, np. w 1807 przez Giovanni’ego Battista Canal’a, np. w ramach tzw. "renowacji", którą, jak wiadomo, do 1 poł. XX w. artyści "konserwujący" rozmaite malowidła właśnie w taki sposób uskuteczniali, czyli zamiast domalować ubytki i pokryć nową warstwą farby fragmenty wyblakłe, wg. własnego smaku, fantazji i wpływu epoki, w której to się działo, wybrane fragmenty zamalowywali, a jeszcze inne rozbudowywali, oszczędzając tylko nieliczne części oryginalnego dzieła, któremu taka "konserwacja" tak naprawdę nadawała zupełnie inny wygląd, charakter i kolorystykę, czego efektem było powstanie nowego dzieła, dla którego szkicem było dzieło "konserwowane" (że już nie wspomnę o osławionej "konserwacji krakowskiej", w której, w 2 poł. XX w. przodowało kilku znanych "artystów" z Krakowa – wziął do konserwacji obraz wielkości 200 x 100 cm, a po "konserwacji" oddał ten sam obraz wielkości 100 x 50 cm – prawda, że "artysta"!?). Przypadków podobnych do powyższych "konserwacji" znanych jest wiele, żeby tu tylko wspomnieć o jasnogórskiej ikonie NMP, na której świetnie wszystkim znany motyw dekoracyjny – lilijki andegaweńskie na szatach, został dodany podczas "konserwacji" w Krakowie, zleconej przez monarchę z dyn. d'Anjou, której herbem są właśnie owe lilijki, albo niewiele mniej inwazyjna "konserwacja" wspaniałego dzieła Leonardo'a da Vinci "Dama z łasiczką", w której efekcie tło pejzażowe, takie jak na obrazie "Mona Lisa", zostało zamalowane ciemną farbą. Dlatego równie prawdopodobna jest "konserwacja" fresku Giovanni'ego da Udine w Sali błękitnej Pałacu Patriarchów w Udine, której potencjalnie mógł się dopuścić w 1807 Giovanni Battista Canal (1745–1825), któremu, być może starczyło rozumu by oszczędzić cały, renesansowy fresk wykonany przez Giovanni'ego da Udine i jego friulskich pomocników, a jedynym "podpisem" przeprowadzonych przez siebie prac pozostawił całkowicie przemalowaną, albo dodaną w "puste" miejsce scenę ewangeliczną w centrum fresku.
  800. Wg. opisu tej sceny ewangelicznej na portalu sirpac–fvg, jest to dzieło z 1807 aut. Giovanni Battista Canal (1745–1825), natomiast wg. opisu całego fresku na suficie Sali błękitnej na portalu sirpac–fvg, oraz autorów Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 51, dzieło pochodzi z 1539 (tudzież z l. 1525–1549) i jest dziełem Giovanni'ego da Udine (1487–1564).
  801. Włoskie "barca di [San] Pietro", czyli "łódź/barka [Świętego] Piotra" może również mieć znaczenie przenośne, jako "Łódź Piotrowa", czyli Kościół, czyli rzesza wiernych, a więc użycie właśnie tego dwuznacznego zwrotu przy nazwaniu tego fresku, jest zabiegiem celowym.
  802. "Związanie i rozwiązanie" w pojęciu przenośnym, zaczerpnięte z poetyki nowotestamentalnej, ma znaczenie symboliczne, przez członków Kościoła rzym.–kat. najchętniej interpretowane m.in. jako prawo do "odpuszczania i nie odpuszczania" grzechów; porównaj "W Nowym Testamencie" w opisie postaci Piotra Apostoła (pl) [499].
  803. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg. Jego biogram (ang.) [500].
  804. Tytuły (a więc osoby na portretach) wg. portalu sirpac–fvg, zaś kolejność zgodna z kierunkiem wskazówek zegara.
  805. Kolejność identyczna do kolejności portretów, zgodna z ruchem wskazówek zegara.
  806. O autorstwie Bambini'ego obrazów w sali Biblioteki informują: o malowidle na suficie – Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 51, oraz portal sirpac–fvg, o czterech obrazach nad drzwiami – Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 51, oraz portal sirpac–fvg, a o portretach pod sufitem – portal sirpac–fvg, zaś daty namalowania oraz inf., iż są to obrazy olejne na płótnie przekazuje tylko portal sirpac–fvg, natomiast podana tu ikonografia pochodzi także z portal sirpac–fvg, a do potwierdzenia, iż są to fotografie obrazów faktycznie znajdujących się w sali Biblioteki wykorzystano zdjęcia wnętrza Biblioteki umieszczone w: [Dania Nobile], Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura Arti Grafiche Friulane; Imoco spa, 2006], The lands of Udine, [kolorowy folder], wyd. Turismo Friuli Venezia Giulia [bez roku wydania], s. 3, Città d'arte, [kolorowy folder], wyd. Turismo Friuli Venezia Giulia [bez roku wydania], s. 15, a także zdjęcia zamieszczone tu powyżej, dzięki którym możliwe jest także bezbłędnę ustalenie, który obraz w którym miejscu się znajduje, a w tym przyjęcie kolejności dziewięciu portretów pod sufitem.
  807. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  808. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  809. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41, gdzie niestety pominięto imię artysty, jednak, jest bardzo prawdopodobne, iż jest tożsamy z Antonio Picco (1828–1897), którego wymienia KATALOG (SIRPAC–FVG) dzieł sztuki we wnętrzach Palazzo Lovaria (budynek opisany w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI", przy Via Antonio Zanon pod nr 18), ze zdjęciem i opisem każdego z obiektów, jako jednego z autorów fresków zdobiących wnętrza Palazzo Lovaria [fot. (freski aut. Antonio Picco) [501], [502], [503], [504]; katalog wnętrz Palazzo Lovaria [505], a być może także tożsamy z niejakim Picco – artystą wspomnianym (bez imienia i profesji, w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41) przy opisie Palazzo Liruti (budynek opisany w "VII. PIAZZA PRIMO MAGGIO i okolice", przy Via Liruti pod nr 2), którego wnętrza zdobią pejzaże z XIX w. autorstwa owego Picco.
  810. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg. Szkic biogramu Giorgio Massari'ego (włos.) [506].
  811. Nazwa rzeźby wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia).
  812. Daniele Delfino (22 I 1686 Venezia–13 III 1762 Udine), wywodzący się z weneckiej rodziny szlacheckiej, z której pochodzili dożowie Rep. Weneckiej i liczni duchowni; 14 IV 1715 mianowany bp koadiutorem akwilejskim i bp tytularnym Aureliopolis; 13 VII 1734 wybrany patriarchą akwilejskim, był nim do likwidacji Patriarchatu Akwilei 6 VII 1751, jednak tytuł patriarchy i wiążące się z nim przywileje zachował dożywotnio; 10 IV 1747 ogłoszony kardynałem, 20 XI 1747 otrzymał tytuł kardynalski Santa Maria sopra Minerva (kościół w Rzymie) od papieża (w l. 1740–1758) Benedykta XIV; 19 I 1753 został abp Archidiecezji Udine, a następnie został opatem komendatoryjnym Abbazia di San Pietro di Rosazzo (w l. 1756–1761); pochowany w katedrze w Udine. Powyższe gł. w oparciu o jego biogram na it.wikipedia [vide [507].
  813. Wg. portalu sirpac–fvg.
  814. Imię Mazzini'ego z portalu sirpac–fvg, podobnie jak fot., które – przyznaję – są kiepskie, ale innych nie znalazłem, więc dodaje to, co mam, żeby można było ewentualnie w przyszłości zamienić je na lepsze, a wszystko dlatego, że rzeźbę widziałem, więc mogę potwierdzić, że na pewno właśnie tak wygląda. Biogram Giuseppe Mazzini'ego (pl) [508] i znacznie obszerniejszy (włos.) [509].
  815. Giuseppe Ellero (1866–1925), ksiądz, poeta, dramaturg, eseista i nauczyciel; wykazywane przez niego już w młodości wielkie zamiłowanie do teatru, z czasem przerodziło się w obfitą twórczość, w której, do najbardziej znanych prac należą: „I lapsi”, „Il miracolo dell'amore” („Cud miłości”), „Attalo”, „Il Dio ignoto” („Bóg nieznany”) oraz „Il segretario di Vittorio Alfieri” („Sekretarz Wiktora Alfieri'ego”) i inne. W nieodległej od Udine miejscowości Tricesimo znajduje się główny plac miejski, który otrzymał imię literata ("piazza Giuseppe Ellero"), przy którym również stoi jego pomnik (popiersie w brązie na kamiennym, niewysokim cokole), obok podobnego w formie pomnika kolejnego poety friulskiego Pietro Michelini (1863–1933) (wspomnianego w "XII. SYLWETKI TWÓRCÓW UDIŃSKICH"); Tricesimo. ..., red. dr Sergio Burelli i inni, [bez miejsca wyd.] 1994, ss. 29, 32.
  816. Vittorio Emanuele II (14 III 1820 Turyn–9 I 1878 Rzym) z młodszej linii na Carignano dynastii di Savoia ("sabaudzkiej"), król Kr. Sardynii (22 III 1849–17 III 1861), a nast. (od 17 III 1861 do śmierci) król Kr. Italii; biogram [510].
  817. Materiał i datę na postumencie stwierdziłem naocznie i zakonotowałem, natomiast wg. portalu sirpac–fvg pomnik wykonany został z brązu w 1883, a jego aut. jest Luigi Crippa (1838–1895), i także z portalu pochodzi pierwsza i druga fot., które dodałem, i potwierdzam – tak, to jest ten pomnik w Udine, przed którym siedziałem na ławce i karmiłem gołębie swoim śniadaniem, a potem przez cały dzień chodziłem pod Udine głodny :-)
  818. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  819. Data urodzenia wg. portalu sirpac–fvg.
  820. Data urodzenia wg. portalu sirpac–fvg.
  821. Fot. wzięte ze strony [511].
  822. Fot. wzięte ze strony [512].
  823. Fot. wzięte z portalu sirpac–fvg.
  824. Fot. wzięte ze strony [513].
  825. Fot. wzięte ze strony [514].
  826. Opis kościoła wg. portalu sirpac–fvg.
  827. Wg. Incamminato, autopsja, notatki z autopsji.
  828. Jego dzieła w Udine można zobaczyć m.in. w Pinakotece zamkowej (opisana w "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)" przy opisie Castello [Zamek]).
  829. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg. Najprawdopodobniej jest to Palazzo Braida del Torso "wspomniany" w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 24, tzn. zaznaczony i podpisany ową nazwą na zamieszczonym w przewodniku fragmencie planu miasta, obejmującym via Aquileia, na której widać iż budynek stoi vis a vis opisanej poniżej Casa Morelli de'Rossi, do czego należy dodać, iż obiekt zupełnie pominięto w tekście.
  830. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24., 26
  831. Wg. portalu sirpac–fvg.
  832. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg.
  833. Opis budynku wg. portalu sirpac–fvg. Być może, to właśnie ten obiekt wymienia Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 26, pod nazwą Manin di Varmo, wśród wymienionych na jednym oddechu pięciu "interesujących" budynków stojących przy "ulicy" via Aquileia–via Vittorio Veneto, więc bez opisu, bez skonkretyzowania lokalizacji, wspomniane dla poirytowania czytelnika – 'są, i to interesujące, ale dlaczego interesujące i gdzie się mieszczą, tego Ci już nie powiem'.
  834. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 26, oraz portalu sirpac–fvg.
  835. Wg. portalu sirpac–fvg.
  836. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 26, oraz portalu sirpac–fvg.
  837. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 26, oraz portalu sirpac–fvg.
  838. Wg. portalu sirpac–fvg.
  839. Wg. portalu sirpac–fvg jest to („Madonna con Bambino” – „Matka Boska z Dzieciątkiem”) rzeźba z kamienia istryjskiego wykonana w XVIII w. przez Giovanni'ego Bonazza (ok. 1654–1736).
  840. Od średnika, do daty "1930", wraz z fot. ołtarza gł., tylko wg. portalu sirpac–fvg.
  841. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 26, oraz portalu sirpac–fvg.
  842. A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 8.
  843. Marmur i alabaster wymienia KATALOG zasobu Chiesa della Beata Virgina del Carmine w Udine mieszczący się na portalu sirpac–fvg.
  844. Odoryk Mattiussi de Pordenone (1265 Villanova di Pordenone–14 I 1331 Udine), wł. franciszkanin i misjonarz, aut. relacji z podróży na Daleki Wschód, 2 VII 1755 ogłoszony błogosławionym. Jego biogram (pl) [515], (włos.) [516], i m.in. stąd pochodzą niektóre z podanych tu inf. o zakonniku.
  845. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 24, oraz portalu sirpac–fvg wskazując.
  846. Wg. KATALOGU zasobu Chiesa della Beata Virgina del Carmine w Udine mieszczącego się na portalu sirpac–fvg, co w pewnej mierze znajduje potwierdzenie, tak w Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 24, gdzie stwierdza się, iż był to De Santi, ale bez imienia, jak i opis kościoła zamieszczony na portalu sirpac–fvg, wg. którego artystą tym był "Filippo de Sanctis".
  847. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 24, natomiast wg. jednej ze stron na internecie sarkofag został umieszczony w kościele dopiero 13 IX 1808 [vide [517].
  848. Wg. opisu kościoła na portalu sirpac–fvg, ale w zamieszczonych tam KATALOGACH zasobu owego kościoła, albo te freski pominięto, co jest mniej prawdopodobne, albo są to dwa pierwsze wskazane w katalogu freski, podpisane jako wykonane w 1707 przez N.N. artystę (artystów) z niezidentyfikowanego kręgu artystycznego [fot. (pierwszy fresk) [518], (drugi fresk) [519].
  849. O częściach murów miejskich Udine porównaj zestawienie "Cronologia antica e medievale" w artykule "Storia di Udine" na it.wikipedia [520].
  850. Wg. portalu sirpac–fvg.
  851. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 24, 26.
  852. Wg. portalu sirpac–fvg.
  853. Prawie cała lista wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 64.
  854. Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 2. Niewykluczone, że jest tożsame z poprzednim.
  855. Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 71. Wykluczone aby było tożsame z poprzednimi.
  856. Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 176.
  857. Muzzana Villa Muciana, red. G. Bini, 2003, s. 440.
  858. Wspomniane w opisie budynku na portalu sirpac–fvg, a także jako podpis budynku na palnie centrum miasta w A. Favaro, Udine ..., [2005], s. 5, przy czym, nigdzie nie wspomniano, ani nazwy muzeum, ani tym bardziej jakiego rodzaju eksponaty przechowuje.
  859. Wg. portalu sirpac–fvg.
  860. Ibidem.
  861. Fot. wzięte ze strony [521].
  862. Fot. wzięte ze strony [522].
  863. [Mauro Vale], Il Duomo di Gemona, [Udine 2005], ss. [22–23]; Progetto Gulliver. In viaggio tra i percorsi tematici delle Alpi Orientali – percorso cultura I musei, [przewodnik pod auspicjami m.in. władz Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia, Ministero delle Infrastrutture e dei Trasporti, Turismo Friuli Venezia Giulia, projekt i oprac. Nicola Brollo, wyd. Graphart, 2006], s. 11; Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 28–29; I Musei di Gemona, [broszura Città di Gemona del Friuli, bez aut., miejsca i roku wyd., wyd. Print Graphart], ss. [6–7]; Gemona del Friuli. Una ricostruzione riuscita, [przewodnik Città di Gemona del Friuli oraz Associazione Pro Loco Pro Glemona, tekst Associazione Pro Loco Pro Glemona, wyd. Grafiche Manzanesi, 2005], s. [10]; Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 25, 26; internetowy portal włoski sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia) [523].
  864. Wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalnego Systemu Informacyjnego o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia).
  865. Wg. [M. Vale], Il Duomo di Gemona, [Udine 2005], ss. [22], [23], Progetto Gulliver. ..., [przewodnik, oprac. N. Brollo, 2006], s. 11, Guida Turistica del Gemonese ..., [praca zbiorowa], [Bergamo] 2007, ss. 28–29, oraz I Musei di Gemona, [broszura, wyd. Print Graphart], s. [6], natomiast wg. portalu sirpac–fvg monstrancja pochodzi z lat 1434–1435.
  866. Wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia).
  867. Pietra dura – opis techniki zdobienia (pl) [524].
  868. Wg. portalu sirpac–fvg.
  869. Wg. portalu sirpac–fvg.
  870. Informacja, w odróżnieniu od powyższych, wyłącznie z internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia) i tam też zamieszczone tu zdjęcie.
  871. Obiekt opisany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy południowo–zachodniej pierzei Piazza della Libertà.
  872. Opisany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" pod nr 3.
  873. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.]; Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 31, 35; Museo Diocesano e Gallerie del Tiepolo, [broszura Arti Grafiche Friulane; Imoco spa, 2006].
  874. Wg. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.], natomiast wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia) Giovanni Martini urodził się w l. 1470–1475.
  875. Wspomniany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" w opisie katedry.
  876. Broszura nie wspomina, czy jest to obraz, czy fresk, choć zamieszczone zdjęcie oraz proweniencja wskazują na obraz.
  877. Wspomniane w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice" przy opisie zasobu Muzeum mieszczącego się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] przy Piazza Patriarcato nr 1.
  878. Wg. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 31, przy czym informacja ogranicza się jedynie do nazwy, bez podania czy jest to np. obraz i bez daty powstania.
  879. Wspomniane w "IV. ZACHODNIA i PÓŁNOCNA CZĘŚĆ STARÓWKI" w osobnym opisie Chiesa di S. Pietro Martire.
  880. Gemona del Friuli. Una ricostruzione riuscita, [przewodnik Città di Gemona del Friuli oraz Associazione Pro Loco Pro Glemona, tekst Associazione Pro Loco Pro Glemona, wyd. Grafiche Manzanesi, 2005], s. [14]; Antonella Favaro, Dal Tarvisio al Gemonese, Udine 2006, ss. 9, 10, 11; Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 29, 32.
  881. Wg. Gemona del Friuli. Una ricostruzione riuscita, [przewodnik, wyd. Grafiche Manzanesi, 2005], s. [14], A. Favaro, Dal Tarvisio al Gemonese, 2006, ss. 9, 10, 11, natomiast wg. Guida Turistica del Gemonese ..., [praca zbiorowa], 2007, s. 29, w 1502 budowę Palazzo dopiero rozpoczęto.
  882. Fot. z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  883. Wg. Encyklopedia powszechna PWN. Wydanie trzecie, T. IV: [R–Z], Warszawa 1987, s. 575, [hasło] Udine Giovanni da; Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 25, 26, 29, 33, 34, 38, 42, 43, 51, 53–54, 64. Szkic jego biogramu [włos.] [525].
  884. Casa di Giovanni da Udine opisany w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI" przy Via Gemona nr 15 i 15 A [fot. (z braku laku, a powinno być dwa razy lepsze) [526].
  885. Opisana w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy północno–wschodniej pierzei Piazza della Libertà.
  886. Opisany w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice" przy Piazza Patriarcato nr 1: Palazzo Arcivescovile, 5ta sala, i tu więcej fot..
  887. Opisana w "IV. ZACHODNIA i PÓŁNOCNA CZĘŚĆ STARÓWKI" przy Piazza Matteotti.
  888. Opisane w "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)" we wstępie poświęconemu historii Zamku oraz oddzielnie.
  889. Opisana w "II. IL COLLE DEL CASTELLO (Wzgórze Zamkowe)" przy Chiesa di Santa Maria di Castello.
  890. Zabudowa opisana w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI".
  891. Opisany w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice".
  892. [Mauro Vale], Il Duomo di Gemona, [Udine 2005], ss. [20], [23].
  893. Data urodzenia i śmierci wg. internetowego portalu włoskiego sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia).
  894. Opis proroka Eliasza i epizod wozu ognistego (pl) [527].
  895. Daty wzmiankowania wg. portalu sirpac–fvg.
  896. O freskach wspomina Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 31, 32, podając lokalizację oraz rok powstania i nazwisko autora, ale bez imienia, co trochę utrudnia identyfikację, gdyż artystów o nazwisku Grassi było kilku, ale wśród nich dopiero Giovanni Battista Grassi (1525–1578) był artystą żyjącym w XVI w., a więc w czasie powstania owych fresków, a poza tym był artystą udińskim i tworzył w Udine (w/w freski w Zamku), co wskazuje na niego, podobnie jak popełniona na it.wikipedia pomyłka (ciekawostka zoologiczna) polegająca na podaniu pełnego imienia i nazwiska i wskazaniu, iż to on był autorem owych fresków, a następnie połączeniu jego osoby – XVIwiecznego artysty – z nazywającym się identycznie Giovanni'm Battista Grassi'm (27 V 1854 Rovellasca–4 V 1925 Roma), który był włoskim lekarzem, botanikiem, entomologiem i zoologiem [porównaj (freski) Palazzi di via Mercatovecchio [w] [528].
  897. Opisany w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy Via Mercatovecchio.
  898. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], ss. 16, 38–39); Latisana, [przewodnik, b. aut., wyd. Turismo Friuli Venezia Giulia, bez roku wydania], s. 14; [Mauro Vale], Il Duomo di Gemona, [Udine 2005], ss. [19], [22].
  899. Opis kościoła w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI" przy Via Giovanni da Udine.
  900. Rozmiłowani w skracaniu wszelkich możliwych nazw Włosi, katedrę w Palmanova nazywają również (1) Duomo al Santissimo Redentore, a San Marco e a Santa Giustina, (2) Duomo del SS.mo Redentore, a równie często (3) Duomo Dogale (Katedra Doży); Silvano Bertossi, Paolo Coretti, Il campanile del Duomo dogale di Palmanova. Immagini di Giuseppe Muradore, [Palmanova 2006]; Silvano Bertossi, Caro Duomo, ti scrivo Foto d'epoca e cartoline viaggiate. Le cartoline originali sono della Collezione di Luigi Colautti, [Palmanova 2004]; [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006].
  901. Źródło nie konkretyzuje, czy to obraz, czy fresk, tylko podaje tytuł.
  902. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 16
  903. Święta Justyna Dziewica i Męczennica triesteńska – jej biogram (włos.) [529].
  904. Tricesimo. ..., red. dr Sergio Burelli i inni, [bez miejsca wyd.] 1994, s. 19. Jego biogram (włos.) [530].
  905. [Denise Trevisiol], L'abbazia di Rosazzo, [Imoco spa, 2006], ss. 45–46, 47, 48; portal sirpac–fvg.
  906. Lata wzmiankowania wg. portalu sirpac–fvg.
  907. Źródło ani słowem nie wspomina o pokrewieństwie obu rzeźbiarzy.
  908. Wg. portalu sirpac–fvg, przy czym mowa tam jest jedynie o marmurze czerwonym, natomiast barwna fot. zamieszczona na s. 46 L'abbazia di Rosazzo pozwala zweryfikować to twierdzenie, i widać, że prócz czerwonego, użyty został także biały marmur albo kamień, z którego wykonane są obramowania mensy i cokołów obu figur.
  909. Wezwanie kościoła wg. portalu sirpac–fvg, natomiast osoba odpowiedzialna za redakcję L'abbazia di Rosazzo stworzyła na tyle nieczytelnego gniota, że wezwania kościoła nie da się odnaleźć kartkując i prawdę mówiąc wcale bym się nie zdziwił, gdyby go w tym czytadle w ogóle nie było.
  910. Abbazia di San Pietro di Rosazzo leży na pd-wsch. od Udine, ok. 3 km od miejscowości Manzano (na pn-wsch. od niej).
  911. Fotografie z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż fot. opactwa (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  912. Wg. L'abbazia di Rosazzo, ss. 46–47.
  913. Wg. portalu sirpac–fvg.
  914. Wg. L'abbazia di Rosazzo, s. 47, natomiast wg. portalu sirpac–fvg owa rzeźba przedstawia San Domenico (Św. Dominik) i pochodzi z 1759, a nie z 1758.
  915. Wg. L'abbazia di Rosazzo, s. 47, 48, 49, natomiast wg. portalu sirpac–fvg owa rzeźba przedstawia Santa Rosa da Lima (Św. Róża z Limy) i pochodzi z 1759, a nie z 1758.
  916. Daniele Delfino był ostatnim patriarchą Patriarchatu Akwilejskiego (w l. 1734–1751), po którego skasowaniu (6 VII 1751) zachował dożywotnio tytuł patriarchy, a 19 I 1753 został pierwszym abp'em Arcybiskupstwa Udińskiego. Jego krótki biogram w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice", przy opisie ex Chiesa di Sant'Antonio Abate, w którym znajduje się grobowiec duchownego, choć obecnie arcybiskup pochowany jest w Cattedrale [Katedra] di Santa Maria Annunziata.
  917. Datę podaje portal sirpac–fvg, co znajduje specyficzne potwierdzenie w L'abbazia di Rosazzo, s. 45, gdzie daty nie podano, a zamiast tego poinformowano, że ołtarz został zamówiony przez opata komendatoryjny Abbazia di Rosazzo (w l. 1756–1761) Daniele Delfino, w związku z czym można domniemać (stąd słówko "prawdopodobnie"), iż rok/lata budowy ołtarza przypadają na lata sprawowania przez Daniele Delfino urzędu opata Abbazia di Rosazzo, w których mieści się data podana przez portal sirpac–fvg.
  918. Wg. L'abbazia di Rosazzo, s. 45, natomiast opis ołtarza na portalu sirpac–fvg wskazuje tylko na Giuseppe Mattiussi'ego, a o Giovanni'm zupełnie nie wspomina.
  919. Fot. trochę krzywe, bo krzywe, za to jest, podane na portalu sirpac–fvg i stąd je wziąłem, natomiast redagujący "toto" (L'abbazia di Rosazzo), swoją drogą pięknie wydane, z licznymi, barwnymi fotografiami, o fot. ołtarza głównego kościoła, którego opis zajmuje przynajmniej 1/3 tekstu, zapomniał (!), czemu dodaje egzotyki fakt, że oba ołtarze boczne, a juści, zostały zilustrowane ile wlezie – sześcioma fotografiami, za to ołtarz główny – żadną.
  920. "Toto" (L'abbazia di Rosazzo) nie raczyło poinformować który z obu rzeźbiarzy owe rzeźby stojące na owym ołtarzu głównym wykonał, czy choćby podać w tekście lokalizację owych rzeźb na ołtarzu, wobec czego inf. o ich autorstwie, rozstawieniu oraz roku wykonania i materiale pochodzą tylko z portalu sirpac–fvg.
  921. [Denise Trevisiol], L'abbazia di Rosazzo, [Imoco spa, 2006], ss. 45–46.
  922. Źródło ani słowem nie wspomina o pokrewieństwie obu rzeźbiarzy.
  923. Datę podaje portal sirpac–fvg.
  924. Wg. L'abbazia di Rosazzo, ss. 45–46, natomiast opis na portalu sirpac–fvg nie wspomina ani słowem o Giovanni'm Mattiussi'm, wskazując jedynie na Giuseppe Mattiussi'ego jako na autora - porównaj powyżej deskrypcję hasła "Giuseppe Mattiussi (wzmiankowany w l. 1748–1803)".
  925. Wezwanie kościoła wg. portalu sirpac–fvg.
  926. Abbazia di San Pietro di Rosazzo leży na pd-wsch. od Udine, ok. 3 km od miejscowości Manzano (na pn-wsch. od niej).
  927. Fotografie z portalu sirpac–fvg, do czego warto dodać, iż fot. opactwa (wg. opisu na portalu sirpac–fvg) pochodzi z l. 1935–1945 i znajduje się w Palazzo Arcivescovile [Pałac Arcybiskupi] w Udine, w zasobie Museo diocesano d'arte sacra e gallerie del Tiepolo.
  928. L'abbazia di Rosazzo nie informuje który z obu rzeźbiarzy owe rzeźby stojące na owym ołtarzu głównym wykonał, ani nie podaje lokalizacji owych rzeźb na ołtarzu, wobec czego inf. o ich autorstwie, rozstawieniu oraz roku wykonania i materiale pochodzą tylko z portalu sirpac–fvg.
  929. Chiesa di Santa Maria Assunta – Parrocchia di Manzano, [broszura z Chiesa di Santa Maria Assunta w Manzano, bez aut., roku i miejsca wyd.].
  930. Chiesa di Santa Maria Assunta – Parrocchia di Manzano, [broszura z Chiesa di Santa Maria Assunta w Manzano, bez aut., roku i miejsca wyd.]; tablica informacyjna ustawiona przez konserwatorów zabytków przed Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie w Udine.
  931. Zachodzi podejrzenie, iż były dwie osoby nazywające się Valentino Presani – pierwszy zaprojektował wspomnianą powyżej przebudowę kościoła w Manzano, a drugi portyk bazyliki w Udine, o czym świadczy przede wszystkim duża różnica lat dzieląca projekt z 1790 i zakończenie budowy portyku w 1851. Natomiast autorstwo obu dzieł i podane lata są pewne – o przebudowie kościoła w Manzano informuje broszura kościelna w dwóch miejscach, w zestawieniu chronologicznym dziejów kościoła "Chiesa attuale costruita tra il 1790 e il 1804 (1790 – progetto di Valentino Presani)" oraz w jednej z notatek zamieszczonych obok, a będących fragmentami ksiąg parafialnych i ksiąg rachunkowych parafii "1790 Su progetto dell'architetto Valentino Presani di Udine ...". Natomiast o zbudowaniu portyku bazyliki w Udine stwierdza tablica informacyjna ustawiona przed zabytkiem przez konserwatorów, z której odnośny fragment przepisałem, choć (i tu jest pies pogrzebany) z wycięciem w środku zdania kilku słów, co czasami robiłem, gdy brakowało czasu na przepisywanie dokładnie całego zdania słowo w słowo, albo prawie 30kilogramowy plecak nadmiernie przygniatał mnie i ledwie mogłem pod tym ciężarem pisać i w ten sposób mogłem pominąć jedno, najważniejsze słówko "progetto" (projekt), albo użyte w tym znaczeniu słówko "opera" (dzieło), co by wszystko wyjaśniało, bo autor projektu w Manzano mógłby być również autorem projektu (sprzed 1838) w Udine "La facciata neoclassica e il ... Valentino Presani tra il 1838 e il 1851" (mea culpa!), choć na swoją obronę dodam, iż w internecie można znaleźć inf. o Valentino Presani'm (1788–1861), co przy potwierdzeniu, iż chodzi o autora portyku bazyliki w Udine potwierdza wspomniane na początku podejrzenie istnienia dwóch osób o tym samym imieniu i nazwisku (np. ojca i syna) a mnie w pełni rozgrzesza z celowego skrócenia notatki z tablicy inf.. Innymi słowy osoba/osoby Valentino Presani'ego koniecznie wymagają zweryfikowania w źródłach.
  932. Opisana w "VII. PIAZZA PRIMO MAGGIO i okolice" pod nr 2 "pn-wsch. pierzeja Piazza Primo Maggio".
  933. Tricesimo. ..., red. dr Sergio Burelli i inni, [bez miejsca wyd.] 1994, ss. 18, 25, 29; [G. Bergamini], L'église de Sainte Marie du Château à Udine, [przekład na franc. B. Bertolo], [Imoco spa, 2007], s. 18; tablica informacyjna ustawiona przed Chiesa di San Cristoforo martire w Udine. Jego biogram z dwoma przedstawiającymi go portretami (język friulski – "furlan") [531].
  934. Palazzo Antonini (Casa Grande) opisany w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI" przy Via Gemona.
  935. Breve guida al Duomo di S. Andrea Apostolo in Portogruaro, [broszura, opis Emanuela Ortis Alessandrini], [Portogruaro b. roku wyd.].
  936. Panneau – płycina dekoracyjna, opis (pl) [532].
  937. Tricesimo. ..., red. dr Sergio Burelli i inni, [bez miejsca wyd.] 1994, s. 17.
  938. Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 13, 14.
  939. Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 46, 48; Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 25; portal sirpac–fvg; jego biogram (włos.) [533].
  940. Data urodzenia i śmierci wg. portalu sirpac–fvg.
  941. Opisany na końcu "IV. ZACHODNIA i PÓŁNOCNA CZĘŚĆ STARÓWKI".
  942. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], s. 20; Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 46, 48; [Gabriele Angeli], Sant'Adalberto a Cormons, [Cormons 2005], s. 31.
  943. [Gabriella Del Frate], Il Duomo di Palmanova, [Imoco spa 2006], ss. 20–22; Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 13, 14, 39, 40; [Gabriele Angeli], Sant'Adalberto a Cormons, [Cormons 2005], s. 31.
  944. Matka Boska "Paskowa" - kilka dowolnych przykładów ikonograficznych dla wyjaśnienia [534], [535], [536], [537].
  945. Abbazia [Opactwo] benedettina [benedyktyńskie] di San Gallo [Świętego Gawła] – skasowane w 1777.
  946. Tricesimo. ..., red. dr Sergio Burelli i inni, [bez miejsca wyd.] 1994, s. 29.
  947. Giuseppe Ellero (1866–1925), friulski poeta i dramaturg, jego biogram w "VIII. PIAZZA PATRIARCATO i okolice" przy opisie Giardini Ricasoli, w który również stoi jego pomnik.
  948. Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 23, 26; [Gabriele Angeli], Sant'Adalberto a Cormons, [Cormons 2005], ss. 26, 27.
  949. Inna sprawa, iż w tym przewodniku po katedrze w Cormons, co drugi obiekt jest nazywany "mediocre" – "mierny, taki sobie, przeciętny", a jeszcze inna sprawa, że w wielu przypadkach nie jest to gołosłowne.
  950. Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, ss. 23, 26; [Gabriele Angeli], Sant'Adalberto a Cormons, [Cormons 2005], ss. 26, 27.
  951. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 44, 45; Tricesimo. ..., red. dr Sergio Burelli i inni, [bez miejsca wyd.] 1994, s. 16; daty i miejsca urodzenia i śmierci pochodzą ze szkicu jego biogramu (włos.) [538].
  952. Opis w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI" przy rondzie Piazzale XXVI Luglio 1866.
  953. Szkic jego biogramu (włos.) [539].
  954. Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 44, 45; internetowy portal włoski sirpac–fvg (Regionalny System Informacyjny o Dziedzictwie Kulturowym Friuli Venezia–Giulia); daty i miejsca urodzenia i śmierci pochodzą z jego biogramu (włos.) [540].
  955. Opis w "V. ZACHODNIE OKOLICE STARÓWKI" przy rondzie Piazzale XXVI Luglio 1866.
  956. Jego biogram (włos.) [541].
  957. Opis w "I. ŚCISŁE CENTRUM STARÓWKI" przy Via Mercatovecchio.
  958. Informacje te pochodzą z portalu sirpac–fvg.
  959. Tricesimo ..., pod red. dr Sergio Burelli i innych, [b. miejsca wyd.] 1994, s. 8.; Casa Esercizi e Santuario "Madonna Missionaria". Tricesimo – Ud, [broszura z Informacji Turystycznej w Tricesimo, bez aut. i roku wyd., wyd. Arti Grafiche Friulane w Tavagnacco].
  960. Zamek z XIII w., wraz z dobrami Tricesimo, w 1627 przekazany przez Dożę Weneckiego (w l. 1625–1629) Giovanni'ego Cornaro I, dla Capitano del Luogotenente della Patria del Friuli (Kapitan Namiestnika Ojczyzny Friulu) hrabiego Nicolò dei Valentinis, był do 1 poł. XX w. siedzibą rodu hrabiów Valentinis, a od 1948 jest własnością Archidiecezji Udińskiej
  961. Santuario Basilica Madonna delle Grazie, [broszura z Santuario Madonna delle Grazie; bez aut.], [Udine, bez daty wyd.]; Udine, [przewodnik nr 35], [2006], s. 41.
  962. Opisana w "VII. PIAZZA PRIMO MAGGIO i okolice" pod nr 2 "pn-wsch. pierzeja Piazza Primo Maggio".
  963. [Mauro Vale], Il Duomo di Gemona, [Udine 2005], s. [19]; Udine, [przewodnik nr 35], [2006], ss. 45, 48.
  964. Po włosku "scudetti" to, albo odznaki w kształcie tarczy, albo trójkolorowe odznaki zwycięzców, natomiast w źródle słowo zostało zapisane pochyłą czcionką, co wskazuje na znaczenie w przenośni (niedosłowne).
  965. Galeria opisana w "VI. PÓŁNOCNE OKOLICE STARÓWKI".
  966. Guida Turistica del Gemonese, Canal del Ferro e Val Canale, [praca zbiorowa: Comunità Montana del Gemonese, Canal del Ferro i Val Canale], [Bergamo] 2007, s. 41, 42, 43, 44; jego biogram (włos.) [542].



FORUM DYSKUSYJNEedytuj kod

  • Ja z zaciekawieniem obserwuję tę stronę dyskusji, bo muszę powiedzieć, że nie do końca rozumiem Twoje działania - tzn. nie rozumiem tego, czemu zbudowałeś tak obszerną stronę dyskusji, zamiast zwyczajnie rozbudowywać artykuł; nie widziałem dotąd na Wiki takiej sytuacji. Wątpię, żeby ktoś z często edytujących wikipedystów miał tak obszerną wiedzę o Udine, jak tu pokazałeś, a z Wikipedią jest tak, że jeśli nie zrobi się czegoś samemu, rzadko kiedy ktoś zrobi to za nas (to może nie jest dobre, ale niestety właśnie tak to działa). Może więc czas zabrać się za pisanie atykułu? Jeśli chodzi o grafiki, możesz wysłać mi je na maila, a ja prześlę je na Commons: tylko że do tego konieczny jet dokładny opis grafik, nie tylko autor i tytuł, ale też koniecznie i co najmniej źródło ich pochodzenia (np. skąd zostały zeskanowane). Podam Ci maila, jeśli zdecydujesz się na takie rozwiązanie. Laforgue (niam) 03:29, 11 mar 2010 (CET)

podział logiczny tekstuedytuj kod

Witam. Pierwsza rzecz jaką pomyślałem, kiedy zobaczyłem ten tekst to: matko, ile to się ładuje. Tego jest kosmicznie dużo, a jak rozumiem, jeszcze nie skończyłeś. Następną rzeczą, o której pomyślałem, była przyszłość tej porcji wiedzy. Chciałbym, żeby jej przyszłością było zapełnienie co najmniej kilku artykułów Wikipedii. Ale żeby tak się stało, tekst musi być łatwiejszy w edycji. Spróbowałem podzielić go na mniejsze jednostki logiczne, kierując się wygrubieniami i wcięciami, ale nie byłem pewien, jak to zrobić w paru miejscach, więc dałem spokój. Czy mógłbyś wykonać jeszcze ten wysiłek i zastąpić wygrubienia odpowiednimi podsekcjami? Na razie są tylko wciąż jeszcze zbyt obszerne sekcje. Zresztą, jak rozumiem, Twoją intencją było tworzenie jakichś sekcji, skoro stosowałeś wygrubienia. Zamienienie tego na sekcje przy pomocy znaczków === i ==== ułatwiłoby pracę z tak gigantycznym tekstem. Pozdrawiam, Ymar D 02:22, 29 kwi 2010 (CEST)

  • Cieszę się, że moje notatki do napisania artykułu o Udine wciąż znajdują zainteresowanie wśród Wikipedystów, a tym bardziej cieszę się z podjętych przez Ciebie wątków, bo faktycznie, ani jeszcze nie skończyłem pisać o Udine, ani nawet nie wkleiłem wszystkiego co mam do wklejenia przygotowane, a co do pozostałych kwestii z przyjemnością odniosę się do nich w najbliższym czasie, tylko musisz dać mi na to trochę czasu, którego np. dziś mieć nie będę, a na dodatek popołudniu odcinają mi internet, który podłącza mi jutro, albo po jutrze, a najdalej za dwa dni, a na pocieszenie dodam, że warto poczekać, bo to co napisałeś domaga się odpowiedzi i uwierz - będzie ostro, a w powietrzu będą latać siekiery i krew po ścianach sikać! :-) Więc z wypiekami na twarzy czekaj cierpliwie na swoją kolej - najpierw skończę z internetem, a zapewne będę mógł również skończyć z Tobą! :-)
    • No ładnie... Czekam niecierpliwie. Ymar D 22:15, 29 kwi 2010 (CEST)


....NO I WRÓCIŁEM pod nowym IP

zmiana mojego IP z 77.223.220.79 na obecny 78.88.226.149 była niezamierzona, ale konieczna, bo związana z nowym dostawcą internetu, choć czy trwała – tego jeszcze obiecać nie mogę, bo dostałem modem z informacją, iż każde odłączenie modemu od prądu spowoduje, iż do ponownego korzystania z internetu modem zmusi komputer do automatycznego wyszukania pierwszego, wolnego (a więc nowego) IP, więc wystarczy tylko, że mój pies, który śpi pod biurkiem, za którym znajdują się kable, przewróci się na drugi bok i ogonem zaczepi o kabel, tak, jak to czasem mu się zdarza, a o zasilaniu przez prąd modemu będzie można zapomnieć, podobnie jak o powyższym, nowym IP. Co prawda wyjściem jest zastrzeżenie jednego, np. powyższego numeru w firmie dostarczającej internet, ale wymaga to specjalnego powędrowania do ekipy technicznej i jakiegoś pokwitowania czegoś tam, jednak, jak na razie czasu na to nie mam, więc nim to się zdarzy, będę dalej pisać pod obecnym IP, a dla tych, którzy wolą widzieć kolejne zmiany w treści opisu Udine pochodzące od jednego autora i mieć tego pewność (jedno IP = jeden autor), pozostaje tylko życzyć słodkich snów mojemu psowi, co by nie miał koszmarów i się pode biurkiem nie przewracał na bok nazbyt gwałtownie :-)

To tyle z bieżących „ogłoszeń duszpasterskich” :-) chociaż... nim za chwilę palnę Ymar’owi kazanie, jest jeszcze coś, o czym powinienem wspomnieć, a do czego ta okazja jest dobra, jak każda inna – chciałbym pisać o Udine do samego końca, dokąd tylko będzie to możliwe, czyli do czasu mojego wyjazdu do Italii, oczywiście, jeśli tylko mi na to pozwolą (tę kwestię wyjaśniłem w odpowiedzi dla Ymar’a). Natomiast o tym, że właśnie skończyłem pisać zamierzam poinformować, choćby przez szacunek dla tych Czytelników, Którzy towarzyszyli mi przy pisaniu przez ostatnie dwa miesiące. Oczywiście, im bliżej wyjazdu, tym więcej związanych z tym spraw będzie zabierać mi czas, a więc nie można spodziewać się, iż tak często jak to było dotąd będą kolejne informacje dopisywać, ale jest jeszcze kilka tematów, o których, albo powinienem, albo chciałbym napisać, a kilka już istniejących poprawić lub przeredagować, więc ze swej strony mogę zapewnić, że choć rzadziej, ale jednak, dostarczę jeszcze trochę mocnych wrażeń, przynajmniej takich, żeby potem opisem Udine matki mogły straszyć dzieci! :-) A więc wszystko co najlepsze jeszcze przed nami! :-) Obiecuję! :-)

podpisano Incamminato


  • Ymar

Taaaaaa..... kolega Ymar....... korci mnie, żeby zacząć „na Hitchcock’a”, czyli po kilku zabarwionych obojętnością grzecznościach, ni z tego, ni z owego walnąć z całej siły prosto w nos, ale tak sobie myślę, żeby jeszcze nie sięgać po pieszczoty, bo w końcu Twoją zasługą jest sprowokowanie mnie do napisania czegoś, na co dotąd nie znajdowałem ani czasu, ani ochoty. Tak więc, co do tych wszystkich zgłoszonych przez Ciebie uwag, oczywiście całkowicie słusznych i całkowicie nie na temat, czyli tego dzielenia na sekcje, podsekcje, wiwisekcje i prosekcje, które skądinąd świetnie wpisują się w cały majdan zgłaszanych przez Twoich poprzedników pretensji do mnie, ile to ja napisałem, jak napisałem, gdzie, czemu w dyskusji, a nie w artykule, co z tym tekstem dalej będzie, kto to ma redagować, czy np. podniesiona przez Ciebie kwestia podzielenia na kilka osobnych artykułów, a więc to wszystko oczywiście zupełnie nie dotyczy, ani mnie, ani tego tekstu, który popełniłem o Udine, a co najciekawsze całkowicie omija sedno sprawy. A co nim jest? I w tym miejscu zażyj coś na uspokojenie, albo przygotuj się na szok – jest nim kolejność. Zszokowany? Jeszcze nie? No to zacznij odmawiać zdrowaś Mario, bo zaraz będzie jazda bez trzymanki! Otóż – Udine, to nie Friuli, a Friuli na Wikipedii, to jedna wielka biała plama. Natomiast, pomiędzy Udine a Friuli zachodzi bezpośrednia zależność, bo Udine było stolicą Friuli, dlatego nie da się napisać o Udine zupełnie nic nie mówiąc o Friuli. I tu właśnie jest pies pogrzebany, bo Friuli to równocześnie, po pierwsze kraina historyczna, po drugie diecezja historyczna, po trzecie świeckie państwo historyczne, a po czwarte jednostka administracyjna historyczno-współczesna, a każdy z tych aspektów ma odrębną, bardzo złożoną i obszerną historię i wszystkie dotyczą w większym lub jeszcze większym stopniu historii Udine i odpowiadają za to, jak to miasto powstawało i dlaczego dziś wygląda tak, a nie inaczej. Więc jak tu pisać o Udine bez historii Friuli (?!), a właśnie taki stan rzeczy, czyli brak Friuli, mamy na Wikipedii, bo brak jest artykułów, choćby o Diecezji Akwilejskiej, o powstałym z niej Patriarchacie Akwilejskim, o patriarchalnym księstwie Friuli, czy o weneckiej prowincji Ojczyźnie Friulu, a to przecież dla napisania o Udine materiał podstawowy, bo trzech ostatnich Udine było stolicą/jest, a do uzupełnienia owych wątków niezbędne są przynajmniej artykuły o Hrabstwie Gorycji, o miastach Akwilei, Cormons i Cividale del Friuli, czy choćby o wojnie gradiskiej, żeby już nie wspominać o friulskiej prowincji rzymskiej i księstwie longobardzkim, o dominacji bizantyńskiej i frankońskiej, Świętym Ces. Rzymskim i Marchii Werony, wojnach wenecko-austriackich, wenecko-tureckich, wenecko-patriarszych, „dziwnej wojnie” patriarchów z hrabiami Gorycji o Cormons w XIII w., o niezwykle obszernym temacie historii państwa i prawa, administracji i politycznej Rep. Weneckiej w XV-XVIII w., okupacji francuskiej i austriackiej z XVIII/XIX w., czy choćby o biogramie Giovanni’ego da Udine, albo G. B. Tiepolo’a. A to wszystko to tylko część potrzebnych materiałów do napisania o Udine - stolicy regionu-diecezji-patriarchatu-księstwa longobardzkiego-patriarszego-prowincji weneckiej-francuskiej-austriackiej-i wreszcie włoskiej, czyli tego wszystkiego, co kryje się pod jednym malutkim słówkiem „Friuli”. Potrzebnych, tzn. takich, do których można odesłać czytelnika, gdy się mu opowiada, że np. w 1222 patriarchowie przenieśli „stolicę” do Udine i dajemy link do historii Patriarchatu Akwilejskiego i dopiero wtedy nie trzeba wyjaśniać, że to chodzi o stolicę państwa, a nie diecezji patriarchalnej, opowiadać czym było to państwo, kiedy powstało i że nie było Patriarchatem Akwilejskim, z którym jest najczęściej mylone i t.d.. Wiem, że ciężko jest zrozumieć wagę tego o czym mówię, ale jak tylko spróbujesz kiedyś oprowadzić obcokrajowca zupełnie nie znającego historii Polski np. po Krakowie, tak, jak ja to kilka razy miałem wątpliwą przyjemność zrobić, to wtedy błyskawicznie załapiesz jakim ten brak wiedzy u Twojego gościa problemem jest dla Ciebie, bo co mu po wiedzy, że np. to jest pomnik wzniesiony w 500 rocznicę bitwy pod Grunwaldem, jak gościu zupełnie nie wie, ani że taka bitwa była, ani nawet kim/czym byli ci „jacyś tam” Krzyżacy i dlaczego rzymskochrześcijańska Polska w środku średniowiecznej Europy toczyła wojnę z jednym z rzymskochrześcijańskich zakonów męskich, a potem spróbuj mu jeszcze wyjaśnić, że pomnik ufundował Pan Paderewski, że przy odsłonięciu po raz pierwszy odśpiewano Rotę napisaną przez Panią Konopnicką, a w czasie II Woj. Światowej pomnik zniszczyli hitlerowcy, wiedząc, że Twój słuchacz po raz pierwszy w życiu słyszy o „jakiś tam” Paderewskim, Rocie i Konopnickiej, a burzenie budynków i pomników uzasadnia sobie w duchu tym, że pewnie były brzydkie i dlatego się je burzyło. A czemu o tym wspominam? Bo wiedząc o wspomnianych brakach na Wikipedii artykułów o Friuli podjąłem się opisania jego stolicy. A wniosek – wspomniana na wstępie kolejność powinna być dokładnie odwrotna, czyli najpierw przynajmniej artykuły o Patriarchacie i jego stolicy Akwilei, o patriarchalnym księstwie, o Cormons, Cividale del Friuli, Hr. Gorycji i weneckiej Ojczyźnie Friulu, a dopiero potem o stolicy Udine. No a efekt odwrócenia kolejności? Z mojej strony, wszędzie gdzie tylko było to możliwe celowe omijanie tematów dotyczących historii friulskiej, tak kościelnej, jak i państwowej, natomiast co do tekstu, oczywiście odbiło się to na jego „jakości”, bo z jednej strony opisy automatycznie musiał być niepełne, a z drugiej strony, tam gdzie musiałem robić wstawki dotyczące historii Friuli, używałem do tego „okrągłych” zdań, żeby nie zagłębiać się nazbyt w kolejny, nie dotyczący Udine temat, i choć sprawiają one wrażenie wystarczających, gdy czasem na nie patrzę zauważam ich karygodną ogólnikowość, bardzo na miejscu w opisie jednego z wielu „przeciętnych” miast danej krainy historyczne, za to nie dopuszczalną w opisie stolicy. No ale przecież nie mogłem za każdym razem podejmując wątków dotyczących historii Friuli i pisać równocześnie kolejny, osobny, poświęcony temu artykuł i zamieszczać go na Wikipedii, choćby dlatego, żeby być konsekwentnym, bo skoro nie piszę o Friuli tylko o Udine, to tylko o Udine i kropka. Dlatego z premedytacją uciekałem od wyjaśnień historycznych niczym diabeł od święconej wody, a gdy już taka potrzeba była starałem się sięgać po przypisy, ale nie wszystko da się wyjaśnić i opowiedzieć w przypisie i ostatnio właśnie na tym się przejechałem, bo zachciało mi się przerobić przypis poświęcony diecezji i księstwu patriarchalnemu, o czym napisałem w notatkach do historii Udine, ale nie ma siły by w jednym przypisie umieścić historię bycia stolica metropolitalną i państwową przez Akwileję, a właśnie ten dualizm, jego przebieg i wynikające z tego skutki chciałem zaakcentować, bo właśnie tego najbardziej brakuje a jest niezbędne do zrozumienia podstawowych kwestii związanych z niemal całą historią średniowieczną i nowożytną Udine. I choć z początku pisania nawet dobrze mi szło, ale w którymś momencie zorientowałem się, że jeszcze dobrze nie doszedłem do połowy tematu, a tu właśnie kończę trzecią stronę tekstu napisanego w word’zie dziewiątką (!), w związku z czym przerwałem pisanie i zrobiłem skrót, pierwszy, potem drugi a po trzecim i miałem już dość, bo efekt jest mało zadawalający – ponad 4 kartki A4, których przecież nie wkleję do przypisu, na dodatek do przypisu, w którym Akwilea jest tylko jednym z kilku wątków, a nie jedynym. Dlatego pisanie o Udine jest tak trudne, bo wciąż trzeba, że tak powiem „nad sobą panować”, żeby nie zapędzić się w wyjaśnianiu wątków historycznych i nie przekroczyć cienkiej granicy, poza którą opis stołecznego miasta Udine przeistoczy się w opis Friuli. Natomiast efektem tego jest swego rodzaju „inwalidztwo” powstałego tekstu, bo skoro pisząc o Udine nie mogę odwołać się za pomocą podania linków do artykułów np. o siedzibie patriarchów akwilejskich, czyli stolicy Friuli, to pisząc, że w 1222 przenieśli ową siedzibę „z Akwilei do Udine” dokonuję świadomego skrótu myślowego, zredukowania zagadnienia, a wręcz ślizgam się po symbolach, bo Akwilea do IX w. faktycznie mieściła siedzibę patriarchów, ale potem była już tylko nominalną, symboliczną „stolicą” Patriarchatu, a patriarchowie fizycznie zamieszkali m.in. na zamku w Cormons, oraz w Cividale del Friuli, gdzie mieściły się „nieoficjalne” siedziby patriarsze, podobnie, gdy beztrosko objawiam, że w 1420 znaczna część księstwa patriarszego Friuli przeszła pod władzę wenecką, w związku z czym zamek zajęli namiestnicy, celowo przemilczałem kwestię związanej z tym „wojny” wenecko-patriarszej, dokonanej przez Rep. Wenecką okupacji państwa Friulu i ucieczki patriarchy Ludovico di Teck z Udine, regresję i upadek urzędu patriarchów w poł. XV w., który o mało co nie zakończył się likwidacją Patriarchatu, towarzyszącą temu kwestię napiętej, „trydenckiej” sytuacji Kościoła rzymskiego, w którą został wplątany urząd patriarszy, co jeszcze bardziej skomplikowało sytuację polityczną, bo przyniosła antypatriarchę akwilejskiego Aleksandra z dyn. Piastów, a wreszcie okoliczności powrotu urzędu patriarchów do dawnej świetności oraz ich fizyczny powrót w 2 poł. XV w. do Udine i zagospodarowanie przez nich w nowych warunkach geopolitycznych funkcji najwyższych zwierzchników Kościoła friulskiego, i kilka równie ciekawych, co i złożonych tematów, spośród których każdy zasługuje na potraktowanie w osobnym artykule i zupełnie nie mieści się w jednym, epizodycznym przypisie. W związku z czym, wszystko co w obecnej chwili napisałem o Udine jest niepełne, bo nie mam możliwości odsyłać czytelników do odpowiednich artykułów na pl.wikipedia, bo ich po prostu nikt jeszcze nie napisał, a są zbyt obszerne i zresztą same wymagają przypisów, by je w przypisach pomieścić.

Więc mówisz Ymar’ku, że to co dotąd napisałem o Udine należy podzielić na kilka kawałków, podsekcji, artykułów, czy czegoś tam jeszcze... taaaaaaaa... no to dziel, tylko proszę, nie nazywaj tego działania „logicznym”, bo ten cały Twój „podział logiczny”, jak to powyższej wskazałem, to oksymoron (!). Myślę, że dość wyraźnie zaakcentowałem powyżej, czego brak w dotychczasowym opisie Udine, a więc i to, że jeśli owe braki zostaną uzupełnione, albo przez artykuły na Wikipedii poświęcone Friuli, do których będzie można się w opisie Udine odwołać, bez łamania sobie głowy jak to w skrócie napisać, zmieścić i połączyć z opisem Udine, albo właśnie przez mądrze skonstruowane przypisy, co jak również powiedziałem jest wyzwaniem karkołomnym, to dopiero wtedy opis Udine będzie pełny, czytelny, zrozumiały i .....i będzie wyglądać zupełnie inaczej (!!!). Dlatego masz rację – potnij to co napisałem na kawałki, pomimo, iż to nie jest artykuł, tylko notatki do artykułu, bo dzięki temu napisany przeze mnie tekst będzie zupełnie nieczytelny, a co najważniejsze - nie będzie nadawał się do dokończenia, ani przeze mnie, ani przez kogoś, komu za jakiś czas przyszło by do głowy uzupełnić pozostawione przez mnie luki historyczne w opisie, np. z okazji opisywania tego w nowopowstającym, dotąd nie napisanym, artykule np. o Patriarchacie Akwilejskim, albo Ojczyźnie Friulu, albo Cividale del Friuli i t.p.. Dotychczas doceniałem brak ingerencji innych osób w formę i treść tego, co tu pisałem, a więc to, że nikt nie ulepszał na siłę tekstu, którego autorem byłem tylko ja, bo dzięki temu mogłem spokojnie dokonywać zmian, m.in. redakcyjnych i jeśli dziś ktoś porówna np. opis Zamku w Udine, albo Pałacu Arcybiskupiego, obecny z tym sprzed półtorej miesiąca, od razu zauważy jak strasznie te opisy się różnią, zdecydowanie na korzyść obecnych, ale ich przerabianie było procesem długotrwałym, m.in. dlatego, iż od samego początku zrezygnowałem z opisywania w stylu „budynek po budynku”, tylko przyjąłem zasadę „do każdego coś nowego”, a moja zasada spowodowała, iż większość opisów wciąż się zmieniała, nie tylko co do treści, ale także co do formy, a więc także co do miejsca, uprzednio zajmowanego w danej części tekstu. Z jednej strony było to podyktowane rodzajem źródeł, z których korzystałem, czyli w większości przewodników i monografii poszczególnych obiektów, muzeów lub miejscowości, co wymagało skonfrontowania jednych z drugimi, żeby mieć pewność, że się podaje wiarygodne informacje, a trochę dlatego, iż do dziś nie wiem, dokąd będę mógł jeszcze pisać, wobec czego wolałem najpierw o wszystkim zasygnalizować, a następnie sukcesywnie rozbudowywać każdy z opisów z osobna. W efekcie ciągle mam w głowie zapisane, co w dotychczasowym opisie należy poprawić, co dopisać, co przeredagować, a że mam pamięć fotograficzną, więc doskonale pamiętam, w której książce, na której stronie jaka informacją, nazwisko, data albo nazwa się znajduje, którą miesiąc, albo dwa miesiące temu pominąłem, jako niejasną albo niewiarygodną, a teraz, gdy w innym źródle znalazłem przy jakiejś okazji wyjaśnienie do tego pominiętego tekstu, mogę po ową informację bez problemów od ręki sięgnąć i ją we właściwym miejscu i kontekście podać. Tak więc pokrój tekst o Udine na kawałki według swojego widzimisie i pochowaj je przede mną w jakiś zakamarkach, a zapewniam Cię, że już więcej ani jednego słowa nie napiszę, bo nie zamierzam marnować czasu na poszukiwanie którejś z informacji, którą chciałbym poprawić, albo uzupełnić, a której już nie ma w miejscu, w którym ją wczoraj zostawiłem. I to dotyczy całego tekstu, bo jak powiedziałem, każdy z dotychczasowych opisów, to tylko część tego, co o danym obiekcie mogę napisać, czasami większa, czasami mniejsza, ale tylko część, a co do niektórych już od dawna zamierzam dokonać zmian, które możesz zaobserwować na przykładzie opisu katedry, jak wyglądała miesiąc temu, a jak wygląda dziś, ale tylko ja wiem, jak może wyglądać, bo ten opis też jest nie dokończony i też powinien ulec zmianie, która katedrę pod moją redakcją niechybnie czeka, no chyba, że ktoś mnie ubiegnie i potnie mi ją na kawałki, które sobie gdzieś poprzylepia, albo w jeszcze inny sposób zdeformuje, zniekształci albo okaleczy. Tak samo jest z opisem Zamku, który zamierzam przerobić, kilka ważnych informacji dodać, pewną bzdurę, którą przypadkowo wpisałem sprostować, dodać plany zamku, bardziej szczegółowo opisać Pinakotekę i zilustrować ją katalogami kilkuset obrazów wziętymi z sirpac’a-fvg, albo z notatkami do historii miasta, które powinienem poprzedzić krótkim wstępem o geografii historycznej Friuli, albo z sylwetkami twórców udińskich, po których chcę dodać spisy kleru i urzędników friulskich, oraz dwa słowa o historii administracji w weneckich prowincjach, tak, żeby ludzie wiedzieli kim byli ci wszyscy luogotenenti, provveditori, podeste, rettori, capitani, castellani, skoro chcę zamieszczać ich spisów, a to znów po to, by wreszcie stało się jaśniejsze jak funkcjonowała Ojczyzna Friulu, a więc co się działo przez czterysta lat na Zamku w Udine i w jaki sposób weneckie rządy wpłynęły na dzieje Udina, a Udine na historię i kształt Friuli, no i dodać wreszcie opis zasobu Biblioteki Miejskiej i Muzeum Historii Naturalnej, opisać znacznie szerzej zasób Galerii Sztuki Współczesnej i trochę więcej napisać o Teatrze Giovanni’ego da Udine, uzupełnić kilka opisów kościołów, pałaców i kamienic, albo, jak starczy mi czasu, dodać jeszcze kilka opisów, kilku zabytków, które z różnych powodów pominąłem. Ale to wszystko jest możliwe, tylko pod jednym warunkiem – NIHIL NOVI, co do treści i formy, którą dotąd nadałem temu tekstowi i to nie dla tego, że są najlepszymi z możliwych, tylko dlatego, że prozaicznie, po prostu muszę wiedzieć, gdzie, co się znajduje, żeby potem tego nie szukać, bo komuś z nudów nagle zaświtała genialna myśl, żeby dany fragment wyciąć i gdzieś indziej wsadzić, usunąć, albo zdeformować, oraz dlatego, żeby być z formą tekstu oswojonym, co jest strasznie ważne, bo pozwala ocenić gdzie jest napisane za mało, a gdzie za dużo, wyczuć miejsca, w których tekst jest nierówny, albo niejasny, czyli zachować jednolity rytm i t.d..

Dlatego szanowny kolego Ymar’ku jedyne „logiczne” co można w tej chwili zrobić, jest łaskawie poczekać, aż skończę pisać, co zresztą nastąpi całkiem niedługo, bo wyjazd planuję na koniec czerwca. Natomiast drugie „logiczne” zachowanie, do którego namawiam, to w następnej kolejności dopisać do niniejszego „brudnopisu” pozostawione przeze mnie białe plamy historyczne dotyczące historii Friuli, które zazębiają się z historią Udine, a dopiero wtedy, czyli na samym końcu zabawiać się w te wszystkimi Waszymi gierkami typu robienie z tego artykułu, jednego, dziesięciu, czy ilu tam chcecie, robienie sekcji, podsekcji, prawiesekscji i nibysekscji, których znaczenie dla jakości tekstu jest żadne, a dla czytającego tekst żadne lub utrudniające czytanie, jeśli ktoś podzieli tekst alogicznie ucinając jakąś część w najgorszym z możliwych miejsc. Oczywiście, co Ty zrobisz, albo inni Wikipedyści, tego jeszcze nie wiem, ale pewnie rychło się pokaże, natomiast ja ze swojej strony jeszcze raz zapewniam, że jeżeli zobaczę, że ktoś dokonuje zmian w tym co dotąd napisałem nie dając mi szansy dokończyć w spokoju, to od dalszego pisania czuję się całkowicie zwolniony, bo taka ingerencja jest jednoznaczna – ten, kto jej dokonał wziął na siebie obowiązek dalszego pisania, czyli ma źródła, ma wiedzę i będzie dalej pisać, a więc przez kulturę nie będę mu wchodzić w paradę, bo przecież nie jesteśmy na stronie artykułu do poprawiania, tylko na stronie dyskusji, a dużym nietaktem byłoby, żebym komuś poprawiał, zmieniał, albo przeredagowywał jego wypowiedź, np. na temat Udine, co chyba jest zupełnie zrozumiałe, bo czy widziałeś kiedyś taką sytuację na Wikipedii, żebyś w jakiejś dyskusji zabrał głos, a potem ktoś inny, zamiast się do niej ustosunkować poniżej, poprawiał to co Ty napisałeś? Zamieniał Twoje słowa, poprawiał ortografię, albo coś dopisywał? Więc ja też tego nie zrobię, przez kulturę.

A rzecz ostatnia, czyli to, że Twój głos jest kolejnym zabranym na temat śmiertelnie ważnego tematu, jakim jest... a prawdę powiedziawszy to już nawet nie pamiętam o czym pisałeś... a no tak! Zajrzałem do tego co napisałeś i już wiem, a więc te jakieś miejsca, sekcje, „wygrubienia” (?), wcięcia, czy ma być jedna szpalta, czy dwie, czy korekta na szczotce, czy bez, czy mają być świecenia w naświetlarni czy bez, czy wychodzi raster, czy...a to chyba nie z tej bajki – dawne zboczenie zawodowe się odezwało – ale i tak wiesz o czym mówię, no a to wszystko, wybacz, jakoś mnie nie ciekawi, tak, jak żaden z podobnych głosów zabranych przez Twoich poprzedników, którzy tak jak Ty mówili, tylko że żaden nie na temat, bo temat, co zapewne przeoczyłeś, to UDINE, i tylko o tym jestem skłonny rozmawiać, i tylko po to dopisałem to „forum dyskusyjne”, żeby wymienić opinie, posłuchać uwag, zapoznać się z sugestiami, może uwagami krytycznymi, może np. na temat jakis źródeł po które powinienem sięgnąć i t.d., ale Facet – nie na temat czcionki, gramatury papieru, albo czy książkę szyć, czy sklejać Boryszewem, tylko o tym co do tej pory napisałem, czy dobrze, czy źle, czy gdzieś za mało, albo zbyt niejasno, albo czy jakiś wątek pominąłem, albo że jakiś wymaga pogłębienia, a nie o stronie technicznej, która kiedyś, może, przez kogoś, ale nie przez mnie (!) i tyle. Więc nie dziw się, ale nawet mi się nie chce skomentować tego, Twojego, kolejnego „głosu w dyskusji”. A swoją drogą – może trzeba dla „Was” założyć osobną dyskusję „techniczną” gdzie będzie mogli dalej rozprawiać o sekcjach, podziałach, ilości artykułów, albo „wygrubieniach”, edycjach, ładowaniach i przeładowaniach, i może tam będziecie mogli się wreszcie wyładować, a nie w miejscu przeznaczony do rozmowy o napisanym przeze mnie TEKŚCIE. A może faktycznie Kopernik była kobietą?

Arrivederla!edytuj kod

No i się znalazła osoba, która podjęła się dalszego pisania na temat Udine, a więc, jak to już poprzednio zaznaczyłem „jeżeli zobaczę, że ktoś dokonuje zmian w tym co dotąd napisałem nie dając mi szansy dokończyć w spokoju, to od dalszego pisania czuję się całkowicie zwolniony, bo taka ingerencja jest jednoznaczna – ten, kto jej dokonał wziął na siebie obowiązek dalszego pisania, czyli ma źródła, ma wiedzę i będzie dalej pisać, a więc przez kulturę nie będę mu wchodzić w paradę, bo przecież nie jesteśmy na stronie artykułu do poprawiania, tylko na stronie dyskusji, a dużym nietaktem byłoby, żebym komuś poprawiał, zmieniał, albo przeredagowywał jego wypowiedź, np. na temat Udine”. Na górze znajduje się kilka wypowiedzi, kilku Wikipedystów – w żadnej z tych wypowiedzi nic nie zmieniłem i nawet by mi to do głowy nie przyszło. Dlatego nie wyobrażam sobie sytuacji, w której miałbym ingerować w tekst autorstwa redaktor Cancre, czyli choćby w najmniejszy z fragmentów z całego, powyższego tekstu poświęconego Udine, którego od tej pory jedynym autorem owa osoba postanowiła zostać – jedynym, ponieważ (raz jeszcze powtarzam) nie jesteśmy na stronie artykułu do poprawiania, tylko na stronie dyskusji, a więc ingerowanie w cudze wypowiedzi, np. na temat Udine, byłyby zwyczajnie w świecie niekulturalne – więc ja tego nie zrobię, przez kulturę (!), a jedynym autorem tekstu pozostaje odtąd redaktor Cancre. Zresztą, jak niedawno zapewniał mnie redaktor Adamt we wpisie na stronie dyskusji, którą specjalnie dla mnie założył, w którym opisywał moje ataki osobiste na redaktor Cancre, jest to „bardzo doświadczona administratorka”, a więc można być całkowicie pewnym, że z powodzeniem będzie dalej pisać o Udine, w oparciu o posiadane źródła i wiedzę i na pewno poprawi popełnione przeze mnie błędy i sprostuje te bzdury, które przypadkowo wpisałem, a to przez pomyłkę, a to przez złą interpretację niezbyt jasnych tekstów, np. w opisie organów i jednego z ołtarzy bocznych w katedrze, poprawi pomyłki w opisie Oratorio della Purità, Tempio Ossario, Basilica–Santuario della Beata Vergine delle Grazie i fortyfikacji obronnych Zamku, a już na pewno tych kilka bzdur w opisie Domu Chłopstwa na Wzgórzu Zamkowym (aż wstyd się przyznać! :-) i w opisie części pałacowo-zamkowej (wstyd do kwadratu! :-), w którym mieści się Pinakoteka, którą na pewno lepiej ode mnie opisze, poda lepszy od tego, który miałem zamiar wkleić plan rozlokowania dzieł konkretnych artystów w poszczególnych salach, informacje o zniszczeniach katedry w czasie II Woj. Światowej, zaczynając od kopuły, na pewno doda i opisze katalogi z sirpac’a dzieł sztuki w katedrze i Pinakotece i te niezwykle ciekawe monet bitych przez patriarchów akwilejskich mieszkających na Zamku w Udine, z pięknymi, barwnymi fotografiami, z muzeów udińskich, a już na sto procent opisze brakujący zasób Galleria d'Arte Moderna (o którym tylko wspomniałem), Museo Friulano di Storia Naturale i te niesamowitą kolekcję starodruków, map i grafik z Biblioteki Miejskiej, dlatego jestem zupełnie spokojny o dalszy los i wartość merytoryczną tego opisu Udine, który dotąd tak nieudolnie pisałem, że w końcu przybrał postać, jak to trafnie redaktor Cancre zauważyła, jedynie „ułamka artykułu”, który na dodatek należy „posprzątać”, a ja gupek wiejski próbowałem ten ułamek na siłę wcisnąć na Wikiepdii, a do tego, jak to całkowicie słusznie zauważyła redaktor Cancre „w miejscu nieodpowiednim, tj. w dyskusji, która jak sama nazwa wskazuje - służy do dyskutowania” w związku z czym „dalsze rozbudowywanie tego artykułu” „mija się z celem, bo strona jest za duża”, a tu jak widać po wprowadzonych przez redaktor Cancre poprawkach, można usuwać, a to tekst, a to ilustracje, a to znów przypisy, co zapewne w efekcie końcowym wyjdzie temu „ułamkowi artykułu” jedynie na samo zdrowie, tym bardziej, że redaktor Cancre na razie poświęciła swój czas i uwagę jedynie notatkom do historii miasta, a przecież przed nią tyle jeszcze tekstu do „posprzątania” pozostało! Dlatego też, przed chwilą bez żalu skasowałem kilkadziesiąt stron ze wszystkimi popełnionymi przeze mnie tekstami, które zamierzałem w najbliższym czasie dokończyć i powklejać, poczynając od listy opatów Abbazia di Rosazzo i krótkiego opisu opactwa (miało iść do spisów urzędników kościelnych, bo traktuje, tzn. traktowało, jak jeszcze istniało, w dużej części o abp’ach Udine, którzy automatycznie byli tamtejszymi opatami i markizami Rosazzo), patriarchów akwilejskich (bo to coś, co zostało popełnione na pl wikipedia to jedna wielka pomyłka faktograficzna – błąd za błędem, dodatkowo mieszająca imiona, przydomki i nazwiska w języku polskim z łacińskim, włoskim i jakimś niemożliwym do zidentyfikowania swojskim), abp'ów Udine, provveditori generali Palmanova (bo byli drugimi urzędnikami Patria del Friuli, zaraz po namiestnikach, którymi najczęściej, przed lub po byli), notatki do historii i rozwoju administracji weneckiej w Patria del Friuli i do listy patriarchów gradzkich (bo listy, m.in. patriarchów Grado i Akwilei mam w róznych pozycjach książkowych), oraz całą fototekę, którą w ciągu miesiąca zgromadziłem, włącznie z wizerunkami wspomnianych opatów, patriarchów, arcybiskupów i inspektorów, oraz z barwnymi fotografiami wszystkich komnat Palazzo Arcivescovile, które opisałem, a do których wreszcie piękne fotografie udało mi się wydłubać z zakamarków internetu, sprytnie pochowane, no a to skasowanie się mi chwali, bo jak wiadomo z opisu wprowadzonych zmian, redaktor Cancre rozpoczęła usuwanie „ogromnej ilości linków do stron zewn. (gł. zdjeć) wstawionych w tekst”, a więc jest pewne jak amen w pacierzu, że usuwanie linków do fotografii spotka także pozostałe, bo jak już powiedziałem, na razie redaktor Cancre poświęciła swój czas i uwagę jedynie notatkom do historii miasta, a jutro jest drugi dzień pisania o Udine przez redaktor Cancre, do którego własnie dziś ochoczo przystąpiła. Tak więc o te swoje niemądre bazgroły, które na Wikipedii pozostawiam, jestem całkowicie spokojny – podjęta przez redaktor Cancre ciężka praca, na razie nad „sprzątaniem”, a w przyszłości nad poprawieniem pozostawionych przeze mnie błędów i dalszym pisaniem w „posprzątanym” miejscu, choćby o wspomnianych, brakujących zasobach muzealnych w Udine, w przyszłości na pewno przyniosą wspaniały efekt, zakończony w pełni zasłużonym medalem za powstały w ten sposób artykuł pod redakcją panny redaktor Cancre!


A ze swojej strony, cóż – wszystkim, którzy wchodzili tutaj żeby coś, z tego co o Udine piszę przeczytać, za poświęconą uwagę dziękuję. Miło mi było pisać z myślą, że są ludzie, którym nie jest obojętny efekt podjętej przeze mnie roboty, dlatego starałem się napisać najlepiej, jak się dało, licząc, że przed swoim wyjazdem zdążę dokończyć, choćby kilka domagających się tego wątków w opisie. Nie udało się – trudno, ale i tak jest mi bardzo miło i cieszę się z tego, że przez trzy miesiące mogłem czyś się komuś przysłużyć. Wszystkiego dobrego! Pozdrawiam! Adam

Na podstawie artykułu: "Dyskusja:Udine" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy