Edvard Beneš


Edvard Beneš w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Edvard Beneš (wym. [ˈɛdvart ˈbɛnɛʃ] i; ur. 28 maja 1884 w Kožlanach, zm. 3 września 1948 w Sezimovie Ústí) – czeski polityk, prezydent Czechosłowacji w latach 1935–1938, na uchodźstwie w latach 1940–1945, i ponownie w kraju w latach 1945–1948, premier Czechosłowacji w latach 1921–1922, członek parlamentu w latach 1920–1925 i 1929-1935.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Pochodził z rodziny chłopskiej[1]. Z wykształcenia prawnik i socjolog. Studiował na Sorbonie oraz Uniwersytecie w Dijon. W 1908 roku uzyskał doktorat w zakresie nauk prawnych[2], a w 1912 – habilitację z filozofii[3]. Podczas I wojny światowej był zaangażowany w działalność przeciwko Austro-Węgrom, w wyniku której w 1915 roku musiał uciekać za granicę. Od 1916 do 1918 działał w Czeskiej Radzie Narodowej jako jej sekretarz. Był działaczem Partii Narodowo-Społecznej, bliskim współpracownikiem Tomáša Masaryka.[4] Uczestniczył Konferencji pokojowej w Paryżu jako delegat Czechosłowacji. Dzięki jego działalności Czechosłowacja wywalczyła korzystne dla siebie postanowienia w traktacie pokojowym z Austrią. W latach 1921–1922 był premierem Czechosłowacji, w latach 1918–1935 ministrem spraw zagranicznych, a następnie prezydentem tego kraju. Zwolennik współpracy z państwami zachodnimi (głównie z Francją), a także z ZSRR. Współtwórca Małej Ententy.

Wrogie wobec Beneša grupy CPK(Czeskiej Partii Komunistycznej) sugerują że od 1938 był tajnym agentem sowieckim, niestety badania wszystkich historyków przeczą tym sensacyjnym faktom [5]. W obliczu wkroczenia Niemców do Czechosłowacji związanego z roszczeniami terytorialnymi znaczna część czeskiej generalicji zwróciła się do Beneša z żądaniem zaproponowania Polsce federacji z Czechosłowacją. Beneš odmówił. Po zawarciu układu monachijskiego (wrzesień 1938) Beneš podał się do dymisji. 22 października tegoż roku ponownie znalazł się na wygnaniu, tym razem w londyńskiej dzielnicy Putney. W przeniesieniu się do Wielkiej Brytanii pomógł Benešowi Piotr Zubow, były przyjaciel szefa NKWD Ławrentija Berii; wyjazd był możliwy dzięki pomocy siatki NKWD, w tym finansowej[6]. 22 września 1939 r. ambasador radziecki w Londynie Iwan Majski informował, iż Beneš do akcji ZSRR z 17 września odnosi się z pełną aprobatą (с полным одобрением), mówiąc ZSRR nie mógł inaczej postąpić (СССР иначе не мог поступить)[7]. W listopadzie 1940, w trakcie ciężkich bombardowań miasta przez Luftwaffe, Beneš wraz z żoną, krewnymi i domownikami przenieśli się do willi Aston Abbotts w pobliżu Aylesbury w Buckinghamshire. Pracownicy jego prywatnego biura, z sekretarzem Edvardem Táborským i szefem sztabu Jaromírem Smutným, zamieszkali w Old Manor House w pobliskiej wiosce Wingrave, podczas gdy pracownicy wywiadu wojskowego z Františkiem Moravcem stacjonowali w wiosce Addington.

W czerwcu 1940 roku Beneš powołał do życia czechosłowacki rząd emigracyjny w Londynie z Janem Šrámkiem jako premierem i z sobą jako prezydentem. W 1941 Beneš i František Moravec zaplanowali operację Anthropoid, by dokonać zamachu na Reinharda Heydricha. Doszło do niego w roku 1942, w Pradze, w wyniku czego Protektor Czech i Moraw a 3 osoba w III Rzeszy zgineła w wyniku obrażeń, co spowodowało brutalne niemieckie represje: pacyfikację wiosek Lidice i Ležáky przez Hansa Franka nowego Protektora. Dzięki tej akcji rząd brytyjski uznał Benesa za oficjalnego przedstawiciela rządu Czechosłowacji.

Planowane w czasie wojny (1939–1943) utworzenie konfederacji polsko-czechosłowackiej[8] uzależniał od zgody ZSRR i innych mocarstw, co spowodowało zerwanie rozmów. W 1943 podpisał w Moskwie czechosłowacko-sowiecki układ o przyjaźni, pomocy i współpracy[9].

W 1945 powrócił do Pragi i został zatwierdzony na zajmowanym dotychczas stanowisku przez Zgromadzenie Narodowe. 19 czerwca 1946 został ponownie wybrany na stanowisko prezydenta Republiki. Na mocy jego dekretów pozbawiono obywatelstwa i mienia Niemców oraz Węgrów wysiedlanych z Czechosłowacji. Po zamachu stanu w lutym 1948 zaakceptował nowy skład rządu, przedstawiony przez Klementa Gottwalda. W maju 1948 nie podpisał nowej konstytucji, 7 czerwca zaś złożył urząd i wycofał z życia publicznego. Trzy miesiące później zmarł. Na łożu śmierci poprosił o odwiedziny arcybiskupa Josefa Berana, który zastał go już nieprzytomnego w agonii, wobec czego udzielił Benešowi jedynie warunkowego rozgrzeszenia i ostatniego namaszczenia[10].

Od roku 2005 przed Ministerstwem Spraw Zagranicznych w Pradze znajduje się jego pomnik.

Pomnik prezydenta Edwarda Benesza na pl. Loretańskim praskich Hradczan

Odznaczenia (lista niepełna) | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Praca zbiorowa, Słownik historii XX wieku. Kraków 1993, s. 45.
  2. Edvard Beneš | president of Czechoslovakia, Encyclopedia Britannica [dostęp 2020-02-28]  (ang.).
  3. Słowiańszczyzna, Słowianie, języki słowiańskie, www.kns.us.edu.pl [dostęp 2020-02-28] .
  4. Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions)-Tomáš Masaryk and Beneš, váz. kniha book, 219 pages, first issue vydalo nakladatelství libri Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná-Mizerov, Czech Republic) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (In association with the Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, pages 8 - 34, 36 - 39, 41 - 42, 106 - 107, 111-112, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–215.
  5. Benesz agentem Stalina? | Przegląd, www.tygodnikprzeglad.pl [dostęp 2020-11-23]  (pol.).
  6. Bogusław Wołoszański, Wojna, Miłość, Zdrada, s. 63, Wydawnictwo: Wołoszański, listopad 2010. ​ISBN 978-83-89344-83-0​.
  7. Документы внешней политики СССР Том 22. Книга 2. 1 сентября – 31 декабря 1939 г. Moskwa 1992, s. 122.
  8. Polityka Edvarda Beneša i jego ekipy wobec rządu polskiego na uchodźstwie gen. Władysława Sikorskiego: (październik 1939 – czerwiec 1940 r.).
  9. Edward Beneš w orbicie sowieckich wpływów (grudzień 1943 r. – maj 1944 r.).
  10. Kronika religijna. Czy Benesz umarł jako katolik?, w: Tygodnik Powszechny, nr 47(192)/1947, s. 7
  11. Lista odznaczonych Orderem Krzyża Orła: Eesti tänab 1919-2000, Tallinn: Eesti Vabariigi Riigikantselei, 2000, s. 152–155, ISBN 9985-60-778-3 [dostęp 2014-10-23] [zarchiwizowane z adresu 2011-08-27]  (est.).
  12. a b Cidadãos Estrangeiros Agraciados com Ordens Portuguesas (port.). presidencia.pt. [dostęp 6 stycznia 2012]. – jako „Bénés Edouard”.

Bibliografia | edytuj kod

  • Jan Palmowski, Słownik Najnowszej Historii Świata 1900-2007, tom 1, Warszawa 2008, ​ISBN 978-83-7469-683-8​.
Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Edvard Beneš" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy