Firletka poszarpana


Firletka poszarpana w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Firletka poszarpana (Silene flos-cuculi (L.) Greuter & Burdet) – gatunek byliny należący do rodziny goździkowatych (Caryophyllaceae Juss.). Występuje w Europie i Azji (Zakaukazie, wschodnia i zachodnia Syberia[4]. W Polsce jest rośliną pospolitą[5].

Spis treści

Systematyka | edytuj kod

  • Według nowszych ujęć taksonomicznych gatunek ten włączony został do rodzaju Silene i ma nazwę Silene flos-cuculi (L.) Greuter & Burdet Willdenowia 12:189. 1982[4].
  • W obrębie rodziny goździkowatych należy do podrodziny Caryophylloideae, plemienia Sileneae[4].

Morfologia | edytuj kod

Korzeń
Firletka wytwarza płytki system korzeniowy, składający się z krótkiego korzenia głównego (5–8 cm), oraz niepozornych korzeni bocznych[6].
Łodyga
Pojedyncza, Wyrastająca z przyziemnej rozety, o wysokości 30–60 cm Sztywna, wyprostowana, kanciasta, rozgałęziająca się w górnej części. Jest pokryta krótkimi, twardymi, skierowanymi w dół, włoskami, przez co sprawia wrażenie szorstkiej w dotyku, ponadto jej powierzchnia jest nieco lepka (szczególnie w górnej części). Zabarwienie zielone, z ciemnym, czerwonym odcieniem[7][8].
Liście
Odziomkowe mają kształt od lancetowatego do łyżeczkowatego. Mierzą 20–150 mm długości oraz 4–30 mm szerokości. Liście łodygowe są siedzące, mają lancetowaty kształt i dorastają do 30–80 mm długości oraz 4–15 mm szerokości[9].
Kwiaty
Zebrane w kwiatostan wierzchotkowaty – pierwszy wykształca się kwiat szczytowy, następnie w węźle pod nim powstają dwa odgałęzienia, również zakończone pojedynczym kwiatem, oraz posiadające jeden węzeł liściowy, z niego wyrastają dwa kolejne pędy, prowadząc do rozgałęzień dalszych rzędów. Pęd główny rozgałęzia się szeroko, dzięki czemu jednocześnie rozwinąć może się nawet 6–8 kwiatów na jednej łodydze[7]. Pojedyncza roślina może ich wytworzyć od 3 do nawet 30[9]. Kwiaty są obupłciowe, promieniste, wolnopłatkowe, mają około 3,8 cm średnicy. Korona złożona jest z 5 intensywnie różowych płatków zwężających się w paznokieć i wyposażonych w przykoronek, z których każdy jest głęboko powcinany tworząc 4 wyraźne łatki, odpowiadające za ich frędzlowaty, postrzępiony wygląd. Kwiaty zawierają po 10 pręcików, ułożonych rurkowato w dwóch okółkach po 5 pręcików w każdym. Pręciki z pierwszego okółka są dłuższe niż te z drugiego o prawie połowę i wystają z kwiatu, przy czym krótsze pręciki wydłużają się w okresie przekwitania. Słupek jest pięciokrotny, jednokomorowy, o pięciu wolnych szyjkach. Zalążki skręcone, ułożone w zalążni osiowo[10]. Kielich dzwonkowaty, zrośnięty z pięciu działek tworzących sztywną rurkę, o czerwonawym kolorze, z dziesięcioma ciemnymi żebrami[7][8][10]. Podsadki krótkie, wąskie i zakrzywione[7]. Wzór kwiatu firletki: K(5) C5 A 5 + 5 G(5)[9].
Owoce
Suche, zielonkawe, jajowate torebki o długości 6–13 mm, otwierające się na szczycie pięcioma łatkami, zawierające po kilka niewielkich nasion[8][9][10].

Biologia | edytuj kod

Rozwój | edytuj kod

Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od maja do czerwca, ma przedprątne kwiaty zapylane przez błonkówki i motyle o trąbce na tyle długiej, że mogą dotrzeć do nektaru znajdującego się na dnie rurki kwiatowej[11]. Łodyga wygina się pod ciężarem owada, przez co otwarcie kwiatu kieruje się w dół, zaś ruchy owada powodują strzepywanie pyłku z pylników i przyczepianie się go do jego ciała[12]. Dzięki specyficznemu owłosieniu i fakturze łodygi, nielotne owady, które nie przysługują się zapylaniu lub mogą zaszkodzić roślinie nie są w stanie skutecznie się po niej wspinać[7]. Oprócz kwiatów obupłciowych zdarzają się kwiaty męskie lub kwiaty żeńskie[11].

Genetyka | edytuj kod

Liczba chromosomów 2n = 24[5].

Cechy fitochemiczne | edytuj kod

Z rośliny wyizolowano fitoekdysteroidy, saponiny triterpenowe, kwasy fenolowe, pinit oraz szereg związków lotnych[13][14].

Ekologia | edytuj kod

Siedlisko | edytuj kod

Łąka z firletką poszarpaną

Typowa roślina łąkowa, porasta łąki wilgotne lub mokre wiosną, obsychające latem, często spotykana na torfowiskach niskich i moczarach[15]. Często tworzy duże łany. Jest rośliną wskaźnikową zasięgu wylewów nad dużymi rzekami[15]. Preferuje gleby o dużej zawartości próchnicy i składników mineralnych[15]. Gatunkowi bardzo sprzyja tradycyjna gospodarka łąkowa – pojawia się często na użytkowanych i pielęgnowanych przez człowieka łąkach i pastwiskach. W związku ze zmianami tradycyjnego sposobu użytkowania łąk oraz ich osuszaniem odnotowuje się zanikanie populacji tej rośliny[8][16]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Molinietalia[17].

Oddziaływania międzygatunkowe | edytuj kod

Na okazach tego gatunku często można zobaczyć pienistą ciecz przypominającą ślinę. Jest to wydzielina larwy owada z grupy pieników, która wysysa z rośliny soki[18]. Na firletce żerują także różne gatunki ślimaków, owadów minujących oraz gąsienice motyli[19].

Zmienność | edytuj kod

W obrębie tego gatunku oprócz podgatunku nominatywnego wyróżniono jeden podgatunek[3]:

  • Silene flos-cuculi subsp. subintegra (Hayek) Greuter & Burdet

Nazewnictwo | edytuj kod

Nazwa gatunkowa flos-cuculi pochodzi od łacińskich słów flos (kwiat), oraz cuculus (kukułka). Nazewnictwo to ma korzenie w germańskiej literaturze, gdzie roślina określona została jako cuculi flos germanis (Tragus, 1552)[20]. Skojarzenia rośliny z kukułką interpretowane są na dwa sposoby – pierwszy z nich odnosi się do powiązanego z terminem zakwitania firletki okresu aktywności kukułek[7], zaś drugi do występowania na łodygach rośliny wydzieliny pieników, która na podstawie ludowych wierzeń określana była jako kukułcza ślina[18].

Niektóre nazwy zwyczajowe firletki to: ceglarka, filocha, goździki polne, kukułka, młynki, sasolniczka, smoleńka, strzapoczek, świeczek, wstążki[21][22][23][24].

Znaczenie użytkowe | edytuj kod

Roślina ozdobna | edytuj kod

Nadaje się na rabaty, do ogrodów wiejskich i naturalistycznych, oraz łąk kwietnych[25]. Uprawiana w kilku odmianach, m.in: 'Hort's Variety', 'Nana', 'Peggy'.

Roślina lecznicza | edytuj kod

Firletka była lokalnie używana w medycynie ludowej, jednak jej popularność w tym względzie nie była wysoka. W tradycyjnym lecznictwie brytyjskim olejek z firletki stosowany był jako remedium na ukąszenia węży, w Rumunii części nadziemne rośliny wykorzystywano w leczeniu ran. W krajach śródziemnomorskich stosowana była również przy malarii, jednak nie zostało udowodnione jej działanie w tym aspekcie. We Włoszech firletkę stosuje się przy migrenach i bólach jelit. Badania wykazały działanie antybakteryjne i przeciwgrzybicze ekstraktów z rośliny[13]. Z łodyg i liści sporządzano preparat Floskulin stosowany w lecznictwie[15].

Łąkarstwo | edytuj kod

Z gospodarczego punktu widzenia na łąkach jest szkodliwa, gdyż obniża wartość użytkową siana, a w większych ilościach jest dla bydła trująca[14].

Uprawa | edytuj kod

Roślina toleruje zarówno gleby gliniaste jak i piaszczyste, o dowolnym odczynie, przy czym podłoże powinno być wilgotne i przepuszczalne. Stanowisko powinno być nasłonecznione lub tylko częściowo zacienione. Firletkę rozmnaża się głównie poprzez wysiew nasion, możliwe jest również rozmnażanie przez podział i sadzonkowanie. Gatunek jest odporny na choroby i mało podatny na niszczenie przez szkodniki. Wśród zabiegów pielęgnacyjnych wymienić można przycinanie przekwitłych kwiatostanów, które wydłuża kwitnienie[25].

Przypisy | edytuj kod

  1. Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20]  (ang.).
  2. Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-01]  (ang.).
  3. a b c Silene flos-cuculi (L.) Greuter & Burdet (ang.). The Plant List. [dostęp 10 maja 2016].
  4. a b c Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-05].
  5. a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  6. O. V. Dulya, V. S. Mikryukov, and E. L. Vorobeichik: Strategies of Adaptation to Heavy Metal Pollution in Deschampsia caespitosa and Lychnis flos-cuculi: Analysis Based on Dose–Response Relationship Russian Journal of Ecology, 2013, Vol. 44, No. 4, s. 271–281.
  7. a b c d e f George Simonds Boulger, F.L.S.: British flowering plants, illustrated by three hundred full-page coloured plates reproduced from drawings by Mrs. Henry Perrin, with detailed descriptive notes and an introduction by Professor Boulger 1914, Londyn: B. Quaritch, tom 1, s.310-312
  8. a b c d NatureGate: Ragged Robin Lychnis flos-cuculi dostęp: 2020-01-11
  9. a b c d Lychnis flos-cuculi (fr.). Plantes & botanique. [dostęp 10 maja 2016].
  10. a b c January Kołodziejczyk: Botanika dla seminarjów nauczycielskich Część I – Rośliny kwiatowe Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1931, s.181-183
  11. a b Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  12. Orianne Rollin, Giovanni Benelli, Stefano Benvenuti, Axel Decourtye, Steve D. Wratten, et al.. Weedinsect pollinator networks as bio-indicators of ecological sustainability in agriculture. A review. Agronomy for Sustainable Development, Springer Verlag/EDP Sciences/INRA, 2016, 36 (1), pp.8. ff10.1007/s13593-015-0342-xff. ffhal-01532374, s. 7, 9
  13. a b Michał P. Maliński, Anna D. Michalska, Monika Tomczykowa, Michał Tomczyk: Ragged Robin (Lychnis flos-cuculi) – A plant with potential medicinal valueRevista Brasileira de Farmacognosia 112(6) · November 2014 s.722-730
  14. a b Zbigniew Nawara: Rośliny łąkowe. Warszawa: Oficyna Wyd. MULTICO, 2006. ISBN 978-83-7073-397-1.
  15. a b c d František Činčura, Viera Feráková, Jozef Májovský, Ladislav Šomšák, Ján Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01473-2.
  16. The Wildlife Trusts – Ragged Robin Dostęp: 2020-01-31
  17. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  18. a b David Booth – An analytical dictionary of the English language Londyn 1830, Tom I, s. 103
  19. Roosa Leimu, Markus Fischer: Between-Population Outbreeding Affects Plant Defence PLoS ONE 5(9):e12614 Wrzesień 2010
  20. James Hardy – Notes on Cuckoo-flowers and the Cuckoo spit The Edinburgh new philosophical journal, 1862, vol. XVI NEW SERIES, s. 71, 75
  21. Jan Karłowicz – SŁOWNIK GWAR POLSKICH 1907, Kraków, Nakładem Akademii Umiejętności, Tom piąty (R, S, Ś, T), s. 106, 179
  22. Józef Rostafiński – Prowincyonalne, polskie nazwy roślin XVIII w., z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helwinga, 1904, Kraków, Wydawnictwo Akademii Umiejętności, s. 12
  23. Halina Pelcowa – Słownik gwar Lubelszczyzny, 2017, Lublin, Tom V – Świat roślin, s. 10
  24. gwaracieszynska.pl – Słownik Gwary [dostęp 2020-02-06]
  25. a b Lychnis flos-cuculi ragged robin. The Royal Horticultural Society. [dostęp 2020-02-06].
Identyfikatory zewnętrzne (takson):
Na podstawie artykułu: "Firletka poszarpana" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy