Fort Legionów Cytadeli Warszawskiej


Na mapach: 52°15′26″N 21°00′25″E/52,257222 21,006944

Fort Legionów Cytadeli Warszawskiej w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Fort Legionów Fort i zniszczone przez wycofujących się Rosjan mosty pod Cytadelą, 1915 Brama fortu od strony Cytadeli Zagospodarowany dziedziniec fortu Korytarze na poziomie -1 Podziemia fortu Podziemia fortu

Fort Legionów (ros. Владимир, „Włodzimierz”) – fort pierścienia umocnień wokół Cytadeli Warszawskiej, zbudowany w latach 1851–1853.

Historia | edytuj kod

Trzykondygnacyjna wieża artyleryjska została wzniesiona w oparciu o projekt francuskiego fortyfikatora Marca Montalemberta na planie niepełnego ceglanego walca, zamkniętego od północnego zachodu bramą ze zwodzonym mostem i otoczonego suchym rowem. Na stropie wieży znajdowała się ławka strzelecka ze stanowiskami piechoty, na górnej kondygnacji – izby bojowe 34 dział, na środkowej kondygnacji (broniącej rowu) – izby bojowe piechoty. Rowu broniono z trzech kaponier grodziowych i galerii przeciwskarpowej, z której wychodziły chodniki kontrminowe. W północno-wschodniej części środkowej kondygnacji znajdowała się jedna izba bojowa, która – wraz z położoną pod nią izbą dolnej kondygnacji – tworzyła 4-działowy tradytor, osłaniający przeprawę przez Wisłę.

Po 1865 wieża została zmodernizowana. Rów od strony wschodniej został zasypany. Między wieżą i Wisłą zbudowano ziemno-ceglaną baterię o zarysie odwróconej litery "L", służącą do obrony przeprawy rzecznej. Od południa i zachodu wzniesiono ziemny stok bojowy, a przy bramie – ceglaną latrynę z nasypem ziemnym. Z najniższej kondygnacji przebito w kierunku południowo-wschodnim podziemny korytarz (z chodnikami kontrminowymi), prowadzący do półkaponiery w rowie baterii oraz do pomieszczenia w przeciwskarpie jej rowu. Fort został przezbrojony w działa nowego typu.

Po utworzeniu Twierdzy Warszawa fort stracił znaczenie strategiczne. W latach 1905-1906 i w 1909 mieściło się tu więzienie[1].

Przez okres zaboru rosyjskiego fort nosił nazwę "Włodzimierz" (ros. "Владимир"). Po rozbrojeniu w 1914 roku w okresie I wojny światowej przechowywano w nim akta porosyjskiego Archiwum Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Fort znajdował się pod słabym nadzorem i okoliczna ludność rozkradała zgromadzone tu akta na opał, w konsekwencji czego w lutym 1919 miał tu miejsce pożar[1].

W 1916 na zachodniej części stoku bojowego, w miejscu stracenia członków Rządu Narodowego z czasu powstania styczniowego, ustawiono pamiątkowy krzyż. W 1918 fort został przejęty przez Centralne Archiwum Wojskowe i zaadaptowany na cele biurowo-magazynowe; dokonano znacznych przeróbek, m.in. zamurowano strzelnice karabinowe, w miejscu strzelnic armatnich na górnej kondygnacji przebito okna. W 1921 nazwę fortu zmieniono oficjalnie na Fort Legionów[1].

Stok bojowy i bateria zostały splantowane; w tym miejscu w 1925 powstał pierwszy kwartał miejskiego Parku Traugutta. Około 1935 odkopano wschodni odcinek rowu, natomiast część korytarzy wychodzących z dolnej kondygnacji oraz chodniki kontrminowe galerii zasypano ziemią i zamurowano. Likwidacji uległa latryna i rów przed bramą.

We wrześniu 1939 na wieży urządzono stanowisko armaty przeciwlotniczej. Wskutek błędów i zaniechań szefa Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Józefa Smoleńskiego, Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz dyrekcji Centralnego Archiwum Wojskowego nie zostały zniszczone przechowywane w forcie najważniejsze akta Oddziału, zawierające m.in. obsadę personalną zagranicznych placówek wywiadowczych, dokumenty referatów kontrwywiadu „Niemcy” i „Rosja” oraz teczki personalne oficerów[2]. Zostały one przejęte przez Niemców i wywiezione do Gdańska Oliwy, a następnie wykorzystane do likwidacji pracowników polskiego wywiadu, kontrwywiadu i ich współpracowników, a także polskich działaczy niepodległościowych[3].

Podczas powstania warszawskiego budynek znajdował się w strefie frontowej.

Po II wojnie światowej ponownie zajęło go wojsko. Znajdowały się tu m.in.: pracownia rzeźby, składnica map oraz magazyny mundurowe. Część pomieszczeń popadła w ruinę, a zachodnią kaponierę w znacznym stopniu rozebrano. Pomieszczenia po dawnej baterii zostały zalane wodą, co przyczyniło się do powstania legendy o rzekomym tunelu do Cytadeli.

W 1980 w tygodniku „Stolica” zaprezentowano projekt adaptacji fortu na cele kulturalne opracowany przez Pracownie Konserwacji Zabytków, oddział Zamek. Miały się w nim mieścić wielofunkcyjna sala widowiskowa z zapleczem, dom kultury z pracowniami i biblioteką, kawiarnia oraz Klub Kombatanta z salą wystawową. Alternatywnie rozpatrywano wykorzystanie fortu na siedzibę Muzeum Architektury, a całkowita kubatura obiektu po przebudowie miała wynieść 36 760 m3[1].

W 1996 fort został opuszczony i zdewastowany. Jednocześnie jego wnętrza wykorzystywano przy produkcji reklam (m.in. Ociec, prać?) i filmów (m.in. Ogniem i mieczem).

W 1999 fort został przejęty przez Agencję Mienia Wojskowego i w 2000 sprzedany prywatnej firmie z branży gastronomicznej[4]. Po wykonaniu prac porządkowych i budowlanych w obiekcie powstała restauracja Forteca, jest on również wynajmowany m.in. na koncerty i przyjęcia weselne[4]. Fort wraz z częścią podziemnych korytarzy jest udostępniany do zwiedzania z przewodnikiem[4].

Wpisany do rejestru zabytków jako "Fort Legionów z otoczeniem" (nr 59/9 z 01.07.1965 r., uzupełnienie z 23.03.2005 r.)

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Paweł Knothe. Fort kultury. „Stolica”. Nr 2 (1673) (13 stycznia 1980), s. 2-3. WWP RSW "Prasa Książka Ruch". 
  2. Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 807. ISBN 978-83-1113474-4.
  3. Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 808. ISBN 978-83-1113474-4.
  4. a b c Norbert Frątczak. Skarby Warszawy pod szczególnym nadzorem. „Gazeta Stołeczna”, s. 7, 2 lipca 2018. 

Bibliografia | edytuj kod

  • Przemysław Boguszewski, Nadwiślański fort, [w:] „Spotkania z Zabytkami”, nr 12 (178), wydawcy: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami i «Argraf» Sp. z o.o., Warszawa 2001, s. 30-32. (ISSN 0137-222X)
  • Lech Królikowski, Twierdza Warszawa, Warszawa 2002.
  • Zbigniew Rekuć, Fort Legionów na Trakcie Królewskim w Warszawie [w:] Fortyfikacje w przestrzeni miasta, Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, Poznań 2006.
Na podstawie artykułu: "Fort Legionów Cytadeli Warszawskiej" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy