Górski Karabach


Na mapach: 39°52′N 46°43′E/39,866667 46,716667

Górski Karabach w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Górski Karabach[1] (orm. Լեռնային Ղարաբաղ, trl. Lernajin Gharabagh; azer. Dağlıq Qarabağ), oficjalnie: Republika Górskiego Karabachu[2] (orm. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, trl. Lernajin Gharabaghi Hanrapetutjun), także: Republika Arcach[2] (orm. Արցախի Հանրապետություն, trl. Artsakhi Hanrapetutjun) – terytorium, formalnie należące do Azerbejdżanu, w rzeczywistości funkcjonujące jako niepodległe państwo, które jednak nie jest uznawane przez żaden kraj na świecie. Jego powstanie, które proklamowano 6 stycznia 1992 roku (deklarację niepodległości uchwalono 2 września 1991 roku) wiąże się z konfliktem o Górski Karabach, toczonym od początku XX wieku przez Armenię i Azerbejdżan, którego kulminacyjnym momentem była wojna z lat 1988–1994.

Spis treści

Geografia | edytuj kod

Mapa Górskiego Karabachu

     Tereny dawnego Nagorno-Karabachskiego O.A. pod kontrolą Górskiego Karabachu

     Tereny dawnego Nagorno-Karabachskiego O.A. pod kontrolą Azerbejdżanu

     Tereny Azerbejdżanu pod kontrolą Górskiego Karabachu

     Inne tereny

Stolicą regionu jest Stepanakert (po azersku Xankəndi), a drugim większym miastem Şuşa.

Demografia | edytuj kod

W roku 1989 Górski Karabach zamieszkiwało 145593 Ormian (76,4%), 42871 Azerów (22,4%)[3], i kilka tysięcy Kurdów, Rosjan, Greków i Asyryjczyków. W okresie 1992–1993 większość Azerów i Kurdów uciekła z regionu. Głównym językiem Górskiego Karabachu jest język ormiański, jednak używany w nim dialekt jest znacząco różny od używanych w Armenii[4]. W 2001 roku 95% ludności stanowili Ormianie; obecni byli też Kurdowie, Grecy i Asyryjczycy[5]. W marcu 2007 roku władze podały liczbę ludności wynoszącą 138 000.

Historia | edytuj kod

Przed XX wiekiem | edytuj kod

W starożytności Arcach stanowił część państwa nazywanego Kaukaską Albanią albo Alwanią, w roku 95 p.n.e. został zajęty przez Armenię i powtórnie utracony w 387 n.e. W V wieku wielu mieszkańców zostało chrześcijanami dzięki działalności Kościoła ormiańskiego. Autochtoniczna ludność stopniowo zasymilowała się z narodem ormiańskim. Region rozwijał się, stając się gęsto zaludnioną prowincją Albanii Kaukaskiej, a miasto Barda zostało w VI wieku stolicą tego państwa.

W VII i VIII wieku region został najechany i splądrowany przez Arabów, którzy rozpoczęli rozprzestrzenianie islamu na tym terytorium, jednakże w jego górskiej części chrześcijaństwo pozostało[6]. W XI wieku Turcy seldżuccy zniszczyli Królestwo Armenii, lecz ormiańska ludność tego trudno dostępnego, górskiego obszaru zachowała względną swobodę.

W XVII wieku obszar zajęła Persja, jednak zarządzali nim nadal Ormianie obdarzeni przez Persów pewną autonomią. W połowie XVIII wieku Persowie utworzyli tak zwany chanat karabaski. W 1813 roku Karabach przejęło Imperium Rosyjskie (na 15 lat przed pozostałymi obszarami Armenii zajętymi przez Rosję) i dlatego w 1822 włączyła go w skład prowincji, która miała później stać się Azerbejdżanem.

Wiek XX | edytuj kod

W roku 1917, po rewolucji październikowej, Górski Karabach stał się częścią Federacji Zakaukaskiej, która wkrótce rozpadła się na niepodległe państwa: Gruzję, Armenię i Azerbejdżan. Azerowie wspierani przez Turcję (pod rządami Komitetu na rzecz jedności i postępu odpowiedzialnego za rzeź Ormian przeprowadzoną wcześniej w Anatolii), pragnąc wyprzeć Ormian z jak największego obszaru historycznej Armenii, wkroczyli do Karabachu. Pomimo przegranej Turcji w I wojnie światowej ententa, ignorując desperackie protesty Ormian, przyznała prawo do Karabachu Azerbejdżanowi, licząc na to, że dzięki temu zdoła w przyszłości uzyskać dostęp do złóż ropy w Baku.

W 1920 roku Zakaukazie zostało zajęte przez bolszewików, którzy przyłączyli Górski Karabach do Azerbejdżanu, licząc na ułatwienie eksportu komunizmu do Turcji i uznając marzących o niepodległości Ormian za naturalnych wrogów jedności państwa sowieckiego. W 1923 roku na większości terytorium utworzono ormiański okręg autonomiczny (Nagorno-Karabachski Obwód Autonomiczny), wchodzący w skład Azerbejdżańskiej SRR, zaś resztę obszaru wcielono bezpośrednio do Azerbejdżańskiej SRR.

Po upadku ZSRR | edytuj kod

Stosunki etniczne w regionie w momencie wybuchu konfliktu  Osobny artykuł: Wojna o Górski Karabach.

Pod koniec lat 80. XX wieku, w obliczu zbliżającego się upadku ZSRR, w Karabachu odżyły nadzieje na zjednoczenie z resztą Armenii. Chcąc je stłumić, azerskie władze zlikwidowały Nagorno-Karabachski Obwód Autonomiczny, ustanowiły jego blokadę ekonomiczną i przeprowadziły antyormiańskie pogromy w azerskich miastach, najbardziej krwawy w Sumgaicie.

10 grudnia 1991 roku władze Górskiego Karabachu przeprowadziły referendum, w którym przygniatająca większość mieszkańców opowiedziała się za niezależnością. Azerska armia wkroczyła na teren Karabachu i przy wsparciu, w tym przy użyciu sprzętu stacjonującej na jej terenie Armii Radzieckiej, zdołała – w początkowym stadium działań zbrojnych – opanować znaczną część terytorium, jednak później została wyparta przez słabo uzbrojonych powstańców ormiańskich. 12 maja 1994 roku, gdy Ormianie kontrolowali już cały okręg autonomiczny, korytarz łączący go z Republiką Armenii oraz strefę bezpieczeństwa, podpisane zostało zawieszenie broni.

Sytuacja w XXI wieku | edytuj kod

Do dziś Republika Górskiego Karabachu jest de facto niepodległym państwem posiadającym demokratycznie wybrany rząd, wolnorynkową gospodarkę i wszystkie niezbędne atrybuty suwerenności. Nie jest jednak uznawana przez żadne państwo na świecie, nawet przez Armenię. System polityczny Republiki Górskiego Karabachu cechuje stabilność i względny demokratyzm[7]. Republika cieszy się jednak życzliwością władz Armenii, która jest obecnie popierana przez Rosję ze względu na przynależność obu państw do Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, z którego wystąpił Azerbejdżan, aby zostać członkiem konkurencyjnej GUAM.[potrzebny przypis].

Rok 2008 przyniósł zmiany w podejściu Armenii i Azerbejdżanu. W listopadzie 2008 prezydenci Alijew i Sarkisjan spotkali się w Moskwie z prezydentem Rosji, Miedwiediewem. Zaowocowało to podpisaniem 2 listopada 2008 roku dwustronnego porozumienia z udziałem rosyjskiego prezydenta w sprawie Górskiego Karabachu. Tym samym zapoczątkowane zostały rozmowy na temat rozwiązania konfliktu trwającego od 15 lat.

27 września 2020 r. między Armenią a Azerbejdżanem wybuchły walki o kontrolę nad tym terytorium[8]. Po dwóch tygodniach zostało zawarte w Moskwie zawieszenie broni, które jednak nie było w pełni przestrzegane mimo obustronnych deklaracji woli jego podtrzymania. W wyniku walk nastąpiły zdobycze terytorialne Azerbejdżanu na północy i na południu regionu, jednak sprzeczne komunikaty obu stron uniemożliwiły dokładne oszacowanie zmian granicznych. Minister spraw zagranicznych Rosji Siergiej Ławrow zapowiedział tydzień później, że możliwe jest rozmieszczenie na linii walk rosyjskich sił pokojowych[9].

Przypisy | edytuj kod

  1. Nazwę „Górski Karabach” potwierdza Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej w Urzędowym Wykazie Nazw Państw i Terytoriów Niesamodzielnych.
  2. a b Rafał Czachor: Abchazja, Osetia Południowa, Górski Karabach: geneza i funkcjonowanie systemów politycznych (pol.). W: Rozdział 1. Podstawy ustroju konstytucyjnego [on-line]. books.google.pl, 2014. [dostęp 2018-09-06].
  3. Human Rights Watch. Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh. December 1994, p. xiii, ​ISBN 1-56432-142-8​, citing: Natsional’nyi Sostav Naseleniya SSSR, po dannym Vsesoyuznyi Perepisi Naseleniya 1989 g., Moskva, „Finansy i Statistika”.
  4. Thomas de Waal: Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York University Press, 2003. ISBN 0-8147-1945-7.
  5. Ethnic composition of the region as provided by the government.
  6. Karabach. W: Azerbejdżan. Wyd. 1. Pruszków: Rewasz, 2014, s. 250. ISBN 978-83-62460-38-0.
  7. Rafał Czachor, Abchazja, Osetia Południowa, Górski Karabach: geneza i funkcjonowanie systemów politycznych, Wrocław 2014, s. 397–398.
  8. Spór o Górski Karabach. O co chodzi w tym konflikcie, www.gazetaprawna.pl [dostęp 2020-10-04] .
  9. WiktoriaW. Bieliaszyn WiktoriaW., Mimo zawieszenia broni w Górskim Karabachu wciąż słychać strzały, wyborcza.pl, 15 października 2020 [dostęp 2020-10-16] .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Górski Karabach" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy