Gładyszów


Na mapach: 49°31′21″N 21°16′06″E/49,522500 21,268333

Gładyszów w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gładyszów (dodatkowa nazwa w j. łemkow. Ґлaдышiв, trb. Gładysziw) – wieś w gminie Uście Gorlickie, w województwie małopolskim. We wsi znajdują się dwie drewniane cerkwie oraz cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej. Kursuje autobus do Gorlic i do Koniecznej.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Gładyszów leży w środkowej części Beskidu Niskiego, na południowy wschód od Magury Małastowskiej. Położony jest około 20 km na południe od Gorlic i 10 od granicy ze Słowacją. Zabudowania wsi ciągną się wzdłuż doliny potoku Gładyszówka[2].

Integralne części miejscowości to: Beniówka, Koło Kościoła, Niżny Koniec, Wierchnia, Wyżny Koniec[3].

Historia | edytuj kod

Dzwonnica przy cerkwi Narodzenia św. Jana Chrziciela

Początkowo wieś nazywała się Kwoczeń (wielu mieszkańców nazywało się Kwoczka). Obecna nazwa pochodzi od nazwiska właścicieli całej górnej doliny rzeki Ropy – rycerzy Gładyszów z Szymbarku.

Wieś została założona na prawie wołoskim w 1417[4].

Pierwsze wzmianki pisane pochodzą z 1629 (wymienione są 3 gospodarstwa oraz właściciel wsi, Wielopolski) jednak szacuje się, że wieś została założona pod koniec XVI w. W latach 1778–1779 wybudowano bitą drogę z Gorlic przez Gładyszów do Koniecznej. W 1890 wieś liczyła 720 mieszkańców.

Według Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder około roku 1900 wieś liczyła 123 domy. Spis wymienia 311 mężczyzn i 301 kobiet; 14 osób wyznania rzymskokatolickiego, 576 osób wyznania greckokatolickiego oraz 22 Żydów. Przynależność etniczna to Rusini (Łemkowie) – 598 osób oraz Polacy – 14 osób.

Podczas I wojny światowej Gładyszów był ziemią niczyją, na Magurze Małastowskiej swe pozycje mieli Austriacy, Rosjanie natomiast zajęli Rotundę i Popowe Wierchy. Wieś, będąca stale pod obstrzałem, uległa niemal całkowitemu zniszczeniu.

27 listopada 1918 w Gładyszowie odbył się duży wiec Łemków, gdzie powołano Ruską Radę, która podporządkowała się tzw. Ruskiej Narodowej Republice Łemków z władzami we Florynce.

W 1921 w Gładyszowie zanotowano 11 rzymskich katolików, 491 grekokatolików i 5 Żydów. W okresie międzywojennym w wyniku schizmy tylawskiej część grekokatolików dokonała konwersji na prawosławie.

W okresie międzywojennym stacjonował w miejscowości komisariat Straży Granicznej[5].

Przed II wojną światową wieś liczyła około 220 domów. W 1945 utworzono tu posterunek MO. 6 lipca 1946 wieś została przejęta przez oddział UPA, wszyscy milicjanci zginęli. W 1947 łemkowscy mieszkańcy Gładyszowa zostali wysiedleni na Ziemie Zachodnie w ramach Akcji Wisła, pozostało tylko 6 rodzin mieszanych. Po 1956 wielu wysiedleńców powróciło do rodzinnej wioski. Obecnie we wsi jest 100 domów.

W latach 1934–1954 i 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Gładyszów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Wspólnoty religijne | edytuj kod

Cerkiew pod wezwaniem Narodzenia św. Jana Chrzciciela

Gładyszów jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem Narodzenia Świętego Jana Chrzciciela, należącej do dekanatu Gorlice w diecezji rzeszowskiej.

We wsi działa również parafia prawosławna, również pod wezwaniem Narodzenia św. Jana Chrzciciela, należąca do dekanatu Gorlice w diecezji przemysko-gorlickiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Gładyszów jest również siedzibą Prawosławnego Ośrodka Miłosierdzia Diecezji Przemysko-Nowosądeckiej „ELEOS”.

W miejscowości znajduje się też parafia greckokatolicka pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego, należąca do archieparchii przemysko-warszawskiej[6].

W Gładyszowie, w pobliżu drogi do Banicy, znajdują się dwie świątynie:

Zabytki | edytuj kod

Ikonostas w cerkwi Narodzenia św. Jana Chrzciciela Cmentarz wojenny nr 55

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[7].

Mieszkańcy | edytuj kod

Przydrożny krzyż

Austriacki spis katastralny z 1787 wymienia następujące rodziny łemkowskie z Gładyszowa:

1. Bemia / Bem'ja (4 rodziny) 2. Bodyn / Bodyn' 3. Wanczak / Van'chak (4 rodziny) 4. Haluszczak / Halusczak / Haluszak / Halushchak 5. Gbur (3 rodziny) 6. Hrabskyj / Grabski / Chrabski / Hrabs'kyj 7. Danczyszyn / Danchyshyn 8. Dziubiniak / Dzjubynjak ( 4 rodziny) 9. Dziamba / Dzjamba 10. Karlik / Karlyk 11. Kwoczka / Kvochka 12. Kit / Kot ( 4 rodziny) 13. Lopatowski / Lopatovs'kyj 14. Madzulak / Madzuljak ( 3 rodziny) 15. Marczak / Marchak ( 3 rodziny) 16. Mikulak / Mykuljak 17. Paluszczak / Palushchak ( 4 rodziny) 18. Powanda / Povanda 19. Procz / Proch 20. Salayda / Salajda 21. Seczok / Sechok ( 2 rodziny) 22. Sierota / Syrota 23. Skrzypak / Skrypak ( 3 rodziny) 24. Stanczak / Stanchak ( 2 rodziny) 25. Telepa 26. Fedorko / Fedurko ( 2 rodziny) 27. Fil / Fill / Fil' ( 2 rodziny) 28. Car / Tsar ( 2 rodziny) 29. Ciema / Tsema 30. Ceraniak / Tseranjak 31. Szmayda / Shmajda ( 4 rodziny) 32. Szpak / Szpiak / Shpak ( 2 rodziny) 33. Szpinko / Shpinko (2 rodziny) 34. Jacewicz / Jatsevych ( 4 rodziny)
  • W 1785 wieś miała 13,2 km kw. i mieszkało tu 508 grekokatolików, 2 rzymskich katolików i 0 Żydów.
  • 1840 – 742 grekokatolików
  • 1859 – 677 grekokatolików
  • 1879 – 586 grekokatolików
  • 1899 – 698 grekokatolików
  • 1926 – 614 grekokatolików
  • 1936 – 547 grekokatolików, 30 rzymskich katolików i 5 Żydów.

Mikrofilm nr 0766009 w zbiorach Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich zawiera dane o narodzinach w latach 1776-1842 i zgonach 1776-1854.

Przypisy | edytuj kod

  1. Dane poszczególnych miejscowości. Gmina Uście Gorlickie. [dostęp 2018-08-15].
  2. Beskid Niski – kompendium wiedzy o Beskidzie Niskim, www.beskid-niski.pl [dostęp 2017-09-11] .
  3. GUS. Rejestr TERYT
  4. Roman Reinfuss, Śladami Łemków, Wydawnictwo PTTK Kraj, Warszawa 1990, s. 10, ISSN 83-7005-238-X
  5. Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł. Tom II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999, s. 28. ISBN 83-87424-77-3.
  6. Gładyszów – Archidiecezja Przemysko-Warszawska Kościoła Greckokatolickiego w Polsce, cerkiew.org [dostęp 2017-09-11]  (pol.).
  7. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2019-12-31.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Gładyszów" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy